هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق؛ گرنگترین جیاوازی و هەموارەکان

 

 

لە هەرێمی کوردستان 224 هەزار و 333 دەنگدەری تایبەت هەن؛ 26 هەزار و 538 ئاوارە لە هەرێمی کوردستان دەتوانن دەنگ بدەن. هێزە ئەمنییەکان لە 809 بنکەی دەنگدان و بۆ ئاوارەکانیش 27 بنکەی دەنگدان دابینکراوە. وەزارەتی ناوخۆی عێراق 596 هەزار و 453 دەنگدەر و دەستەی حەشدی شەعبی 127 هەزار و 127 دەنگدەری هەیە. وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان 124 هەزار و 312 دەنگدەر و وەزارەتی پێشمەرگە 145 هەزار و 907 دەنگدەری هەیە.

 

کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان رایگەیاند، بێدەنگیی هەڵبژاردن لە بەرەبەیانی رۆژی شەممەوە دەستیپێکردووە. هاوکات، هێزە ئەمنییەکانی عێراق بۆ پاراستنی ئاسایشی هەڵبژاردنەکان چوونەتە حاڵەتی "ئامادەیی نمرە (ج)"، کە بەپێی یاسای عێراق بەرزترین ئاستی ئامادەییە، واتە هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەتی سەرجەم هێزە ئەمنییەکان و ئامادەبوون و بڵاوبوونەوەیان لە تەواوی شار و پارێزگاکاندا.

 

هەڵبژاردنی ئەمجارەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، کە بڕیارە رۆژی سێشەممە بەڕێوەبچێت، لەڕووی یاسایی، شێوازی هەژمارکردنی دەنگەکان و ژمارەی بەربژێرەکانەوە جیاوازە لە هەڵبژاردنەکانی پێشوو، جگە لەوەی رێژەیەکی بەرچاوی بایکۆتکردنیشی تێدایە. دیارترین لایەنی بایکۆتکار رەوتی نیشتمانیی شیعەیە (رەوتی سەدری پێشوو) بە سەرۆکایەتیی موقتەدا سەدر، کە سوورە لەسەر هەڵوێستی خۆی بۆ بەشدارینەکردن بەهۆی "تۆمەتبارکردنی پرۆسەکە بە گەندەڵی."

 

رۆژی سێشەممە 11ی مانگ، دەرگای بنکەکانی دەنگدان لە کاژێر 07:00ی بەیانییەوە تاوەکو 6:00ی ئێوارە کراوە دەبن. دواتر سندووقەکانی دەنگدان دەگوازرێنەوە بۆ وێستگەکانی جیاکردنەوەی دەنگەکان لە نووسینگەکانی کۆمیسیۆن.

 

بەپێی یاسای هەڵبژاردنی عێراق، ئەنجامەکان تەنیا 24 کاژێر دوای کۆتاییهاتنی پرۆسەکە رادەگەیێندرێن. هەڵبژاردنەکە بە بەشداریی چاودێر و نوێنەری نێودەوڵەتی لە باڵیۆزخانە بیانی و عەرەبییەکان و رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، لەگەڵ چاودێرانی رێکخراوە خۆجێییەکان بەڕێوەدەچێت، بەڵام ئەو نزیکەی 340 چاودێرە نێودەوڵەتییە بۆیان نییە دەستوەردان بکەن و رۆڵیان تەنیا پێشکێشکردنی تێبینییەکانیانە لەبارەی پرۆسەکەوە.

 

 

بەراورد بە هەڵبژاردنی 2021، جیاوازییەکان روونتر دەبنەوە. لە هەڵبژاردنی پێشوودا نزیکەی 3244 بەربژێر هەبوون، کە 950ـیان ژن بوون، چونکە یاسای هەڵبژاردن عێراقی بەسەر 83 بازنەی بچووکدا دابەشکردبوو. بەڵام لەم هەڵبژاردنەدا، 7744 بەربژێر هەن کە 2248ـیان ژنن، ئەمەش بەهۆی گەڕانەوەیە بۆ یاسای "سانتلیگۆی هەموارکراو" کە هەر پارێزگایەک دەکاتە یەک بازنەی هەڵبژاردن. ئەم یاسایە چانسی سەرکەوتنی حیزبە بچووکەکان و بەربژێرە سەربەخۆکان کەم دەکاتەوە و سوود بە حیزبە گەورە و هاوپەیمانێتییەکان دەگەیێنێت.

 

زیاتر لە 20 ملیۆن هاووڵاتی لە کۆی 46 ملیۆن دانیشتووی عێراق مافی دەنگدانیان هەیە، بەڵام نزیکەی حەوت ملیۆن کەس داوای کارتی دەنگدانیان نەکردووە یان زانیارییەکانیان نوێ نەکردووەتەوە. ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمان وەک خۆی و بە 329 کورسی ماوەتەوە، کە 83 کورسییان بۆ کۆتای ژنانە و نۆ کورسیش بۆ کۆتای کەمینەکانە، هەروەها، عێراقییەکانی دەرەوەی وڵات جارێکی دیکەش لە دەنگدان بێبەش کراون.

 

بەپێی ئامارەکانی کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان، 8703 بنکەی دەنگدان ئامادەکراون و زیاتر لە 400 حیزب و نزیکەی 140 هاوپەیمانێتی بەشدارییان کردووە. حکومەت لە شەوی دەنگداندا هاتوچۆی نێوان شار و پارێزگاکان رادەگرێت و دەروازە سنوورییەکان و فڕۆکەخانەکانیش دادەخات. وەزارەتی ناوخۆی عێراقیش رایگەیاندووە، زیاتر لە 185 هەزار کارمەندی ئەمنی بۆ پاراستنی بنکەکانی دەنگدان بڵاودەکرێنەوە.

 

 

عیماد جەمیل، ئەندامی تیمی راگەیاندنی کۆمیسیۆن، لە نوێترین پەیامیدا راگەیاندووە، "گرنگترین شت کە ئەم هەڵبژاردنە لەوانی دیکە جیادەکاتەوە، ئەستەمبوونی ساختەکارییە لە دەنگەکاندا." روونیکردەوە، "ئەوانەی هەوڵی کڕینی کارتی دەنگدانیان داوە سوودی لێ نابینن، چونکە سیستمی هەڵبژاردن زۆر پێشکەوتووە و پشت بە پەنجەمۆر دەبەستێت." بە گوتەی جەمیل، "تەنیا خاوەنی کارتەکە دەتوانێت دەنگ بدات و کەسی دیکە ناتوانێت کارتی ئەو بەکاربهێنێت، ئەمەش دەستکەوتێکی گەورەیە بۆ مسۆگەرکردنی شەفافیەت."

 

لە لایەکی دیکەوە، یەکێک لە جیاوازییەکانی ئەم هەڵبژاردنە، خەرجییە زۆرەکانی بانگەشەیە کە سەرچاوەی پارەکەی نادیارە. ئەم ناکۆکییە گەیشتە نێوخۆی لیستەکانیش، وەک ئەوەی لەگەڵ "هاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان" بە سەرۆکایەتیی سوودانی روویدا، کاتێک بەربژێر حوسێن عەرەب سکاڵای لەسەر سەرۆکوەزیران تۆمارکرد بە بیانووی "پێشێلکردنی رێنماییەکان" لە رووی خەرجیی زۆرەوە، بەڵام سکاڵاکە لەلایەن کۆمیسیۆنەوە رەتکرایەوە.

 

لە هەفتەکانی رابردوودا، ترسی ئەوە هەبوو کە لایەنگرانی موقتەدا سەدر خۆپێشاندان بکەن، بەڵام سەدر رۆژی پێنجشەممەی رابردوو لە راگەیێندراوێکدا داوای لە لایەنگرانی کرد هەموو "گردبوونەوەیەکی ناڕەزایەتی" رابگرن. لەمبارەیەوە، مەناف موسەوی، توێژەری سیاسی و نزیک لە سەدر، لە هەژماری تۆڕی کۆمەڵایەتیدا گوتی، "سەدر نایەوێت ژیانی دیموکراسی پەکبخات یان سیستمی ئێستا تێکبدات، بەڵکو دەیەوێت چاکسازی بکات." گوتیشی، "هەڵبژاردن یەکێکە لە دیارترین رەهەندەکانی دیموکراسی، بەڵام دەبێت پاک و بێگەرد بێت و سزای گەندەڵکاران بدات. ئێمە تێبینیمان هەیە و ئەم هەڵبژاردنە رەتدەکەینەوە، بەڵام رەوتی نیشتمانیی شیعە نایەوێت یاساشکێنی بکات."