پەیماننامەی لەبیرکراو؛ 100 ساڵەی پەیماننامەی سیڤەر

 

وڵاتانی هاوپەیمانان ئیمزایان لەسەر رێککەوتنەکە کردووە؛ ئیمپراتۆری بەریتانی، فەرەنسا، ئیتاڵیا و ژاپۆن لەگەڵ هەریەکە لە هاوپەیمانەکانی دیکەیان؛ ئەرمینیا، بەلجیکا، یۆنان، شانشینی حیجازی هاشمی، پۆلۆنیا، پۆرتوگال، رۆمانیا، دەوڵەتی سربی کرواتی سلۆڤینی و کۆماری چیکوسلۆڤاکیا. لە بەرامبەریشدا نوێنەرانی تورکیا. 

 

پەیماننامەی سیڤەر بەم دێڕانە دەستپێدەکات "لەسەر خواستی حکومەتی ئیمپراتۆری عوسمانی لە 30ی تشرینی یەكەمی 1918 ئاگربەستێک لەلایەن هێزەکانی هاوپەیمانانی سەرەکی دەدرێتە تورکیا بۆ ئەوەی رێککەوتنێکی ئاشتی ببەسترێت". 433 ماددەی سەرەکی دابەشکراو بەسەر بوارە جیاجیاكان و پابەندی هەردوو لایەنی سەرەکی؛ پێکهاتەی پەیماننامەکەن. 

 

 

بەشی یەکەم: میساقی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە ماددەكانی 1 - 26 

بەشی دووەم: سنوورەکانی تورکیا لە ماددەكانی 27 - 35

بەشی سێیەم: بەندە سیاسییەكان لە ماددەكانی 36 - 139 

بەشی چوارەم: پاراستنی کەمینەکان لە ماددەكانی 140 - 151 

بەشی پێنجەم: بەندەکانی سەربازی، هێزە دەریاییەکان و ئاسمانییەکان لە ماددەكانی 152 - 207

بەشی شەشەم: زیندانییەکانی شەڕ و گۆڕەکان لە ماددەكانی 208 - 225 

بەشی حەوتەم: سزاکان لە ماددەكانی 226 - 230

بەشی هەشتەم: بەندە داراییەكان لە ماددەكانی 231 - 260 

بەشی نویەم: بەندەکانی ئابووری لە ماددەكانی 261 - 317 

بەشی دەیەم: گەڕانی ئاسمانی لە ماددەكانی 318- 327

بەشی یانزدەیەم: بەندەرەکان، هێڵە ئاوییەكان و ئاسنییەكان لە ماددەكانی 328 - 373 

بەشی دوازدەیەم: رێکخستنی کارکردن لە ماددەكانی 374 - 414 

بەشی سیازدەیەم: حوکمە جیاوازەكان لە ماددەكانی 415 - 433 

 

لە بەشی سێیەمی تایبەت بە بەندە سیاسییەكان، کەرتێکی تایبەت بە کوردستان هەیە و لەنێوان هەرسێ ماددەی 62 و 63 و 64 مافەکانی کورد دیاریکراون.

 

 لە ماددەی 62 دا باس لەو شوێنانە دەكات كە دانیشتووانی بە زۆرینە كوردن. لە ماددەی 63دا حکومەتی تورکیا پابەند دەکرێت لەماوەی 3 مانگدا بڕیارەکانی کۆمسیۆنەکان کە لە ماددەی 62 دا هاتوون جێبەجێبکرێت. ماددەی 64 باسی ئەوە دەكات لە ماوەی ساڵێکدا دوای جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە، گەلی کورد مافی ئەوەی هەیە روو لە ئەنجوومەنی کۆمەڵەی نەتەوەکان بکات و خواستی خۆی بۆ سەربەخۆیی لە تورکیا نیشانبدات و دەوڵەتی كوردستان لە سەر خاكی كورد لە توركیا و عێراق دروستبكرێت.

 

ئەو پەیماننامەیە دوای ئیمزاکردنی ئەندامانی شاندی حکومەتی ئیمپراتۆری عوسمانی لەلایەن تورکیاوە پەسەند نەکرا و لە رێککەوتنی لۆزاندا، نەخشە رێگەیەکی دیکە و پابەندی نوێی تورکیا چەسپێندرا.

 

 نیک دێنفۆرت لە نووسینێکیدا کە بە بۆنەی 95 ساڵەی پەیماننامەی سیڤەر لە گۆڤاری (فۆریەن پۆلسی)دا بڵاوبووەتەوە دەنووسێت "سایکس- پیکۆ لەبیر بکەن، پەیماننامەی سیڤەرە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی هاوچەرخ شرۆڤە دەکات". لە بەشێکی دیكەی نووسینە رەخنە ئامێزەکەیدا دێنفۆرت دەڵێت "سنوورە جیاوازەکان دەتوانن رۆژهەڵاتی نێوەڕاست زیاتر سەقامگیر بکەن، یاخود مەیلیان بۆ تووندوتیژی مەزهەبی رادەکێشێت؟ پێویست ناکات زۆر لێی ورد ببیەوە، بەڵكو بڕوانییە مێژوو لە لێنزی پەیاماننامەی سیڤەرەوە و خاڵێکی قووڵتر سەبارەت ئەگەر و کارتێکردنەکانی لە پەیوەندییەکانی نێوان سنوورە نەخشێنراوەکانی ئەوروپا و رۆژهەڵاتی نێوەڕاستی ناسەقامگیر؛ ناوچەکانی کۆتاییهاتوو بە سنوورەکانی سەپێنراو لەلایەن ئەوروپاوە روو لەوانە دەکەن کە بەخۆیان زۆر لاوازن یاخود رێکنەخستوون بۆ رووبەڕووبوونەوەیەکی سەرکەوتوو بەرامبەر داگیرکاری".

 

سەبارەت دەوڵەتی کوردستانیش، نیک دێنفۆرت باس لەوە دەکات کە هەندێک کورد شان بە شانی ئاتاتورک شەڕیان کرد بۆ ئەوەی پەیماننامەی سیڤەر کۆتایی پێبێت. هەروەها دەڵێت "دەوڵەتە چاوەڕوانكراوەكەی کورد کە لە پەیماننامەی سیڤەردا هاتووە، بە یەکلاکراوەیی لە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا دەبوو. ئەمەش پشتگیری هەندێک کوردی نەتەوەیی هەبوو، بەڵام بۆ هەندێکی دیکە سەربەخۆبوونێکی ژێر هەژموونی بەریتانیا کێشە بوو، بۆیەش ئەوان چوونە بەرەی بزووتنەوەی نەتەوایەتی تورکی بەتایبەتیش کوردانی دیندار دەسەڵاتی تورکی یاخود عوسمانییان پێ باشتربوو لە کۆلۆنیالی کریستیانی". 

 

یەکتام تورکیلماس، مێژوونووس و مامۆستایە لە زانکۆی دیوکی ئەمریکا و خۆی کوردی باکووری کوردستانە، سەبارەت دامەزراندنی تورکیای دوای پەیماننامەی سیڤەر و رێککەوتننامەی لۆزان دەڵێت "بەڕای من بەردەوامبوونی نێوان ئیمپراتۆری عوسمانی و كۆماری توركیا زۆر لەوە قووڵترە کە زۆرینەی خەڵک بیری لێدەكەنەوە، عوسمانیەت هیچ کاتێک وننەبووە".