لە سیستەمی دووانەیی دەسەڵاتەوە بۆ پێویستیی مەرجەعییەتی دامەزراوەیی

 

دابڕانی نێوان دوو جەمسەرە سەرەکییەکەی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستان، لە رکابەرییەکی سیاسی تێپەڕیوە و گۆڕاوە بۆ سیستەمێکی جێگیربووی دووانەیی لە پێکهاتەی حوکمڕانیدا. ئەم دۆخە، نەک هەر توانای دەوڵەتسازیی لاوازکردووە، بەڵکو هەنگاو بە هەنگاو رەوایی مێژوویی و شۆڕشگێڕیی ئەم پڕۆژە سیاسیەشی خستووەتە ژێر گوشارێکی جیدییەوە. پرسی ئەمڕۆ چیتر تەنیا "رکابەریی حیزبەکان" نییە، بەڵکو "توانا یان نەبوونی توانای دووبارە داڕشتنەوەی حوکمڕانی"یە.

 

 

دابڕانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان، چیتر ناکۆکییەکی سیاسی بە تەنیا بەڕێوەبردن لە ئاستی رکابەریی حیزبیدا نییە؛ بەڵکو بووەتە پێکهاتەیەکی جێگیربووی دەسەڵات، ئاسایش و ئابووری. ئەم دۆخە بەرەبەرە گۆڕاوە بۆ سیستەمێکی دووانەیی ناتەندروست؛ سیستەمێک کە قەیران چارەسەر ناکات، بەڵکو بەشێوەیەکی پێکهاتەیی دووبارە بەرهەمی دەهێنێتەوە.

 

ئەم پەیوەندییە بە درێژایی دەیەکانی رابردوو لە دابڕانێکی سیاسییەوە دەستی پێکرد، بەڵام کەم کەم گۆڕا بۆ چوارچێوەیەکی جێگیری دەسەڵاتی دووانەیی؛ چوارچێوەیەک کە ئەمڕۆ نەک لە ئاستی سیاسەت، بەڵکو لە قووڵایی کارکردەکانی دەوڵەت دا نیشتووە.

 

 

لەو رێڕەوەدا، لۆژیکی ئایدۆلۆژیا لە رەوتی کاتدا جێگەی خۆی بۆ لۆژیکی مانەوە، کۆنترۆڵی جوگرافی و جێگیرکردنی زۆنی هەژموون چۆڵکرد. هەر لایەنێک لە قەڵەمڕەوی خۆیدا جێگیربوو، هەر ئەم جێگیربوونەش ململانێیەکەی لە ئاستی سیاسییەوە بۆ ئاستی دامەزراوەیی گواستەوە. ئەنجامەکەش، دروستبوونی دوو ناوەندی دەسەڵاتی هاوتەریب بوو کە لەجیاتی ئەوەی تەواوکەری یەکتربن، یەکتر بەرهەم دەهێننەوە.

 

لەم نێوەندەدا، پارتی کە بە ناسنامەیەکی رزگاریخوازیی نەتەوەیی-نیشتمانییەوە دامەزرابوو، بە ئارامی بەرەو دیدگایەکی پراگماتییانەتر و مایل بۆ مۆدێلە لیبراڵ و دیموکراسییەکان و کارلێکەرە ناوچەیی و جیهانییەکان هەنگاوی نا. لە بەرامبەردا، یەکێتی کە رەگ و ریشەی لە رەوتە چەپ و سۆسیال دیموکراتەکاندا بوو، بەرەو دیدگایەکی ریالیزمانەتر و نزیکتر لە حکومەتی ناوەندیی عێراق و هاوسەنگییە ناوچەییەکان وەرچەرخا، بەڵام ئەم جیاوازییانە ئەمڕۆ کەمتر ئایدیۆلۆژی و زیاتر پێکهاتەیین.

 

 

ئەوەی ئەم دۆخەی سەپاندووە، تەنیا ناکۆکی نییە، بەڵکو نەبوونی دامەزراوەی هاوبەش و سەروو-حیزبییە. هەرێمی کوردستان لە کردەوەدا رووبەڕووی بۆشایییەکی دامەزراوەیی بووەتەوە: نەبوونی دامەزراوەیەکی ئەمنیی هاوبەش، نەبوونی پێکهاتەیەکی ئابووریی یەکگرتوو و نەبوونی مەرجەعێکی سیاسیی سەروو-حیزبی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان.

 

لە ئەنجامدا، هەر قەیرانێکی سیاسی لەجیاتی چارەسەربوون، بۆ توێژە ئەمنی و ئابوورییەکان دەگوازرێتەوە و لەو ئاستانەدا کەڵەکە دەبێت و دووبارە بەرهەم دێتەوە.

 

 

پێکهاتەی ئابووریی ئێستاش ئەم دۆخەی بەرهەم هێناوەتەوە. پاشکۆیی بەشێکی کۆمەڵگە بۆ تۆڕە حیزبییەکان لەبری دامەزراوە گشتییەکان، وایکردووە سیاسەت لە رکابەریی بیرۆکەکانەوە بگۆڕێت بۆ رکابەریی تۆڕەکان. ئەم دۆخە بووەتە هۆی تێکشکانی چەمکی دەوڵەت و لاوازبوونی دەرفەتی دروستبوونی ناسنامەیەکی نیشتمانیی گشتگیر.

 

 

یەکێک لە لێکەوتە درێژخایەنەکانی ئەم پێکهاتە دووانەییە، خاوبوونەوەی رەوتی گەشەی فەرهەنگی سیاسییە لە هەرێمی کوردستان. پاشکۆیی کۆمەڵایەتی بۆ تۆڕە حیزبییەکان، بەرەبەرە رکابەریی سیاسیی لە ئاستی بەرنامە و دامەزراوەوە بۆ ئاستی وەلاگیریی رێکخراوەیی و تەنانەت ناوچەییش گواستووەتەوە. لە بارودۆخێکی وەهادا، هاووڵاتی لەجیاتی ئەوەی لە چوارچێوەی دامەزراوە گشتییەکاندا پێناسە بکرێت، لە پەیوەندیی لەگەڵ پێکهاتە حیزبییەکاندا مانا پەیدا دەکات. ئەم دۆخە هەرچەند لە کورتخایەندا سەقامگیریی دروستکردووە، بەڵام لە درێژخایەندا رێگر بووە لە دروستبوونی فەرهەنگێکی سیاسیی سەربەخۆ، کۆمەڵگەیەکی مەدەنیی بەهێز و گۆڕانکاریی سرووشتیی دەستەبژێرەکان.

 

 

لە زۆر لە سیستەمە سیاسییە کەم-دامەزراوەیییەکاندا، حیزبەکان زیاتر لەوەی لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نیشتمانیی جێگیردا کار بکەن، لە لۆژیکی پاراستنی هاوسەنگیی دەسەڵات و مانەوەی رێکخراوەیی خۆیاندا دەجووڵێنەوە. لە پێکهاتەی وەهادا، چەمکی بەرژەوەندیی نیشتمانی یان هێشتا کۆدەنگی لەسەر نییە، یان لەژێر سێبەری بەرژەوەندیی حیزبیدا پێناسە دەکرێت.

 

ئەمە بەو مانایە نییە کە حیزبەکان لایەنی دژبەری بەرژەوەندیی نیشتمانین، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە پێکهاتەی سیاسیی ئێستا، زیاتر هانیاندەدات بۆ پاراستنی پێگە و هاوسەنگیی ئێستا، نەک تێپەڕین لەم دۆخە جێگیرە.

ئەزموونی سیاسی نیشانیدەدات کە گۆڕانکاری لە سیستەمی وەهادا ئەوکاتە روودەدات کە تێچووی بەردەوامیی دۆخی ئێستا لە تێچووی چاکسازی زیاتربێت؛ واتە کاتێک رکابەریی داخورێنەر، شەرعییەت، ئابووری، متمانەی گشتی و تەنانەت دەستکەوتە مێژووییەکانیش لە یەک کاتدا بخاتە ژێر گوشارەوە. لە ساتێکی وەهادا، قەیران چیتر تەنیا بەرهەمی ناکۆکیی سیاسی نییە، بەڵکو ئەنجامی نەبوونی میکانیزمێکە کە ئەکتەرەکان ناچار بکات تێچووی بنبەستەکە بگرنە ئەستۆ.

 

 

یەکێک لە مەترسییە شاراوەکان لە بەردەوامیی ئەم دۆخەدا، کەمڕەنگبوونەوەی شەرعییەتی مێژوویی و شۆڕشگێڕیی سیستەمی سیاسییە. ئەم شەرعییەتە تەنیا لەسەر بنەمای دامەزراوەکان نەبووە، بەڵکو لەسەر یادەوەریی خەبات، قوربانیدان و ئامانجە گشتییەکان وەستاوە، بەڵام کاتێک لۆژیکی پاراستنی دەسەڵات جێگەی ئامانج دەگرێتەوە، مەودای نێوان مێژووی خەبات و واقیعی حوکمڕانی زیاد دەکات. لە بارودۆخێکی وەهادا، نەوەی نوێ رەنگە وردە وردە پەیوەندیی سۆزداری و مانایی خۆی لەگەڵ ئەم گێڕانەوە مێژووییەدا لەدەستبدات. مەترسیی سەرەکی لێرەدا تەنیا ناکۆکیی سیاسی نییە، بەڵکو لەدەستدانی ئەو سەرمایە رەمزییەیە کە بنەمای شەرعییەت پێکدەهێنێت.

 

 

لە نەبوونی دووبارە داڕشتنەوەی دامەزراوەییدا، هەرێمی کوردستان دەکەوێتە سەر رێڕەوی جێگیرکردنی سیستەمێکی رکابەریی هەمیشەیی و چارەسەرنەکراو؛ سیستەمێک کە بە داخورانی هەنگاو بە هەنگاو، شەرعییەتی مێژوویی و سیاسی، لە کۆتاییشدا دەرفەتی دەوڵەتسازیی پایەدار بەشێوەیەکی پێکهاتەیی لاواز دەکات.

 

کێشە سەرەکییەکە تەنیا بوونی دابڕان نییە، بەڵکو ئاساییبوونی ئەو دابڕانەیە. کاتێک پێکهاتەیەکی سیاسی لەبری چارەسەرکردنی قەیران، بەستراوبێت بە بەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی قەیرانەکە، داخوران و پووکانەوە دەبێتە بەشێک لە کارکردی سیستەم. ئەم دۆخە دەتوانێت هەرێمی کوردستان بەرەو جۆرێک لە هاوسەنگیی لەرزۆک ببات؛ هاوسەنگییەک کە لە رووکەشدا سەقامگیرە، بەڵام لە قووڵاییدا توانای ناسەقامگیریی درێژخایەنی هەڵگرتووە.

 

 

ئەزموون نیشانیداوە کە گفتوگۆ، هەرچەندە لە قۆناخە جیاوازەکاندا قەیرانی کۆنترۆڵکردووە، بەڵام بەهۆی نەبوونی میکانیزمی دامەزراوەیی، نەیتوانیوە چارەسەری بکات. کەواتە کێشە سەرەکییەکە کەمیی گفتوگۆ نییە؛ بەڵکو نەبوونی دامەزراوە هاوبەشەکانی دەسەڵاتە.

 

 

• دروستکردنی دامەزراوەیەکی ئەمنیی هاوبەش بۆ کۆتاییهێنان بە رکابەریی ئەمنی.

• دروستکردنی پێکهاتەیەکی ئابووریی یەکگرتوو بۆ تێکشکاندنی ئابووریی حیزبی.

• دروستکردنی مەرجەعێکی سیاسیی سەروو-حیزبی بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکییە کەڵەکەبووەکان.

 

بەبێ ئەم سێیانە، هەر رێککەوتنێک تەنیا هەڵپەساردنی قەیرانە، نەک چارەسەرکردنی. دابڕانی نێوان دوو رەوتە سەرەکییەکەی سیاسەت لە هەرێمی کوردستان، ئەگەرچی مێژووییە، بەڵام ئەمڕۆ بووەتە کێشەیەکی پێکهاتەیی و داهاتووساز. بەردەوامیی دۆخی ئێستا بە مانای جێگیرکردنی سیستەمێکی دووانەیی وێرانکارە کە رۆژ لە دوای رۆژ توانای دەوڵەتسازی و هەروەها سەرمایەی کۆمەڵایەتی زیاتر لەنێودەبات .

 

ئەزموونی مێژوویی و خوێندنەوەی سیستەمە سیاسییەکان نیشانیدەدات کە هیچ پێکهاتەیەکی سیاسی ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر رکابەریی بێسنووری دەسەڵات و نەبوونی دامەزراوە هاوبەشەکان بەردەوام بێت. ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستان دا دەگوزەرێت، تەنیا ناکۆکیی نێوان دوو حیزب نییە، بەڵکو بەردەوامیی مۆدێلێکی فکرییە کە قەیرانی کردووەتە بەشێک لە پارادایمی سیاسی. پرسی ئێستا هەڵبژاردن لەنێوان ئەم لایەن یان ئەو لایەن دا نییە؛ بەڵکو هەڵبژاردنە لەنێوان پاراستنی دۆخێکی ناسەقامگیر و هەستیار لەلایەک و لەلایەکی دیکە چوونە نێو قۆناخێکی نوێی حوکمڕانیی هاوبەش. ئەگەر ئەم گواستنەوەیە روونەدات، مەترسیی سەرەکی تەنیا بەردەوامیی قەیران نییە، بەڵکو داڕمانی بەرەبەرەی دەرفەتی دەوڵەتسازی، کەمبوونەوەی متمانەی گشتی و لەدەستچوونی بەشێک لە دەستکەوتە مێژووییەکانی گەلی کوردستانە. ئەمە رێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا دواخستنی بڕیار چیتر بە مانای پاراستنی سەقامگیری نییە، بەڵکو دەکرێت بە مانای لەدەستدانی داهاتووبێت.