ئاسایشی وزەی عێراق و پێگەی گرنگی هەرێمی كوردستان
سەرەتا:
"ئاسایشی وزە" وەك پردێكە بۆ ناساندن و پێداچوونەوە بە پەیوەندیی نێوان ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتان و بابەتی وزە (رێكخراوی جیهانیی وزە) و بریتییە لە دابینكردن و جێبەجێكردنی سیاسەت و داڕشتنی پلان و پەیوەندییەكانی پەیوەست بە وزە. بۆیە سەركەوتوویی وڵاتان لە دابینكردنی ئاسایشی وزە و پێگەیان لە ئاسایشی وڵاتانی جیهاندا یەكێكە لە پێداویستیە سەرەكیەكانی گەشەی ئابووری.
هەڵبەت تێڕوانینی وڵاتان لە ئاسایشی وزە بەپێی ئەوەی هاوردەكار یان هەناردەكاری وزەن و هەروەها چۆنێتی گەیشتنیان بە بازاڕەكانی جیهان بۆ فرۆشتن یان هاوردەكردن، جیاواز دەبێت.
بەڵام بەشێك لەو وڵاتانە بە یەكەوە تەواوكەری پازڵی ئاسایشی وزەی یەكتری یان بەشێك لە جیهانن. بۆیە وڵاتان دەتوانن بە زانین و ئاگاداربوون لە سیاسەت یان بارودۆخی وزەی لایەنی بەرامبەر، سیاسەتی خۆیان بە گشتی یان بەرامبەر بە لایەنێك دابڕێژن.
عێراق لە ناوچەیەكی دەوڵەمەند بە سامانی سروشتی بەتایبەت نەوت و گاز هەڵكەوتووە كە لە مێژووی دێرینەوە رێڕەوی پەیوەندی ئابووریی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات بووە، هەرێمی كوردستانیش بەشێكی گرینگە لە ئابووری و ئاسایشی عێراق بۆیە لێرەدا باس لە پێگەی هەرێمی كوردستان لەو بوارە و چۆنێتی پتەوتركردنی ئەو پەیوەندیە دەكەین.
وزە و ئاستی ئاسایشی وزەی عێراق
سەرچاوەكانی وزە لە عێراق
1- نەوتی خاو: عێراق وەك ئەندامێكی دامەزرێنەر و سەرەكیی ئۆپێك، وڵاتێكی هەناردەكاری نەوتە كە زیاتر لە 4.5 ملیۆن بەرمیل نەوت بەرهەم دێنێ و سێ ملیۆن و 800 هەزار بەرمیل نەوت لەڕۆژێكدا هەناردە دەكات و پێشبینی دەكرێ تا 2030 بتوانێ ملیۆنێك و 500 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا بەرهەمهێنانی بەرزبكاتەوە و بگاتە زیاتر لە شەش ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا.
بەڵام بۆ ئەو ئامانجە گرینگە پێویستی بە كۆمەڵێك پڕۆژە و چاكسازی لە ژێرخانی ئەو كەرتە هەیە، وەكوو دابینكردنی زیاتر لە سێ ملیۆن بەرمیل ئاو لە ڕۆژێكدا بۆ پرژاندنە ناو بیرە نەوتەكان و بەرزكردنەوەی پەستان لەسەر بیرەكانی باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی عێراق. داهاتی نەوت جێگەیەكی زۆر گرینگ و تایبەتی لە ئابووری و بودجەی ئەو وڵاتەدا هەیە، داهاتی نەوت لە ساڵی 2017 زیاتر لە 37%ی كۆی بەرهەمی ناپوختی ناوخۆ (GDP) ی عێراقی پێكهێناوە كە ئەو ڕێژەیە لە 2011 زیاتر لە 50% بووە و هۆكاری ئەو جیاوازیەش تەنیا دابەزینی نرخی نەوت بووە لەو ماوەیەدا نەك چاكسازی لە ئابووری. زیاتر لە 85%ی بودجەی گشتیی وڵاتیش لە داهاتی نەوت دابین دەكرێت.
2- پاڵاوتنی نەوت و دابینكردنی سووتەمەنی: عێراق (بە هەرێمی كوردستانەوە) خاوەنی زیاتر لە یەك ملیۆن بەرمیل توانای پاڵاوتنە كە 60%ی ئەو ڕێژەیە بەهۆی جەنگ و كێشەكانی داعشەوە وێران بووە یان ڕاوەستاوە. تەنیا بە چاككردنەوەی پاڵاوگەی بێجی، دەكرێ ساڵانە تا 2.5 ملیار دۆلار خەرجیی هاوردەكردنی سووتەمەنی دابەزێنرێ.
3- گازی سروشتی: عێراق خاوەنی شەش تریلیۆن مەتر سێجا یەدەكی گازی سروشتیە كە زۆربەی ئەو یەدەكانە لە هەرێمی كوردستان، ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم یان نزیك لە سنووری هەرێمی كوردستان هەڵكەوتووە. لە عێراق بە گشتی زیاتر لە 62%ی گازی بەرهەمهاتووی بیرەنەوتەكان دەسووتێنرێ كە ئەوە بەهۆی نەبوونی وەبەرهێنان لەو بوارەیە. عێراق گازی سروشتیی پێویست بۆ وێستگەكانی كارەبای خۆی لە ئێران هاوردە دەكات.
4- كارەبا: بەهۆی لەناوچوونی زۆربەی ژێرخانەكانی كەرتی كارەبای عێراق لە پاش ساڵی 2003 و شەڕی داعش، عێراق تەنیا توانای بەرهەمهێنانی 50%ی كارەبای پێویستی هەیە و كارەبا لە هەرێمی كوردستان و ئێران (زیاتر لە 1200 مێگاوات سەعات) هاوردە دەكات و بە تەمایە تۆڕی كارەبای نیشتمانی بە ئوردن و دواتر وڵاتانی كوێت و سعودیەوە گرێ بدات. تۆڕی گواستنەوەی كارەبای نیشتمانیی عێراق زۆر كۆنە و 35 بۆ 50%ی كارەبای بەرهەمهاتوو لەناو ئەو تۆڕەدا دەفەوتێ كە پاش لیبیا لە وڵاتانی عەرەبیدا بەرزترین ڕێژەی فەوتانی كارەبایە لە تۆڕی گواستنەوەدا. پێداویستی بە كارەبا لە ماوەی 10 ساڵی داهاتوودا و تا 2030 بۆ دوو بەرامبەری ئێستا بەرز دەبێتەوە و بەهۆی نەبوونی پلانی خێرا و بودجە، ئەو كورتهاتنە لە ساڵانی داهاتوودا زیاتر دەردەكەوێ.
5- ئاو: عێراق بەهۆی كەمیی ناوچەی شاخاوی و پڕ بەفر و باران، بۆ ئاو وەك سەرچاوەیەكی دیكەی وزە، زۆر پەیوەستە بە ڕووبارەكانی دیجلە و فورات كە لە توركیاوە سەرچاوە دەگرن و بە دانانی بەنداو، گلدانەوەی ئاو یان كەمكردنەوەی ئاوی نێردراو لە توركیاوە، مەترسیی كەمئاوی بۆ عێراق سازدەبێت.
دەروازەكانی هاوردە و هەناردەكردن
ڕێگاكانی پەیوەندیی عێراق لەگەڵ جیهان بۆ كڕین یان فرۆشتنی سەرچاوەكانی وزە بریتین لە سنوورەكانی ئاوی بەسرە لە كەنداو كە تەنیا 58 كیلۆمەترە و سنوورە وشكاییەكانی لەگەڵ وڵاتانی ئێران، كوێت، سعودیە، ئوردن، سووریا و هەرێمی كوردستان (زیاتر بۆ پەیوەندی لەگەڵ توركیا). لەكۆی ئەو سنوور و دەروازانە، سنووری لەگەڵ سووریا (بەهۆی جەنگ و كێشەكانی داعش) و هەروەها سنوورەكانی سعودیە و ئوردن زۆر ئەكتیڤ نین. واتا بەشی هەرەزۆری ئاڵوگۆڕی بازرگانی و وزەی عێراق لەڕێگای سنووری ئاویی بەسرە و سنووری وشكانی لەگەڵ ئێران و هەرێمی كوردستان جێبەجێ دەكرێت.
پێگەی هەرێمی كوردستان لە ئاسایشی وزەی عێراقدا
هەرێمی كوردستان خاوەنی زیاتر لە 29% ی یەدەكی نەوتی خاو و زیاتر لە 60%ی یەدەكی گازی سروشتیی عێراقە. خاوەنی بۆڕیی گواستنەوەی نەوت بۆ بەندەری مێرسینە لە توركیا بە توانای هەناردەكردنی 700 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا (و پلانی زیادكردنی یەك ملیۆن بەرمیل ئامادەكراوە و خراوەتە بواری جێبەجێكردنەوە).
هەرێمی كوردستان توانای پاڵاوتنی نزیكەی 150 هەزار بەرمیل نەوتی لە ڕۆژێكدا هەیە (كە دەكاتە نزیكەی 30%ی كۆی توانای پاڵاوتنی ناوخۆی عێراق). وێستگەكانی كارەبای هەرێمی كوردستان توانای بەرهەمهێنانی زیاتر لە 6000 مێگاوات كارەبایان هەیە و زیاتر لە 50%ی ئاوی عێراقیش بەناو خاكی هەرێمی كوردستاندا تێپەڕ دەبێت. هەرێمی كوردستان تاكە ڕێگەی هەناردەكردنی نەوتی كەركووك و هاوردەكردنی بەرهەمە نەوتییەكان لە توركیایە بۆ عێراق. بێجگە لە هەموو ئەوانەش كە داتای كەرتی وزەی هەرێمی كوردستانن و پێگەی هەرێم لەڕووی داتاوە نیشاندەدەن، بەشێك لە پێداویستیی وزەی عێراق (وەكوو سووتەمەنی و كارەبا) لە پاڵاوگەكان و وێستگەكانی كارەبای هەرێمی كوردستان دابین دەكرێ. كۆی ئەوانە پێگەیەكی گرینگی بە هەرێمی كوردستان بەخشیوە لە ئاسایشی وزەی عێراقدا.
هەڵبەت ئەو پێگەیە لە ئێستادا و بەهۆی كێشەكانی كەنداو و گەرووی هورمز، متمانەنەبوون بە سنوورەكانی عێراق لەگەڵ سعودیە و ئوردن و كێشە ئەمنییەكانی سنووری لەگەڵ سووریا، زۆر گرینگتر بووە و ڕووی لە بەرزبوونەوەی زیاترە. بۆ نموونە، پاش نیشاندانی رەزامەندی و رێككەوتنی هەرێمی كوردستان لەگەڵ حكومەتی نوێی عێراق، لە مانگی تەمووزی 2019 وە هەناردەكردنی نەوتی كەركووك لە ڕێگای بۆڕی كوردستانەوە بە 101 هەزار بەرمیل دەستیپێكردووەتەوە كە دەتوانێ دەستكەوتێكی گرینگ و نوێ بێت بۆ هەردوولا.
هەڵبەت بەهۆی ئەوەی پێگەی فاكتەرەكان لە ئاسایشی وزەدا بەردەوام و هەمیشەیی نییە (كاتیە)، پێویستە هەرێمی كوردستان بە پەرەپێدان بەو فاكتەرانەی پێگەی ئەویان لە ئاسایشی وزەی عێراقدا بەرز كردووەتەوە، پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئاسایشی وزەی عێراق بەرز رابگرێت و بەرزتری بكاتەوە وەكوو: بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز، زیادكردنی توانای پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی كارەبا، زیادكردنی توانای گواستنەوەی بۆڕی نەوتی كوردستان و هەروەها هەناردەكردنی وزە بۆ بەشەكانی دیكەی عێراق و هەروەها گەشە بە ئاڵوگۆڕی وزە لەگەڵ عێراق بدات.
سەرچاوەكان:
- بانكی جیهانی
- ڕیپۆرتی ڕێكخراوی وزەی عێراقی
- ڕێكخراوی جیهانیی وزە
- وەزارەتی كارەبای عێراق
- وەزارەتی نەوتی عێراق