دەستەی ناوچە کوردستانییەکان: گۆڕینی دیموگرافیا بەردەوامە و دەبێت رێگری لە دەستوەردانی سوپا بکرێت

 

 

رووداو ناوەڕۆکی راپۆرتێکی دەستەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانی دەستکەوتووە، کە لەبارەی دۆخی ناوچەکانی مادەی 140 لە 15ی کانوونی دووەمی ئەم ساڵ ئاراستەی سەرۆکایەتىی ئەنجوومەنی وەزیرانى هەرێى کوردستان، لایەنە پەیوەندیدارەکان و بەشێک لە لایەنە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستانی کردووە.

 

راپۆرتەکە بەرچاوڕوونی لەبارەی دۆخی ناوچە کوردستانییەکان و راسپاردەی بۆ چۆنێتیی چارەسەری کێشەی ئەو ناوچانە خستووەتەڕوو.

 

 

 لە راپۆرتەکەدا ئاماژە و هۆشداری دراوە لەبارەی گۆڕینی دیموگرافیای کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکانی دیکە بەگوێرەی بڕیاری ژمارە 250ی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق بۆ دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبوون بۆ فەرمانبەران و کارمەندانى وەزارەتی بەرگری، بە هەردوو بەشی مەدەنی و سەربازییەوە. راپۆرتەکە دەڵێت، ئەو رێکارە، گۆڕانکاریی دیموگرافی لەو ناوچانە دروست کردووە، بەتایبەت کە زۆرینەیان لە پێکهاتەی عەرەبن و ئەو زەوییانەشی پێیان دراوە بۆ دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبوون، خاوەنەکانیان کورد و تورکمانن. 

 

لە راپۆرتەکەدا هاتووە: "دابینکردنی زەویی ناوچەی 140 بۆ ئەو یەکە نیشتەجێبوونانە، پێشێلکاریی ئاشکرای دەستوورە".

 

چارەسەری گرێبەستە کشتوکاڵییەکانی جووتیاران کە لە ساڵی 1975ـەوە هەڵوەشێنراوەتەوە، یەکێکی دیکەیە لەو پرسانەی لە راپۆرتەکەدا هۆشداری لەبارەوە دراوە، کە دەسەڵاتی پێشووی عێراق پاساوی ئەو بڕیارەی ئەوە بووە، خەڵکی ناوچەکە نین و ئەو خێزانە کوردانەی راگواستووە.

 

"ناکۆکیی سیاسی و یەکنەبوونی هێزی سیاسیی کورد لە بەغدا" پرسێکی دیکەیە کە وەک مەترسی ئاماژەی پێکراوە و وەک هۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی گوشارەکانی کورد لە بەغدا بە هەند وەرنەگیرێن لەو کێشانەی تایبەتن بە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان.

 

لە کۆتایی راپۆرتەکەدا هاتووە، ئەو بەرچاوڕوونییانە وەک پلانێکی ستراتیژی پێشکێش بکرێنەوە بۆ ئەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە هێزی سیاسی و هاوئاهەنگیی ناوخۆیی، هەنگاوەکانی بۆ جێبەجێکردنی مادەی 140 بنێت و راسپاردەکانی راپۆرتەکە وەک بەرەوپێشبردنی داواکارییەکان لە ئاستی فیدراڵیدا ببینرێن بۆ پاراستنی دانیشتووانی رەسەنی ناوچە کوردستانییەکان و رێگری لە گۆڕینی دیموگرافیا و جێبەجێکردنی دادوەریی راگوزەر و قەرەبووکردنەوەی مادی و مەعنەویی زیانلێکەوتووان.

 

 

راپۆرتەکە چەند راسپاردەیەکى کردووە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیەى مادەى 140 و ناوچە کوردستانییەکان بۆ قۆناخى داهاتوو.

 

داوا کراوە کە پەلە بکرێت لە دەرکردنی رێنمایی جێبەجێکردنی یاسای ژمارە 3ی ساڵی 2025 کە تایبەتە بە هەڵوەشاندنەوەی چەند بڕیارێکی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی پێشوو کە بەهۆیەوە زەویی جووتیارانی کورد داگیر کراوە.

 

بڕیاری ژمارە 29ی ساڵی 2012ی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق جێبەجێ بکرێت، کە تایبەتە بە راگرتنی کارکردن بە بڕیارەکانی لیژنەی کاروباری باکوور لەبارەی سەرجەم گرێبەستە کشتوکاڵییەکان کە بە ئامانجی گۆڕینی دیموگرافیا دەکرا.

 

دەستەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان داوای کردووە بودجەی پێویست لە یاسای بودجەی گشتی بۆ ساڵی دارایی 2026 بۆ لیژنەی جێبەجێکردنی مادەی 140ی دەستووری عێراق تەرخان بکرێت بۆ ئەوەی کارئاسانیی زیاتر بکرێت لە قەرەبووکردنەوەی هاووڵاتییان، هەروەها بودجەی پێویست بۆ ئاوەدانکردنەوەی ناوچە کوردستانییەکان دابین بکرێت بۆ ئەوەی هەنگاوەکانی قۆناخی ئاساییکردنەوەی ماددەکە خێراتر بچێتە پێشەوە. 

 

لە یاسای بودجەی گشتیی 2023 بۆ 2025ی عێراق، 200 ملیار دینار بۆ لیژنەی باڵای ماددەی 140 تەرخان کرا، کە تایبەتە بە قەرەبووکردنەوەی ئاوارەکان بۆ گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان، هەروەها عەرەبە هاوردەکان بۆ گەڕانەوە بۆ شوێنی پێشووی خۆیان.

 

یەکێکی دیکە لە راسپاردەکان رێگریکردنە لە دەستوەردانی سوپا لە کێشەکانی پەیوەست بە زەوی و زاری جووتیاران و دەڵێت، پێویستە کار بکرێت بۆ ئەوەی کێشەکان لە رێگەی دادگا تایبەتمەندەکانەوە چارەسەر بکرێن و حکومەتی هەرێمی کوردستان تانە لە ئەنجامی راگەیاندنی سەرژمێریی 2024ی عێراق بدات و سکاڵا لە دادگای باڵای فیدراڵی لەدژی حکومەتی فیدراڵی و وەزارەتی پلاندانی فیدراڵ تۆمار بکات، بەوپێیەی وەک لە راپۆرتەکەدا هاتووە "پێشێلی ئاشکرا"ی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراقیان کردووە، سەبارەت بە ناوچە کوردستانییەکان و بەراوردکاری و یەکخستنی داتاکان لەگەڵ سەرژمێریی 1957.

 

دەستەکە داوای کردووە کە میکانیزمێک دابنرێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ئەو زەوییە کشتوکاڵییانەی لە سەردەمی رژێمی پێشوو دەستی بەسەردا گیراوە، لەگەڵ نەهێشتنی ئەو دۆخەی بەعەرەبکردنە کە لە چوارچێوەی هەمان پارێزگای کوردستان کراون و لە رووی یاساییەوە بەعەرەبکردن هەژمار ناکرێت بە پاساوی ئەوەی هەردوو لایەنی داواکە نیشتەجێی رەسەنی هەمان پارێزگان و ناچێتە چوارچێوەی گۆڕینی دیموگرافیا، لە کاتێکدا زەوی و زار و موڵک و ماڵی خاوەنی رەسەن داگیر کراون.

 

ئەو راسپاردانەی نێو راپۆرتەکە بەر لە چوار مانگ لە پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عێراق ئاراستەی لایەنە پەیوەندیدارەکان کراوە، لە کاتێکدا کارنامەی حکومەتە نوێیەکە باسی لە پابەندییەکانی بۆ جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستوور نەکردووە.

 

 لە راسپاردەکاندا داوا کراوە کە گشت پارت و لایەنە سیاسییەکانی کوردستان بە چاوپۆشی لە ناکۆکییەکانی ناوخۆ و بە کۆدەنگی و بەرپرسیاریێتیی نیشتمانی، جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستوور و چارەسەری کێشەی زەویوزاری جووتیاران لە بنچینەی کارەکان بێت و بکرێتە بنەما بۆ هەموو رێککەوتن و هاوپەیمانێتییەکانی پێکهێنانی حکومەت و بە هاوبەشی کار بکەن بۆ ئامادەکردنی کارنامە بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی بە مەبەستی پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق.

 

فەهمی بورهان، سەرۆکی دەستەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان بە تۆڕی میدیایی رووداوی گوت: "لە کارنامەی حکومەتی نوێ، پرسی ماددەی 140 ئاماژەی پێ نەکرابوو، دەبوو بە روونی ئاماژەی پێ بکرایە یان تێکەڵ بە ماددەیەکی دیکە بکرایە لەگەڵ کۆمەڵەی کێشەکانی دیکەدا جێگەی بکرایەوە؛ چاوەڕێین بودجەیەکی باش بۆ ماددەی 140 تەرخان بکرێت، بۆ ئەوەی بتوانین کاری باشتر لەوە بکەین کە چوار ساڵی رابردوو کراوە."

 

بوونی نوێنەرانی کورد لە پۆستە گرنگ و هەستیارەکانی حکومەتی نوێ سەبارەت بە ماددەی 140 و ناوچە کوردستانییەکان یەکێکی دیکەیە لە راسپاردەکان و داوا دەکات حکومەتی هەرێمی کوردستان لە دانانی نوێنەرانی کورد لە پۆست و پلە باڵاکان، کەسانی ئاگادار و بە ئەزموون و شارەزا لە بارودۆخی ناوچە کوردستانییەکان دابنێن تاوەکو زیانی زیاتر لە پرسی ماددەی 140ی دەستوور و خاکی دابڕاوی کوردستان نەدرێت

 

 لە راسپاردەکەدا  وەزارەتی کشتوکاڵی فیدراڵ بە نموونە هێنراوەتەوە و داوای کردووە: "پۆستە گرنگەکانی ناو وەزارەتی کشتوکاڵ پشکی کورد بن و کەسانی ئاگادار و بە ئەزموون لە بارودۆخی ناوچە کوردستانییەکان بن، چونکە دادگاکان لەکاتی سەرپەرشتیکردنی داواکانی پەیوەست بە کێشەی گرێبەستە کشتوکاڵییەکانی زەویوزاری جووتیارانی کورد و تورکمان، نووسراو بۆ وەزارەتی کشتوکاڵ دەکەن بۆ وەرگرتنی زانیاری و پشتگیریی گرێبەستەکان."

 

فەهمی بورهان گوتى: "لەگەڵ دروستبوونی هەر کابینەیەکی نوێی حکومەت لە عێراق، گرنگە سەردان بکرێت و گفتوگۆ لەگەڵ ئەو لایەنانە بکرێت کە پەیوەندیدارن بەو پرسەوە، لەوانە لیژنەی مادەی 140 و وەزارەتی کشتوکاڵ؛ بێگومان بەرنامەمان دەبێت دوای راوێژ لەگەڵ سەرۆکایەتى ئەنجوومەنی وەزیران بۆ ئەوەی بە بەرنامە و تێڕوانینێکی نوێوە لە زووترین کاتدا سەردانی بەغدا بکەین".