گفتوگۆی ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک: دەنگدان لە پارێزگاکانی عێراق کەم و لە ناوچە کێشە لەسەرەکان بەرز دەبێ

 

 

 

ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک پانێلی سازکرد بە ناونیشانی "چ چاوەڕوانیەکمان هەبێ لە هەڵبژاردنی داهاتووی عێراق؟"، لێکۆڵینڤانان لە پانێلەکەدا پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو و دانوستاندنەکان بە "پرۆسەیەکی قورس و درێژ" دادەنێن، جگە لە هەژموونی گرووپی چەکدار، دانانی سەرۆکوەزیران و ململانێی شیعە لەسەر ئەو پۆستە تاوەکو دەگاتە مافی هەر نەتەوەیەک و داواکانی لە حکومەتی داهاتوودا .

 

 

لە بەراوردی خولەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق بەشداری خەڵک هەر کەمدەبێتەوە، دوایین هەڵبژاردن بەشداری دەنگدان ٪35 تێنەپەڕی، ترسی سەرکردەکانی عێراق لە کەمی بەشداری خەڵک وای کردووە رۆژانە لەسەر شاشە و لە بانگەشەکاندا داوای بەشداری کارای خەڵك بکەن.

 

سەجاد سالم، لێکۆڵینڤان لە دامەزراوەی سێنچری لە پانێلەکەی ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک رایگەیاند: "رەنگە کەمی ئەوکارانەی لەپێناو خەڵک لە ساڵانی رابردوو حکومەت کردوویەتی وایکردووە خەڵک ساردوسڕ بێ لە بەشداری.''

 

پێچەوانەی هەڵبژاردنی زۆربەی وڵاتان، ئۆپۆزیسیۆن و دەسەڵات دەرناکەون دوای ئەنجامەکان، زۆربەی پارتەکان پێیەکیان لە نێو دەسەڵات و پێیەکیان لە دەرەوەیە، ئەوە لەنێو شیعەدا زەقتر دەردەکەوێ، چونکە لە دوای هەڵبژاردن، هاوپەیمان و لیستی جیا یەکدەگرن لە پێناو بەرکەوتنی بەشێک لەو " کێک"ـەی لە ئەنجامی هەڵبژاردنەوە دەردەچێ.

 

سەجاد سالم دەڵێ : "تەنانەت ئۆپۆزیسیۆنێکی ئاشکراش نییە تاوەکو خەڵك بڵێ لە هەڵبژاردنی داهاتوو پشتی پێدەبەستم دوای چوار ساڵی دیکە .'' 

بێزاری خەڵک لە نوێنەرانی هەڵبژێردراو بەتایبەت لە ناوچەکانی عێراق وەکو "کێشە" لێکدەدرێتەوە، مەیسوون دەمەلوجی، سیاسەتڤان و لێکۆڵینڤان دەڵێ :"ئەوە کێشەیەکی گەورەیە، چونکە خەڵک هەست دەکات ئەوەی هەڵی دەبژێرێت هیچی بۆ ناکات".

 

لە عێراق لە هیچ یەکێک لە 5 خولەکەی رابردوو سەرۆکی گەورەترین فراکسیۆنی پەرلەمانی رانەسپێردراوە بۆ پێکهێنانی حکومەت، بەڵکو راسپاردنی سەرۆکوەزیران لەسەر بنەمای گەورەترین هاوپەیمانی پێکهێنراوی نێو پەرلەمان دەبێ دوای هەڵبژاردن، لە خولی سێیەمدا سەرەڕای ئەوەی هاوپەیمانێتییەکەی ئەیاد عەلاوی زۆرترین کورسی بەدەستهێنا، بەڵام دواتر نووری مالیکی بە پێکهێنانی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا بازیدا بەسەر ئەو بنەمایە و پۆستی سەرۆکوەزیرانی وەرگرت.

 

مەیسوون دەمەلوجی دەڵێ ئەوەی روودەدات: "فاکتەرێکی بێئومێدکەرە، هاوپەیمانی عێراقییە نەیتوانی ئەوەی بەدەستیهێنا بیدوورێتەوە .''

بە بڕوای مەیسوون، ئەو بۆچوونەی دەنگدەران کە جۆرێکە لە بەغدا زۆر زەقە و دەڵێ "لە بەغدا بە بڕوای من گەنجان ناچنە دەنگدان.'' 

 

 

پارتە کوردستانییەکان بەتایبەت پارتی و یەکێتی، کە پێکەوە لە خولی دووەمدا 49 کورسیان هەیە و بە زیاتر لە 350 بەربژێرەوە رکابەری دەکەن لە 7 پارێزگای جیاوازدا، لە ماوەی یەک مانگی رابردوودا، لە بانگەشە جەماوەرییەکان جەخت لەسەر مافەکانی گەلی کورد دەکەنەوە، داوا لە دەنگدەرانیان دەکەن بەشدارییەکی کارایان هەبێ لە هەڵبژاردندا بۆ ئەوەی بتوانن بە سەنگ و قورساییەوە بچنە بەغدا.

 

سەجاد سالم، لێکۆڵینڤان لەو بڕوایەدایە "دۆخەکە لە هەرێمی کوردستان جیاوازترە لە ناوچەکانی دیکەی عێراق، رێژەی دەنگدان لە هەرێمی کوردستان چاوەڕێ دەکرێت بەرزتر بێ، تەنانەت لە هەندێک پارێزگای دیکەش وەکو ئەنبار نەینەوا، کەرکووک بە هەمان شێوە دەنگدان بەرزتر دەبێ.''

 

مەیسوون دەمەلۆجی هاوڕایە لەگەڵ سەجاد سالم و دەڵێ: "گەنج لە نەینەوا بۆ نموونە گۆڕانکارییان دەوێت، نایانەوێت بە هیچ شێوەیەک بگەڕێنەوە قۆناخی پێش هاتنی داعش لە 2014دا.'' 

 

پارتی و یەکێتی بە بەرزکردنەوەی دروشمی نیشتمانی دەچنە نێو رکابەریی هەڵبژاردن، یەریڤان سەعید بەڕێوەبەری دەستپێشخەریی جیهانیی کورد بۆ ئاشتی لە زانکۆی ئەمریکی - واشنتن، کە هاوکات لێکۆڵینڤانیش لە ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک وا دەڵێت، بە بڕوای ئەو لێکۆڵینڤانە کوردە: "کاتێک دێتە سەر هەڵبژاردنی نیشتمانی لە عێراق دۆخەکە جیاوازە، پارتی لەو بانگەشەیەدا زۆر نیشتمانییانە بانگەشە دەکات، پارتی دەیەوێت بگاتە یەک ملیۆن دەنگدەر، لە بانگەشەکانیدا پشتئەستوورە بەو پرۆژە گەورانەی جێبەجێکراون .''

 

بەشێکی بەربژێرانی یەکێتی بە جلی کوردییەوە پۆستەر و فلێکسیان هەڵواسیوە، یەریڤان سەعید ئەوەش بە دروشمێکی نیشتمانی دەزانێ و دەڵێ :"یەکێتیش بەو دروشمانە دەچێتە نێو رکابەری".

 

پارتە کوردستانییەکان و خەڵکیش زیاتر چاویان لەسەر ناوچە کێشەلەسەرەکانە، بە بڕوای یەریڤان سەعید، رێژەی بەشداری خەڵک پێچەوانەی زۆر ناوچەی دیکە لە کەرکووک و نەینەوا زیاتر دەبێ، چونکە هەموو نەتەوەکان لەوێ بانگەشە دەکەن و رکابەرییەکە تووندترە.

 

سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان لە بانگەشەکانیاندا زۆر جەخت لە جێبەجێکردنی دەستوور دەکەنەوە، سەرۆک بارزانی، جێگرانی سەرۆکی پارتی، بافڵ تاڵەبانی لە بۆنە و بانگەشەی جیاوازدا داوای جێبەجێکردنی دەستوور دەکەن.

 

یەریڤان سەعید پێی وایە: "زۆربەی دەنگدەرانی کورد وایدەبینن ئەو نوێنەرانەی دەچنە بەغدا زیاتر بۆ خۆیان کاردەکەن، نەک نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی کورد بن، مووچە ناهێنن لەگەڵ بودجە و بەشی کوردستان لە کاتی خۆیدا".

 

بە بڕوای یەریڤان سەعید لەو هەڵبژاردنە خاڵێک دەبێتە جێگەی سەرنج، ئەویش دۆخی ئۆپۆزیسیۆنە، لەکاتێکدا سێ سەرۆکی پارت، سەرۆکی جوولانەوەی نەوەی نوێ، بەرەی گەل، هاوپەیمانی دیموکراسی لە زیندانن.

 

 

سەرۆکوەزیران لەوەتەی ساڵی 2005وە وەکو پشکی شیعە دیاریکراوە، کورد سەرۆککۆمار و سوننەش سەرۆکایەتی پەرلەمانی پێدراوە، بەڵام ململانێکان لەسەر سەرۆکوەزیران و سەرۆککۆمار چاوەڕێ دەکرێت تووندتر بێ، چونکە هەموو ئەو پۆستانەی باسکران، بە رەزامەندی و دانوستاندن و پێکهاتن دەبێ .

بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیران، رۆژی پێنجشەممە مەحموود محەممەد گوتەبێژی پارتی بە رووداوی راگەیاند: "کام لایەن لەگەڵ جێبەجێکردنی دەستوور و دیموکراسی بێت، ئەوا دەتوانن بۆ پێکهێنانی حکومەت گفتوگۆی لەگەڵدا بکەین".

 

پێدەچێ هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی داهاتوو ببێتە چەقی دانوستاندندێکی دوورودرێژی نەتەوە و لایەنە پێکهێنەرەکانی حکومەتی داهاتوو، سەجاد سالم، لێکۆڵینڤان دەڵێت: "زەحمەتە سەرۆکوەزیران باوەڕی چوارچێوەی هاوئاهەنگی بەدەستبێنێتەوە، چونکە لایەنە شیعەکان ترسیان لە دەسەڵاتی یەک کەس هەیە و نایانەوێت یەک کەس لەنێویاندا هەموو شتی بەدەستبێ .''

 

ئەو دەڵێ: "سەرۆکوەزیران دوای هەڵبژاردن هەوڵی هاوپەیمانی دەدات لەگەڵ لایەنی دیکە، بۆ تێپەڕاندنی چوارچێوەی هاوئاهەنگی ، بەڵام ئەوە زۆر زەحمەتە بتوانێ ئەوە بکات.'' 

 

عومەر ئەلنیداوی، لێکۆڵینڤان و شارەزای کاروباری عێراق، هاوڕایە لەگەڵ سەجاد سالم و دەڵێ: "ئەو سیستەمەی کە کۆمەڵێک سەرکردەی لەنێو شیعە دروست کردووە، رێگە بەوە نادات بۆ جاری دووەم کەسێك دابنرێتەوە وەکو سەرۆکوەزیران.'' 

 

سوننە، کورد، شیعە گفتوگۆ دەکەن لەسەر سەرۆکوەزیران، بە بڕوای یەریڤان سەعید "پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو ئاڵۆز دەبێ.''

کەمی گۆڕانکاری لە سیستەمی سیاسی لەوەتەی بانگەشە دەستیپێکردووە بووەتە قسە و باسی ناوەندەکان، مەیسوون دەمەلۆجی لەو بڕوایەدایە "گۆڕانکاری ئەوتۆ لەدوای هەڵبژاردن روونادات، چوارچێوەی هاوئاهەنگی و رووخسارەکانی دەمێننەوە و تەنیا هەندێک گۆڕانکاری لە کورسییەکانی پەرلەمان دەبێ.'' 

 

 

چوارچێوەی هاوئاهەنگی لە پەرلەمانی عێراق 140 کورسی هەیە، دوای بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن و پەسندکردنی ئەنجامی کۆتایی، وادە دەستوورییەکان دەستپێدەکات، هەر لە دانیشتنی یەکەمی پەرلەمانی نوێ تاوەکو دەگاتە راسپاردنی سەرۆکوەزیران، لەماوەی 15 رۆژدا لەدوای پەسندکردنی ئەنجامەکان، سەرۆککۆماری کاربەڕێکەر داوای دانیشتنی پەرلەمانی نوێ دەکات، یەکەم دانیشتنی خولی نوێی پەرلەمان بەتەمەنترین ئەندام سەرۆکایەتی دەکات، دەبێ تێیدا سەرۆکی پەرلەمان و دوو جێگرەکەی هەڵبژێردرێن بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانتاران، بەڵام لە کرداردا هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان و جێگرەکانی دەکەوێتە سەر گفتوگۆ سیاسییەکان، پارتەکان دانیشتنی یەکەم بە کراوەیی بەجێدێڵن وەکو ئەوەی لە 2022دا روویدا، دوای ئەوەی گفتوگۆی هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان یەکلایی بووەوە و سەرۆکی پەرلەمان و جێگرانی هەڵبژێردران، ئیدی کاتی هەڵبژاردنی سەرۆککۆمارە، هەڵبژاردنی سەرۆککۆمار دوو لەسەر سێی دەنگی ئەندامانی پەرلەمانی دەوێت، لەو پۆستەشدا رکابەری و دانوستاندن و گفتوگۆکان چڕ دەبنەوە.

 

یەریڤان سەعید، لێکۆڵینڤان لەوبارەوە دەڵێ :"ئەو لایەنانەی وەکو نوێنەری گرووپە چەکدارەکان دەچنە نێو مشتومڕ و هەوڵی گەیشتن بە دوو لەسەر سێی پەکخەر دەدەن، بۆ ئەوەی ئەوە هەڵبژێرن کە بەدڵی ئەوانە.''

 

زیادبوونی هەژموونی گرووپە چەکدارەکان و نوێنەرایەتیان بەشێکی گفتوگۆکەی ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک بوو، عومەر ئەلنیداوی لەوباوەڕەدایە: " دەوڵەتی یاسا و بەدر و عەسائیب و ئەوانی دیکە، کۆنتڕۆڵیان فراوان دەکەن لە پەرلەمانی عێراق، چونکە لەنێوان 2021 و 2023 دەنگیان نزیکەی دوو هێندە لێکرد لە کۆمەڵێک پارێزگا، بۆیە نوێنەرایەتیان گەورەتر دەبێ، ئەوەش رێگەیان بۆ دەکاتەوە بۆ تێپەڕاندنی یاساکان و کەمتر پشت بەستن و رێککەوتن لەگەڵ هاوبەشانیان، بۆیە هەژموونیان زیاتر دەکەن لە بازنەی سیاسیدا."

 

بەڵام سەجاد سالم بۆچوونێکی دیکەی هەیە، ئەو پێی وایە لەوە گەورەتر ئەرکی حکومەتی عێراقە لە چەکداماڵینی گرووپەکان، کە داواکاری سەرەکی ئەمریکایە، سەجاد سالم دەڵێ: "سیاسەتی سەرۆک ترەمپ روونە، دەڵێ دۆستی عێراق دەبم ئەگەر لەگەڵ بەرژەوەندی ئابووری ئەمریکا بێ، بۆیە سیاسەتی ئەمریکا کاریگەری دەبێ لەسەر ئەدا و کارکردنی حکومەتی داهاتوو.'' 

 

حکومەتی ئێستای عێراق کە تەنیا دوو هەفتە تەمەنی ماوە و دەبێتە کاربەڕێکەر، لە تەمەنی یاسایی خۆیدا سیاسەتی " بێلایەن"ـی لە نێوان ئەمریکا و ئێران هەڵبژاردبوو، سەجاد سالم لەوبارەوە دەڵێت: "گرنگترین شت ئەوەیە دانوستاندنی نێوان ئێران و ئەمریکا چی دەبێ، چونکە کاریگەرییەکەی لەسەر عێراق دەردەکەوێت" .

 

ئەو دەڵێ: "قۆناخی دوای هەڵبژاردن گرژی فراوانی بەدواوە نابێ، بەڵام رەنگە هەندێک رووداوی هێرش بۆ سەر پەرلەمانتار و پارتەکان ببینین، ئەوەش شتێکی ئاساییە بۆ پرۆسەی سیاسی لە عێراق ."

 

ئەو پێی وایە ئەو سیستەمەی لە عێراق دانراوە، کە 30 ملیۆن کەس لە تەمەنی دەنگدان بن و 21 ملیۆنیان مافیان هەبێ، جۆرێکە لە " داڕێژراو" ، چونکە "لە راستیدا پارتەکان ژمارەی دەنگدەرانیان کەمکردووەتەوە بە رێکارەکان و ئامانجیان ئەوەیە بمێننەوە"

 

عێراقییەکان و خەڵکی هەرێمی کوردستان لە خولی شەشەمدا بە ئامانجی گۆڕانکاری دەنگ دەدەن، بەڵام ئەو گۆڕانکارییانە دەکەوێتە دەستی حکومەتێکی هاوپەیمانی، کە چاوەڕێ دەکرێت چەندین گەڕی دانوستاندن و کۆبوونەوەی ئاشکرا و نهێنی بۆ بکرێت، لەدوای هەڵبژاردنیش زەقتر و ئاشکراتر ئاڵنگاری و ئاڵۆزییەکانی دابەشبوونی لیستەکان لەو هەڵبژاردنە، بۆ شیعە، سوننە و کورد زەقتر دەردەکەون، چونکە هەر پۆستێک چەندین لەدەرگە لێدان و دانوستاندن و کۆبوونەوەی پێویستە.