توركیا و گەڕانەوە بە ئاراستەیەكی كوشندە*
ئاواتی توركەكان و هەوڵەكانیان بۆ بوون بە ئەوروپی كە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانی، تا ئێستا وەدی نەهاتووە و دواجاریش توركیا پاڵی بە رۆژهەڵاتەوە دایەوە.
پەیوەندییەكانی توركیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا لە پاش جەنگی دووەمی جیهانی و ڕوو لە زیادبوونی هەڕەشەی كۆمۆنیزم بۆ سەر توركیا و یۆنان كە بە دوكتورینی ترۆمەن (سەرۆكی ئەوكاتی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا) وەڵامدرایەوە، بووە هۆی پەیوەندیی سەربازی و ئەمنیی گەرم لەنێوان ئەمریكا و توركیا.
پاش وەرگرتنی توركیا لە ڕێكخراوی ناتۆ (NATO) لە ساڵی 1952، پاڵپشتیی ئەمنی و سەربازیی وڵاتانی ڕۆژئاوا و بەتایبەت ئەمریكا بۆ توركیا بەهێزتر بوو، بەڵام كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر كرانەوەی سیاسی و گەشەی ئابووریی توركیا دانەنا. بارودۆخی سیاسیی توركیا گرفتاری كودەتای یەك لەدوای یەكی ژەنەراڵەكانی سوپای توركیا بوو، ئابووریشی بەدەست سیاسەتی هاوردەكردن و پاراستنی پیشەسازی لاوازی وڵاتەوە توانای نەمابوو.
پلانی چاكسازیی ئابووریی تۆرگۆت ئۆزال كە لە ساڵانی هەشتاكاندا پێشنیاز كرا و هەوڵی دەدا ئابووریی توركیا بۆ ئابووریی هەناردەكار بگوازێتەوە، سەردەمێك بوو بۆ بەرەپێشبردنی ئابووریی توركیا. لە ساڵی 1987 توركیا بە فەرمی داوای چوونە ناو یەكێتی ئەوروپای پێشكەش كرد و پاشان بەهۆی چوونی بۆ ناو سیستەمی یەكێتیی گومرگی ئەوروپا لە 1995، ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان توركیا و یەكێتیی ئەوروپا بەرز بووەوە.
لە ئەنجامی ئەو هەنگاوانە و لە ماوەی 1987 بۆ 2002 قەبارەی هەناردەكردنی توركیا بۆ سێ هێندەی پێشتر بەرزبووەوە و گەیشتە 36 ملیارد دۆلار كە ڕێژەی كاڵای هەناردەكراو بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا زیاتر بوو لە 56%ی كۆی ئەو ژمارەیە. هەروەها قەبارەی هاوردەكردنیشی بۆ دوو هێندە زیادی كرد و گەیشتە 51.5 ملیارد دۆلار كە پشكی ئەوروپیەكان زیاتر لە 50% بوو (1). هەروەها رێژەی بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە توركیا لە ساڵی 2002 گەیشتە 1.082 ملیارد دۆلار كە دیسان ئەوروپییەكان پشكی سەرەكییان بوو بە زیاتر لە 42%ی ئەو رێژەیە (2).
پێشكەوتن دەستیپێكردبوو، بەڵام توانای نەجاتدانی ئابووریی داڕووخاوی توركیای نەبوو كە لە 2001 ڕێژەی ئاڵوگۆڕی دراوی زیاتر بوو لە یەك ملیۆن و 500 هەزار لیرە بەرامبەر یەك دۆلاری ئەمریكی. لە هەڵبژاردنەكانی 2002 خەڵك دەنگیان بە پارتی دادوگەشە (ئاكپارتی) دا و سەركەوتنی ئەو پارتە لە هەڵبژاردنەكانی 2002 و 2003 بووە هۆی گۆڕانكاریی بەرچاو لە پاڕلەمان و حكومەت. چاكسازییەكانی ئاكپارتی وەكوو هێنانی دراوی نوێ، رێزلێنان لە مافی ئازادیی رادەربڕین و قسەكردن بە كوردی، سڕكردنی یاسای لەسێدارەدان و كەمكردنەوەی دەسەڵاتی هێزە سەربازییەكان لە حكومەت كە هاوكات بوون لەگەڵ دەستپێكردنەوەی دانوستاندنەكان لەگەڵ یەكێتی ئەوروپا بۆ پەسەندكردنی داواكاریی توركیا، گەشەیەكی بەرچاوی ئابووری بەدوای خۆیدا هێنا.
رێژەی هەناردەكردنی توركیا لە 46 ملیارد دۆلار لە ساڵی 2002 بۆ 62 ملیارد لە ساڵی 2003 و 154 ملیارد لە 2001 بەرزبووەوە. لە 2014 گەیشتە 157 ملیارد دۆلار (3) و لە 2018 شدا 165 ملیارد دۆلاری تێپەڕاند (4). واتا سەرەڕای ئەو كێشانەی دواتر باسی دەكەین، بەڵام دیسان ڕێژەی هەناردەكردنی توركیا لە ماوەی 15 ساڵدا بۆ چوار هێندە بەرزبووەوە.
وەبەرهێنانی بیانیش لە توركیا لە ماوەی 2002 بۆ 2017 گەیشتە زیاتر لە 193 ملیارد دۆلار، ئەمەش لەكاتێكدا كە ئەو ڕێژەیە لە 1973 بۆ 2002 (واتا لەماوەی 30 ساڵ) تەنیا 15 ملیارد دۆلار بووە، واتا حكومەتەكانی ئاكپارتی توانیویانە لەماوەی نیوەی پێش خۆیان، 13 بەرامبەر زیاتر وەبەرهێنانی بیانی بۆ توركیا ڕابكێشن كە سەرنجڕاكێشە. پشكی وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا لەو وەبەرهێنانەی پاش 2002 لە توركیا كراوە زیاتر لە 45%، بووە و پشكی ئەمریكا 9.3% و ژاپۆن 2.1% بووە، لەكاتێكدا ڕووسیا خاوەنی 6.1% و چین تەنیا 1.26% ی ئەو ڕێژەیە بوون و كۆی پشكی هەردووكیان لە هەركام لە وڵاتانی ئەمریكا، هۆڵەندا و بەریتانیا كەمترە. وەك ئاماژەیەكی دیكە بۆ گەشەی ئابووریی توركیا لەو ماوەیە، ژمارەی كۆمپانیا تۆماركراوەكان لە 5600 كۆمپانیا لە 2002 بۆ 58.400 كۆمپانیا لە 2017 بەرزبووەتەوە، واتا نزیكەی 11 بەرامبەر.
هەرچەند گەشەی ئابووریی توركیا لەو ماوەیە زۆر سەرسوڕهێنەر بوو، بەڵام نەبوونە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا و سەرهەڵدانی كێشەكانی ناوخۆ، بەتایبەت پاش 2011، بارودۆخەكەی گۆڕی. وەك وەڵامێك بۆ ئەو ڕووداوانەش، توركیا لە ڕۆژئاوا و بەهاكانی وەرگەڕا و ڕووی لە ڕووسیا و چین كرد. گەشەی ئابووریش هێواشتر بوو، نرخی ئاڵوگۆڕی لیرە بەرزبووەوە و لە ماوەیەكی كەمدا گەیشتە حەوت لیرە بۆ یەك دۆلار.
سەرەڕای ئەوەی توركیا وەك ئەندامێكی ناتۆ گرنگییەكی تایبەتی بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا هەبووە و هاتنی ئاكپارتی بۆ دەسەڵات و چاكسازییەكانی لە بواری مافی كەمینەكان و مافی مرۆڤ پێدەچوو زیاتریان لێك نزیك بكاتەوە و هیوای هەردوولا و بەتایبەتی خەڵكی توركیای بووژاندبووەوە، بەڵام لەناكاو هەموو شتێك بەرەو خراپبوون ڕۆیشت، شەڕی ناوخۆ سەری هەڵدایەوە، حكوومەت چەند پەڕلەمانتارێكی HDPی دەستگیركرد و سەرۆك شارەوانییەكانی نزیك لەو پارتەی بەناوی نزیكبوونیان لە PKK لەكار لادا.
كێشە و دەمەقاڵەكانی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا زیاتر و قووڵتر كرد و لە بەها ڕۆژئاواییەكان دوورتركەوتەوە. لەوانەیە ئەو كاردانەوەی حكوومەتی توركیا وەك كارتی گوشار بۆ پەسەندكردنی دۆسیەكەی لە یەكێتی ئەوروپا یان وەك وەرچەرخانێكی سیاسی بەكارهاتبێت، بەڵام دەرئەنجامی قووڵتربوونی كێشەكانی و دووركەوتنەوەی زیاتر لە ڕۆژئاوا بووە بەتایبەتی پاش كودەتاكەی 2016.
حكوومەتی توركیا باری نائاسایی ڕاگەیاند و زۆر بەتوندی كاردانەوەی نواند بەرامبەر كەسانی تێوەگلاو لەو كودەتایە یان نزیك لە رێبەرانی كودەتا و هەزاران كەس ڕووبەڕووی یاسا بوونەوە یان لەكارلادران. ئەمانەش بوونە هۆی ئابڵوقەی ئەڵمانیا بۆ سەر توركیا و دابەزاندنی گەرەنتی بۆ هەناردەكارانی ئەڵمانیا بۆ توركیا.
دەستگیركردنی پسپۆڕێكی ناسا كە ناسنامەی توركی - ئەمریكی هەبوو (هەرچەند پاش دوو ساڵ لە زیندان ئازاد كرا) (5) و گرتنی چەند ڕۆژنامەنووسی ئاڵمانی و هۆڵەندی، هەروەها ڕووبەڕووبوونەوەی توركیا بە تۆمەتی دەستوەردان لە كاروباری وڵاتانی ئەوروپی (بەتایبەت نەمسا) ئەو كێشانەی هەنگاوێكی دیكە بردە پێشتر.
دەستگیركردنی قەشەیەكی ئەمریكی لە توركیا، بەرەی ئەمریكاشی دژ بە توركیا كردەوە. پێداگریی توركیا لەسەر سزای قەشە ئەندرو برانسۆن، بووە هۆی كاردانەوەی ترامپ و باجی بۆ سەر بەرهەمی پۆڵا و ئەلەمنیۆمی توركیا بۆ دوو هێندە بەرزكردەوە و ئەوەش كاریگەریی خێرا و نێگەتیڤی لەسەر دراوی توركیا دانا، سەرئەنجام توركیا قەشەكەی ئازاد كرد و ئەمریكاش باجی دابەزاندەوە، بەڵام كێشەكان تەواو نەبوون. توركیا هەڕەشەی چوونە ڕۆژهەڵاتی فوراتی كرد و هێزی بۆ جووڵاند.
ئەمەش بە هەڕەشەی ترامپ بۆ سەر ئابووریی توركیا وەڵامدرایەوە. ئەمجارە توركیا بەناوی ناوچەی ئارام هەڕەشەكان و گوشارەكانی بۆ سەر ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ڕۆژئاوای كوردستان دەستپێكرد.
كڕین و وەرگرتنی سیستەمی دژە مووشەكی S400ی ڕووسی گەیاندە ئەنجام و ئەمەش سەرەڕای ئەندامێتی توركیا لە ناتۆ و هەڕەشەكانی ترامپ و وەزیری بەرگریی ئەمریكا بوو. هەڵبەت ئەوە كۆتایی كێشەكانی توركیا لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا نییە و پلانی توركیا بۆ هەڵكۆڵینی دەریای ناوەڕاست لە نزیك دوورگەی قوبرس بەمەبەستی دۆزینەوە و دەرهێنانی نەوت و گاز، یەكێتی ئەوروپای ورووژاندووە و ئەوانیشی هێناوەتە سەر خەت.
ئەمانە لەكاتێكدایە توركیا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خۆی لە ڕووسیا و چین نزیكتر دەكاتەوە، داوای قەرزی بانكی لە چین كردووە و هەڕەشەی كڕینی فڕۆكەی جەنگیی ڕووسیش دەكات. بەڵام نزیكبوونەوەی توركیا لەگەڵ رۆژهەڵات (یان چەپ) هەر لە سیاسەتی دەرەوەدا نەبووە و لە ناوخۆش بە دەستوەردان لە كاروباری بانكی ناوەندی سیاسەتەكان لە ئابووریی ئازادەوە بۆ ئابووریی حكومی دەگوازێتەوە. بنەماكانی دیمۆكراسی وەلا دەنێت و هەڵبژاردنی شارەوانییەكان هەڵدەوەشێنێتەوە (وەك ئەوەی لە ئیستەنبوڵ كردی) یان سەرۆك شارەوانییە كوردەكانی دیسان لاداوە و قەیومی بۆ داناون.
ئەوانە چەند نموونەیەك لە وەرگەڕانی توركیا بەرەو (رۆژهەڵاتە) كە بێجگە لە كێشەی سیاسی و پەیوەندیی نێودەوڵەتی، كاریگەری كوشندەی لەسەر ئابووریی توركیا دەبێت، چونكە ئابووریی توركیا لەسەر بنەمای هاوكاری و هەناردەكردن بۆ ئەوروپا دانراوە، ئەگەری ڕۆیشتنی وەبەرهێنەرانی ئەوروپی و ڕۆژئاوایی، ئابووریی توركیا تووشی ڕاوەستان دەكات و بەردەوامبوونی توركیا لە سیاسەتی دەستوەردان لە بانكی ناوەندی و سیاسەتی دراو، ئەو ئابووریە تووشی شۆك و داڕمان دەكات.
ئەوانەش لە كاتێكدایە پێدەچێت پاڵپشتیی خەڵكیش بۆ ئاكپارتی تووشی گومان بووە كە دەتوانێت كاریگەری نەرێنی لەسەر پلانە ئابوورییەكانی توركیا هەبێت و قەیرانەكان قووڵتر بكاتەوە. چوونە پاڵ (ڕۆژئاوا) یان (ڕۆژهەڵات) لەوانەیە بژارەیەكی سیاسی بێت، بەڵام لێكەوتەی ئابووریی قووڵ و چارەنووسسازی بۆ توركیا دەبێت. چەند مانگ و ساڵی داهاتوو ئەنجامەكانی ڕوونتر دەردەكەون.
..........................
*ئەم وتارە بە زمانی ئینگلیزی لە سایتی (moderndiplomacy) بە ناونیشانی Turkeys Turn to East could have Deadly Economic Affects بڵاوكراوەتەوە.
**شەهریار شێخلەر، شرۆڤەكاری ئابووریی وزە
سەرچاوەكان:
1- POLICY DEPARTMENT, EU Parliament, (2016), “Bringing EU-Turkey trade and investment relations up to date?”, Page 21
2- POLICY DEPARTMENT, EU Parliament, (2016), “Bringing EU-Turkey trade and investment relations up to date?”, Page 23
3- TURKEY AND THE EU, Ministry of Trade, Republic of Turkey (September 5, 2018)
4- Investment office, Presidency of Republic of Turkey, FDI in Turkey
5- DW news
6- Euronews (August 17, 2019).