چاتەم هاوس: بەشداری لە هەڵبژاردن کەمدەبێ؛ بەم هەنگاوانە دەکرێ متمانەی خەڵک بگەڕێندرێتەوە

 

پەیمانگەی شاهانە بۆ کاروباری نێودەوڵەتی - "چاتەم هاوس" لە راپۆرتێکدا لەبارەی هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی عێراق دەڵێت، "رێژەی دەنگدان کەم دەبێ و تەنیا بە چاکسازییەکی راستەقینە و بە هەنگاو، عێراق دەتوانێ متمانەی خەڵک بگەڕێنێتەوە و حکومەتێکی نوێنەری راستەقینەی خەڵک هەڵبژێرێت.'' 

 

 

لە راپۆرتەکەی چاتەم هاوسدا باس لە "پڕبوونی شەقامی عێراق بە پۆستەر و کەمیی گەرموگوڕی خەڵک" دەکات، چاوەڕێ دەکرێت زۆر عێراقی لە ماڵەوە بن و دەنگ نەدەن.''

 

بەپێی چاتەم هاوس، پاش دوو دەیە لە دیموکراسی لە عێراق و گۆڕینی دەسەڵات بە سەرپەرشتی ئەمریکا، "عێراقییەکان هیوای کەمیان بە توانای هەڵبژاردنە بۆ گۆڕانکاری."

 

ناوەندە بەریتانییەکە نووسیویەتی، "کۆدەنگییەک هەیە لەسەر ئەنجامەکانی هەڵبژاردن، وادەردەکەوێت هاوپەیمانێتی ئاوەدانی و گەشەپێدان کە محەممەد شیاع سوودانی سەرۆکایەتی دەکات یەکەم بێ لە هەڵبژاردندا، پارتە شیعەکانیش ئەوانەی لەنێو چوارچێوەی هاوئاهەنگیدان دەسەڵات دەگرنەوە دەست، لەگەڵ بەشداریی پارتە براوە سوننەکان و کوردیش.'' 

 

لە راپۆرتەکەدا دانانەوەی سوودانی بە سەرۆکوەزیران وەکو "سیناریۆیەکی دوور" دانراوە، چونکە چاتەم هاوس دەڵێ، "تەنانەت ئەگەر زۆرترین دەنگیش بباتەوە هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیران لەنێو گفتوگۆیەکی ئاڵۆزی دوای دەرکەوتنی ئەنجامەکان دەبێ لەنێوان لایەنەکاندا لە هەموو هەڵبژاردنەکانی رابردووشدا براوە نەیتوانیوە پۆستەکە بەدەستبهێنێت.''

 

 

سەرەڕای دیاریی هێڵە گشتییەکانی هەڵبژاردن، بەڵام هێشتا رکابەرییەکە زۆر تووندە لەنێو لایەنەکاندا، هاوپەیمانی و پارتە گەورەکان پارەی زۆر لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن خەرج دەکەن.

 

چاتەم هاوس هەڤپەیڤینێکی تۆڕی میدیایی رووداو دەکاتە سەرچاوە بۆ پارەی زۆری خەرجکراو لەکاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا، رۆژی 8ـی 10ـی 2025 حەیدەر عەبادی سەرۆکوەزیرانی پێشووتری عێراق لە وەڵامی پرسیارێکی شەهیان تەحسین پێشکێشکاری رووداو کە کێبڕکێی نێوان سوودانی و مالیکی چۆن دەبێ و کێ رێژەی دەنگی زیاتر لە بەغدا بەدەستدەهێنێت؟، گوتی: "بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە جەماوەریی نابەستێت، پشت بە خەرجکردنی پارە و کڕینی دەنگ دەبەستێت، ئەمەش جێگەی داخە."

 

چاتەم هاوس دەڵێت، "سەرۆکوەزیرانی پێشووتری عێراق دان بەوەدا دەنێ پارە و کڕینی دەنگ رۆڵ دەبینێ.'' 

 

لە راپۆرتەکەی چاتەم هاوسدا هاتووە، "زۆربەی عێراقییەکان هەڵبژاردن وەکو مەشقێكی خاوەنداری زیاتر و گەندەڵی دەبینن، نەک گشتپرسییەک لەسەر ئەدای حکومەت و هەلی پێشکەوتنی زیاتر.''

 

زۆربەی سەرکردەکانی عێراق هەڵبژاردنەکە بە "گرنگ و چارەنووسساز" دادەنێن، چاتەم هاوسیش بەهەمان شێوە گوتوویەتی، "رەنگە ئەنجامی ئەو گفتوگۆیانە ببێتە تاقیکردنەوەیەکی سەقامگیریی عێراق، چونکە وڵاتەکە لە ئارامییەکی دەگمەندا دەچێتە نێو هەڵبژاردن، حکومەت لەسەر هاوپەیمانێتییەکی لەرزۆک وەستاوە و لەجیاتی چاکسازی سیستەمی هەڵبژاردووە، بەڵام ئەگەر پرۆسەکە بە رێکوپێکی بڕوات، ئەوا نیشانەی دڵنیاییە لە سەقامگیریی عێراق لە رێگەی خولێکی دیکەی رکابەریدا، بەڵام ئەگەر لایەنە رکابەرەکان هەستیان بە کەموکوڕی کرد لە رێگەی ریزبەندیی لایەنەکان کە چەندین ساڵە هەیە، هەر ناسەقامگیرییەک بەشێوەیەکی کاتیش بێ، عێراق دەخاتە نێو پشێوی.''

 

 

دەستووری عێراق کە لە رێگەی گشتپرسییەوە لە 2005 پەسندکرا، عێراقی وەکو دیموکراسییەکی پەرلەمانی دیاریکردووە لە رێگەی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەران و دەسەڵاتی یاسادانان، هەر چوار ساڵ جارێک خەڵک لە 19 پارێزگاوە دەنگ دەدەن بۆ هەڵبژاردنی 329 ئەندام، لە رووی دەستوورییەوە ئەنجوومەنی نوێنەران سەرۆککۆمار کە دەسەڵاتێکی تەشریفی هەیە، دواتر سەرۆککۆمار سەرۆکوەزیران رادەسپێرێت لە گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمانی، هەرچەندە فراکسیۆنی گەورە ئەوە نییە کە زۆرترین کورسی لە پەرلەمان بردبێتەوە، بەڵکو گەورەترین هاوپەیمانی خاوەنی کورسی پەرلەمانی حکومەت پێکدێنێت، پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتیش پێویستی بە دانوستاندن و سازشی نێوان لایەنەکانە.

 

هەرچەندە دەستوور و سیستمی عێراق ناخوازێ دەسەڵات لە رێگەی پێکهاتە و نەتەوە هەڵبژێردرێت، بەڵام ئەوە تەنیا لەسەر کاخەزە، لە کرداردا دابەشکردنی پۆستەکان لە 2003وە هەمان شتە، تەنانەت لە دەنگدانیشدا شیعە دەنگ بە شیعە دەدات و سوننە بۆ سوننە و کوردیش دەنگ بە پارتەکانی دەدات، هەروەها سەرۆکوەزیران بۆ شیعە و سەرۆککۆمار بۆ کورد و سەرۆکی پەرلەمانیش بۆ سوننەیە.

 

لە خولی یەکەمی هەڵبژاردندا 20 ساڵ لەمەوبەر تەنیا چەند پارت و هاوپەیمانێتیەک بەشداربوون، هاوپەیمانی یەکگرتووی عێراق نوێنەرایەتی هەموو پارتە شیعەکانی دەکرد،هاوپەیمانی کوردستانیش پارتە کوردییەکانی لەخۆدەگرت، تەفەوقی سوننەکانیش نوێنەرایەتی سوننە، لەگەڵیشدا لیستی عێراقی بە سەرۆکایەتیی ئەیاد عەللاوی، بەڵام ئەمڕۆ لە هەڵبژاردندا 31 هاوپەیمانی و 38 پارت و 75 بەربژێری سەربەخۆ هەن.

 

شیعە لە هاوپەیمانیی یەکگرتووی عێراقییەوە دابەشبوون بەسەر چەندین لایەن، هاوپەیمانی ئاوەدانی و گەشەپێدان، محەممەد شیاع سوودانی سەرۆکایەتی دەکات. نووری مالیکی سەرۆکایەتیی هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا دەکات. قەیس خەز عەلی بە جیا و بە لیستی 'سادقوون' بەشدارە. هادی عامری بەهەمان شێوە لیستی بەدری هەیە بۆ هەڵبژاردن، عەممار حەکیم سەرۆکایەتیی هاوپەیمانی 'قوی الدولـة" دەکات، هەموو ئەو لایەنانە دەچنە نێو چوارچێوەی هاوئاهەنگی، لە هەڵبژاردندا بە لیست و هاوپەیمانیی جیا بەشداری دەکەن، بەڵام هاوشێوەی رابردوو چاوەڕێ دەکرێت دوای ئەم هەڵبژاردنە جارێکی دیکە یەک بگرنەوە، ئەوان لەلایەن سەدرەوە رەتکراونەتەوە.

 

 

هەرچەندە هەموو عێراقییەک ئازادە لە چۆنیەتی دەنگدان، بەڵام لە زۆر ناوچە و شوێندا بەپێی بەدواداچوونی پێشتری رووداو لە نەینەوا و بەغدا، کڕینی دەنگ هەیە. ئەو کارانەی دەکرێت لە کڕینی دەنگ و هەوڵی بردنی دەنگی لایەنی دیکە جۆرێک لە بێ هیوایی لای خەڵک دروست کردووە، ترسیش لە کەمیی بەشداریی خەڵک وای کردووە بەشێکی پارتەکان پۆست و پارە بەکاربێنن بۆ بەدەستهێنانی دەنگ.

 

بەپێی چاتەم هاوس، هەڵبژاردنەکەی عێراق "ملیارییە"، جگە لەوەش وایلێهاتووە هەندێک بەربژێر لە جیاتی حکومەت بەڵێن دەدەن و پڕۆژەش جێبەجێ دەکەن، بەتایبەت ئەو ناوچانەی خزمەتگوزارییان کەمە.

 

رەعد دلەیمی، بەربژێری تەقەدووم هەڵمەتێکی راگەیاندووە بۆ راکێشانی ئاوی خواردنەوە بۆ ناوچە سوننەنشینەکان لە باکووری بەغدا، ئەو دەستپێشخەرییە جگە لەوەی بۆشایی ژێرخان و خزمەتگوزاری پێشاندەدات، نیشانەی ئەوەشە چۆن بەربژێر و سیاسەتڤانان خۆیان دەکەنە جێگرەوەی حکومەت، خزمەتگوزاری دەبەنە ناوچەکان لەپێناو بەدەستهێنانی دەنگی خەڵکی ئەو ناوچانە. 

 

ئەوانە هەندێک خاڵن پارتەکان دەیکەن، بەڵام بەوەش نەوەستاون ئێستا کڕین و فرۆشتنی دەنگ لە عێراق بووەتە جێگەی باس، بەپێی چاتەم هاوس "بازاڕێکی رەش" بۆ کڕینی بایۆمەتری دەنگدان هەیە، کارتی دەنگدان بە 100 دۆلار دەکڕدرێت نیوەی ئەو پارەیە ئێستا و نیوەی دیکەش کاتی دەنگدان دەدرێتە دەنگدەرەکە.

 

 

لە یەکەم خولی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە کانوونی یەکەمی 2005  بەشداری خەڵک ٪80 بوو، بەڵام لە خولەکانی دواتر بەشداری خەڵک کەمتر بووەوە، لە عێراق بەشداریی خەڵک لە دەنگداندا بەپێی رێژەی ئەوانەی بایۆمەتریان نوێکردووەتەوە دەپێورێت نەک ئەوانەی لە تەمەنی دەنگداندان، لە کاتێکدا خەڵکێکی زۆر بایۆمەترییەکەی نوێ نەکردووەتەوە، بۆ نموونە بۆ ئەو هەڵبژاردنە 30 ملیۆن عێراقی لە تەمەنی دەنگداندان، بەڵام 21 ملیۆنیان تۆمارکراون و بایۆمەترییان کردووە. 

 

بۆ زۆر عێراقی لە پارێزگا جیاوازەکاندا بەتایبەت ئەوانەی لایەنگری ئەو پارتانەی لە سەرەوە باسکران، سیستمی سیاسی نە نوێنەرایەتییە و نە وەڵامدەری کێشەکانی خەڵکیشە، پاش دوو دەیە هێشتا بەڵێنی چاکسازی و باشکردنی ژیانی خەڵك پشتگوێخراوە، سەرەڕای پارە و داهاتی زۆر، هێشتا عێراق لە دابینکردنی خزمەتگوزاریدا یەکێکە لە وڵاتە هەژارەکان، جگە لەوەش بایکۆتی رەوتی سەدر بەشدارییەکە دادەبەزێنێت، رەوتەکەی ئەو لە 2021دا 73 کورسیی پەرلەمانی بردەوە، نەتوانینی پێکهێنانی حکومەتی زۆرینە وایکرد لە ئابی 2022 لە پەرلەمانیش بکشێتەوە، هۆشداریش دەدات لە بەشداریی شوێنکەوتوو و لایەنگرانی و 31 ئەندامیشی لەسەر پاڵپشتیی بەربژێرانی دیکە دوورخستەوە.

 

لە دەستووردا بە روونی کات و خشتەی پێکهێنانی حکومەت پاش هەڵبژاردن دیاریکراوە، بەڵام لە کرداردا هەر هەنگاوێک دەکرێتە هەلێک بۆ داوا و خواست و هەندێک جاریش سازش بۆ یەکدی.

 

لەوەتەی 2005 ماوەی پێکهێنانی حکومەت لەدوای هەڵبژاردن نزیکەی 224 رۆژە، وەزارەتەکانی حکومەت و پۆستەکان لەنێوان لایەنەکاندا دابەش دەکرێت لەسەر بنەمای کورسی هەر لایەنێک لە نێو هاوپەیمانێتییە و پارتە جیاوازەکاندا، دانوستاندنەکانی پێکهێنانی حکومەت راستەوخۆ دوای پەسندکردنی ئەنجامەکان لەلایەن دادگەی فیدراڵیی عێراق دەستپێدەکات، لە ماوەی 15 رۆژدا لەدوای پەسندکردنی ئەنجامەکان، سەرۆککۆماری کاربەڕێکەر داوای دانیشتنی پەرلەمانی نوێ دەکات، یەکەم دانیشتنی خولی نوێی پەرلەمان بەتەمەنترین ئەندام سەرۆکایەتی دەکات، دەبێ تێیدا سەرۆکی پەرلەمان و دوو جێگرەکەی هەڵبژێردرێن بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانتاران، بەڵام لە کرداردا هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان و جێگرەکانی دەکەوێتە سەر گفتوگۆ سیاسییەکان، پارتەکان دانیشتنی یەکەم بە کراوەیی بەجێدێڵن وەکو ئەوەی لە 2022دا روویدا، دوای ئەوەی گفتوگۆی هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان یەکلایی بووەوە و سەرۆکی پەرلەمان و جێگرانی هەڵبژێردران، ئیدی کاتی هەڵبژاردنی سەرۆککۆمارە، هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار دوو لەسەر سێی دەنگی ئەندامانی پەرلەمانی دەوێت، لەو پۆستەشدا رکابەری و دانوستاندن و گفتوگۆکان چڕ دەبنەوە، پۆستەکە پشکی کوردە، دەبێ رێژەی یاسایی پەرلەمانتاران کە دوو لەسەر سێی ئەندامانە ئامادەبن، یەک لەسەر سێ دەتوانێ ئاستەنگ بۆ هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار دروست بکات ،دوای ئەوەی سەرۆککۆمار هەڵبژێردرا، 15 رۆژی لەبەردەمە بۆ راسپاردنی کەسێک وەکو سەرۆکوەزیران لە گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمانی، ئەویش بە ئەندازەی خۆی کێشە و ململانێی تێدا دروست دەبێ، ساڵی 2010 فراکسیۆنی گەورەی پەرلەمانی لە نێو پەرلەمان توانی بەسەر ئەو فراکسیۆنەدا سەرکەوێت کە زۆرترین کورسیی پەرلەمانی بردبووەوە لەوکاتەوە هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیران لەسەر بنەمای فراکسیۆنی گەورەی پەرلەمانیییە نەک براوەی هەڵبژاردن، دوای ئەوەی سەرۆکوەزیران راسپێردرا، 30 رۆژی لەبەردەمە بۆ پێشکێشکردنی کابینەی حکومەتەکەی و بەرنامەی حکومی بۆ ئەوەی لە پەرلەمان متمانەی بدرێتێ، ئەو قۆناخەش هەموو بە رێککەوتن و دانوستاندن دەکرێت، وەزیرەکان لەنێوان لایەنەکاندا دابەش دەکرێت، هەر یەکێکیان لەسەر بنەمای ئەو کورسی و دەنگانەی بەدەستی هێناون.

 

دانوستاندن و گفتوگۆکانی حکومەت لە پەرلەمان ناکرێن، بەڵکو لەنێو لایەنەکان و حیزبەکاندا یەکلایی دەکرێنەوە، بڕیاربەدەستان، سەرۆکی پارت و هاوپەیمانێتییەکان ئەنجامی هەڵبژاردن دەکەنە بنەمای وەرگرتنی پۆست و وەزارەتەکان، هەروەها پڕکردنەوەی زیاتر لە هەزار پۆستی حکومی.

 

ئەنجام و بەرکەوتەی هەڵبژاردنی عێراق کەمتر پەیوەستە ستراتیجی و زیاتر پەیوەستە بە ئایدۆلۆژیا، هەر لایەنێک بە جیا دەچێتە نێو رکابەری و سەنگ و قورسایی لەرێگەی کورسییەکەیەوە دەردەکەوێت و دواتر بەو سەنگە کاخەزی دانوستاندن لەگەڵ لایەنەکانی دیکە ئامادە دەکات.

 

 

سیستەمی هەڵبژاردنی عێراق لە دوای 2003وە بۆ ئەوە دانراوە دیکتاتۆرییەت نەگەڕێتەوە، هەڵبژاردنەکە جۆرێکە لە راگرتنی هاوسەنگی لەنێوان پێکهاتە و نەتەوەکان، بەجۆرێک هەر پارتێک نوێنەرایەتی خۆی هەبێ لە چوار ساڵدا لە چوارچێوەیەکی دەستووریدا، بەمشێوەیەی لە دەستوور و یاسادا هاتووە، عێراقییەکان دەتوانن لێپرسینەوە لە حکومەت بکەن و ئەوانەی بەدڵیان نەبوو هەڵیان نەبژێرن، بەڵام ئەوە زۆر قورس بووە لە عێراق، ئێستا هەڵبژاردنەکە تەنیا رێگری لە دەسەڵاتی تاکڕەوی کردووە، شێوە راستەکەی دیموکراسی و گۆڕانکاری تارادەیەکی زۆر پشتگوێخراوە، دامەزراوەیی و بێگەردی و سەروەری یاسا هەستی پێناکرێت، لەوانە مافی ناڕەزایەتی و خۆپێشاندان بەشێوەیەکی سیستماتیک لاواز بووە کەواتە چۆن ئەو سیستەمە چاک بکرێ؟ 

 

لە مەودایەکی نزیکدا چاکسازییەکی بنەڕەتی بۆ سیستەمی سیاسی لە عێراق بەدی ناکرێت، حکومەتە هاوپەیمانێتییەکە بەردەوامە لە پێکهاتن و دەسەڵاتی ناوەندی خۆی بەکاردێنێت و سەرۆکوەزیران دەکاتە دەسەڵاتی جێبەجێکار، سەدریش پێیەکی لەنێو پرۆسەکە و پێیەکی لە دەرەوەیە، ئەوەندە کاریگەرە کە بتوانێ ئەنجام بگۆڕێت، دووریشە لەوەی خۆی وەکو ئۆپۆزیسیۆن بناسێنێت، لە هەمان کاتدا سوننە و کورد بەدوای بەدەستهێنانەوەی ئەوەن لە حکومەتی رابردوو و پێکهێنانیدا لەدەستیان دا، هەردووکیان دەیانەوێ پشکێکی گەورەتری دەسەڵاتیان هەبێ.

 

دروستکردنەوەی متمانە لای خەڵک لە عێراق بۆ هەڵبژاردن و حکومەت پێویستی بە چارەسەری ریشەیی دیموکراسی لە عێراق هەیە و پەیوەندی نێوان هەڵبژاردن و لێپرسینەوەش چاکبکرێتەوە، عێراق پێویستی بە سیستمێکی هەڵبژاردنە بتوانێ مافی لێپرسینەوە بداتە دەنگدەر، میکانیزمی روونتری دابەشکردنی کورسییەکان هەبێ، بێگەردی زیاتریش هەبێ بۆ مافی بەربژێربوونی خەڵک، لەگەڵ رێکار و یاسای گونجاو بۆ سنووردارییەکی تووندتر بۆ خەرجکردنی پارەی بانگەشە بۆ پارتە سیاسییەکان، لەگەڵ کۆمیسیۆنێک کە بەتەواوی دووربێ لە دەستوەردانی سیاسی، لە هەمووان گرنگتر پەرلەمانێکی چاودێری بە توانا هەبێ، لەگەڵ توانادارکردنی لیژنەکان بۆ وردبینی جیدی لە بودجەکاندا، چاودێر بێ بەسەر وەزارەتەکان و لێپرسینەوە لە بەرپرسانی باڵا بکات بێ ئەوەی حیزبەکان ئاستەنگی بۆ دروست بکەن.

 

ئەو هەنگاوانە ویستێکی سیاسی پێویستە کە تاوەکو ئێستا لە عێراق ئامادە نییە، بەهێزکردنی ویستی سیاسی پێویستی بە گۆڕانکارییە لە و تۆڕەی کە حکومەت بە خەڵک دەبەستێتەوە بە هێنانەپێشەوەی کارەکتەری خاوەن هزر و بیری چاکسازی لە نێو سیستەمەکەدا و دروستکردنی گوشار بۆ چاکسازی.

 

بێ چاکسازی ریشەیی، هەڵبژاردن دەبێتە رکابەرییەک بۆ هەندێك لایەنی سیاسی نەک پرۆسەیەک بۆ دابینکردنی مافی خەڵك بۆ لێپرسینەوە، ئەگەر وانەکرێت پرۆسەکە تەنیا لە رووکەشدا دیموکراسی دەمێنێتەوە و لەنێوەڕۆکدا دیموکراسی نابێ، تەنیا بە چاکسازی ریشەیی دیموکراسی عێراق دەتوانێ بچێتە ئەو قۆناخەی بەڵێنی لەسەر درابوو، نەک تەنیا دووبارە دابەشکردنەوەی پۆستەکان، بەڵکو چاککردنەوە و متمانەبەخشینەوە بە هەڵبژاردن.