مەرجی ئێران بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمزدا: مامەڵە بە یەن بکەن نەک دۆلار
رووداو دیجیتاڵ
بەرپرسێکی باڵای ئێران بە میدیای ئەمریکای راگەیاند، لەوانەیە رێگە بە بەشێکی ئەو کەشتییانە بدەن کە نەوت دەگوازنەوە بەو مەرجەی لەبری دۆلار نەوتەکە بە یەنی چینی بفرۆشرێت.
رۆژی یەکشەممە، 15ی ئاداری 2026، بەرپرسێکی باڵای ئێران کە نەیویستووە ناوی ئاشکرابکرێت سەبارەت بە ئەگەری رێگەدانیان بە تێپەڕینی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمزدا رایگەیاند، لەوانەیە رێگەبدەن ئەگەر ئەو نەوت و شمەکانەی دیکە کە پێیدا دەگوازرێنەوە بە یەنی چینی لەبری دۆلاری ئەمریکی مامەڵەیان پێوەبکرێت.
ئەو گوتانەی وەزیری گواستنەوەی ئەمریکا لە کاتێکدان رۆژی 28ی شوبات، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر ئێران و ئەویش بە مووشەک و درۆن وەڵامیدانەوە. وەکو بەشێک لە وەڵامەکەی، تاران لە 2ی ئادارەوە تەنگەکەی داخستووە.
تەنگەی هورمز بە یەکێک لە گرنگترین ئەو رێڕەوە ئاوییانە دادەنرێت کە وزەی پێدا دەگوازرێتەوە. بە گوێرەی دەزگای زانیاری وزەی ئەمریکا، نزیکەی 20٪ی نەوتی هەناردەکراوی رۆژانە بەو تەنگەدا تێدەپەڕێت.
بەکارهێنانی یەنی چینی لەبری دۆلاری ئەمریکی بە مەترسی بۆ سەر پێترۆدۆلار دادەنرێت. پێترۆدۆلار زاراوەیەکی ئابوورییە و ئاماژەیە بۆ ئەو دۆلارە ئەمریکییەی کە وڵاتانی هەناردەکاری نەوت لە بەرامبەر فرۆشتنی نەوتەکەیان وەریدەگرن. ئەم سیستمە وای کردووە دۆلاری ئەمریکی ببێتە دراوی سەرەکیی بازرگانیی نەوت لە جیهاندا.
دوای ئەوەی لە ساڵی 1971 سیستمی "برێتۆن وودز" (پەیوەستکردنی دۆلار بە زێڕ) هەڵوەشایەوە، ئەمریکا بۆ پاراستنی بەهای دۆلار پەنای بۆ نەوت برد. لە ساڵی 1974، ئیدارەی ریتچارد نیکسۆن لەگەڵ عەرەبستانی سعوودی گەیشتە رێککەوتنێک؛ تێیدا سعوودیە رازی بوو نەوتەکەی تەنیا بە دۆلار بفرۆشێت و داهاتە زیادەکەشی لە کڕینی قەواڵە داراییەکانی ئەمریکادا بەکاربهێنێتەوە.
لە بەرامبەر ئەم هەنگاوەدا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڵێنی دا پاراستنی سەربازی و چەکی پێشکەوتوو بۆ شانشینی عەرەبستانی سعوودی دابین بکات.
ئەم سیستمە هێزێکی بێوێنەی بە ئابووریی ئەمریکا بەخشیوە، چونکە رێگەی داوە ئەمریکا کورتهێنانی بودجەکەی لە رێگەی چاپکردنی دۆلارەوە پڕ بکاتەوە، لە کاتێکدا جیهان هەمیشە داواکاریی لەسەر دۆلار هەبووە بۆ بازرگانیی نەوت.
لە ساڵانی دواییدا و بەتایبەت دوای سەرهەڵدانی گرژییەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەوڵێک هەبووە بۆ تێکشکاندنی ئەم سیستمە. وڵاتانی وەک چین، رووسیا و ئێران هەوڵیان داوە نەوت بە دراوی دیکە (وەک یوانی چینی یان یۆرۆ) بفرۆشن تاوەکو لە ژێر هەژموونی دارایی ئەمریکا رزگاریان بێت.