هەڵبژاردن.. وەک ماف و ئەرک و ئەمانەت

 

بەو پێیەی شەریعەت هەمووی لەسەر بنەمای پاراستنی (بەرژەوەندیی مرۆڤ) و (لادانی زیان) دامەزراوە، زانایانی فیقهی ئیسلامی و شەرعناسان لە داڕشتن و دەرکردنی هەر یاسایەکی فیقهی ئەم بنەما گرنگەیان لەبەرچاو گرتووە، چونکە لە تێڕوانینی ئیسلامدا بەرژەوەندیی مرۆڤ و دوورخستنەوەی زەرەر و زیان ئەولەویەتە و، ئەرکێکی گرنگ و گەورەیە بۆ رێکخستنی کاروبارەکانی ژیان و کۆمەڵگە.

 

ئامانج لە هەڵبژاردن هەمان ئەو ستراتیژەیە کە تێیدا رەچاوی بەرژەوەندیی باڵای گەل و وڵات دەکرێت، لەبەر ئەوەش ئیسلام هیچ فۆرمێکی تایبەت بە هەڵبژاردنی دیاری نەکردووە، بەڵکو لە چوارچێوەی سیاسەتی شەرعی و کاروباری دونیایی و پەیوەست بە ئیدارە و رێکخستنی سیستمی بەڕێوەبردن جێی کردووەتەوە، لە قورئاندا چەمکی شورا باسی لێوە کراوە، خوای گەورە دەفەرموێت: (وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ) - الشورى: 38. لەسەر ئەمە زانایانی پێشین و هاوچەرخ دەفەرموون، هەڵبژاردن بەشێکە لە راوێژ و شورا و رەوایەتیی پرسی هەڵبژاردن دەگەڕێتەوە بۆ ئەم بنەما قورئانییە، لە هەمان کاتدا لەناو هاوەڵان و یاوەران هەڵبژاردن بە شێوەی راستەوخۆ و داخراو هەبووە و کراوە، تەنانەت لە پەیماننامەی عەقەبەی دووەم پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر بێت) رووی کردە گەلی ئەنسار و داوای لێکردن 12 کەس وەک نوێنەر لەناو خۆیاندا هەڵبژێرن، ئەوانیش 12 کەسیان، کە 9یان لە هۆزی (خەزرەج) و سێشیان لە هۆزی (ئەوس) بوون، لە هەڵبژاردنێکی راستەوخۆ هەڵبژارد و کردیانە نوێنەری خۆیان، واتە پێغەمبەر (د. خ) خۆی ئەو كەسانەی دیاری نەكرد، بەڵكو مافی هەڵبژاردنی بە خۆیان دا، دیقەت بدەن پێغەمبەر (د. خ) نە خۆی ئەو 12 کەسەی دەستنیشان کرد، نە هیچ فۆرمێکی تایبەت بە دیاریکردنی ئەمانی پێشنیاز کرد، بەڵکو ویستی بە کردەیی بنەمای راوێژ - شورا - بۆ خەڵک پیشان بدات.

 

کاتی خۆی بەوانەی وەک نوێنەری خەڵک هەڵدەبژێردران دەگوترا (عرفاء)، کە بە زاراوەی ئەمڕۆ پێیان دەگوترێت نوێنەر یان هەڵبژێردراو، ئەوانە پەیوەندیدار بوون بە سەرپەرشتیکردنی کاروبارەکانی خەڵک و پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، کە زۆرجار پێغەمبەر (د. خ) بۆ وەرگرتنی رای گشتی و چاودێریی بەرژەوەندیی خەڵک، بۆ ئەوان گەڕاوەتەوە؛ یان کاتێک لەلایەن خەڵکەوە پرسێکی هاتووەتە لا، بەبێ راوێژی ئەوان هەنگاوی نەناوە و پێی فەرموون، بڕۆن تاوەکو نوێنەرتان دێت و کاروبارەکەتان باس دەکات، وەک لە فەرموودەدا هاتووە: (ارْجِعُوا، حَتَّى يَرْفَعُوا إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ) رواه البخاری. تەنانەت لە سەردەمی هاوەڵە بەرێزەکانیش، ئەگەر کاروبارێکی دینی یان دونیایی هاتبایە پێش، بەبێ راوێژی ئەو نوخبەیە هیچ بڕیارێکیان نەدەدا. سەرەڕای ئەمانەش، دەستنیشانکردنی خەلیفەکانی راشیدین کە جێنشینی پێغەمبەر (د. خ) بوون، لەڕێی هەڵبژاردن و بەیعەتەوە دەستنیشان کراون.

 

هەموو ئەمانە ئەوەمان پێ دەڵێن، هەڵبژاردن لەبەر ئەوەی گەڕانەوەیە بۆ رای خەڵک و وەرگرتنی راوێژە لەسەر پرسە گرنگەکانی بەڕێوەبردن و رێکخستنی کاروبارەکانی هاووڵاتییان، پرۆسەیەکە رەوایەتی و بنەمای دروست و شەرعیی هەیە و ئیسلام دانی پێدا دەنێت، بۆیە یەکێکە لەو پرۆسانەی مێژوویەکی درێژی هەیە و لەگەڵ رەوڕەوەی ژیان و گۆڕانکاری و پێشکەوتنەکانی کۆمەڵگە و شارستانیەت فۆڕمی جیاجیا و شێوازی جۆراوجۆری وەرگرتووە، بەڵام ئەوەی لە زۆرینەی سیستمی وڵاتانی دونیا جێی بایەخە و بنەمای ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و پرەنسیپەکانی حوکمڕانییە و جەختی لێ دەکەنەوە، بوونی پرۆسەی هەڵبژاردنە، کە لە سەردەمی ئێستادا ئامرازێکی شورایە و خەڵک لە یاسادانان و چاودێریکردنی حکومەتدا نوێنەری خۆیان هەڵدەبژێرن، بەمەش پرەنسیپی بەشداریکردن لە بڕیاردان بەدیدەهێنن.

 

ئێستا لەسەر ئاستی وڵاتانی جیهان پەیڕەوی ئەم سیستمە دەکرێت، بەڵام رەنگە ئالیەت و میکانیزمی وڵاتێک بۆ وڵاتێکی دیکە جیاواز بێت، گرنگ پرۆسەکە شەرعیەتی هەیە، بەڵام ئەوانەی دەچنە ناو پرۆسەکە و ململانێ و بانگەشە و خۆیان بەربژێر دەکەن و دواجار دەبنە نوێنەری خەڵک و لایەنێکی دیاریکراو، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانیان و گرنگە لەئاست ئەو پۆست و متمانەیە بن کە خەڵک لێیان چاوەڕوان دەکات، هاوکات جوان بەڕێوەچوون و ئەنجامدانی پرۆسەکە، دەگەڕێتەوە سەر هۆشیاریی تاکەکان لەمەڕ ئاییندەی بەڕێوەبردنی گەل و وڵات و دیاریکردنی نوێنەری راستەقینەیان.

 

لەبەر ئەوەی هەڵبژاردن ئامراز و فاکتەرێکی هاوچەرخە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات و دابەشکردنی دەسەڵاتەکان، هەلێکە بۆ هەڵبژاردنی چاک و بەهێز و بەتواناکان، بۆئەوەی ئەگەر ململانێ و شەڕێکی هەق و ناهەق هەبوو، هەڵبژێردراو بتوانێت پارسەنگی راستی قورس بکات و رێگە لە ستەم و خراپەکاری بگرێت، شەڕی پەرلەمان بە کەسێک دەکرێت کە لەئاست بەرپرسیارێتیدا بێت و شەڕکەری چاونەترس بێت، لەو لاشەوە بۆ ئەرکی پەرلەمان و داڕشتن و دەرکردنی یاسا و ئەو ململانێ سەختانەی دێنە پێش، هەگبەی پڕ بێت، دڵسۆزی و ئەمانەتپارێزی و لەخواترسی، کە گرنگترین مەرجە بۆ کەسێک کە شان بداتە بەر ئەو ئەرکە قورسە، متمانە وەرگرتنی خەڵک چەندە قورسە، ئەمانەت هەڵگرتن و دڵسۆزی بۆ دەنگی ئەو خەڵکە، دوو هێندە قورسترە؛ چونکە هەڵبژێردراو بە کۆڵێک زەحمەتی هەزاران کەس گەیشتووەتە ئەوێ، پێویستی بە زەحمەتی زۆرە تاوەکو خەمخۆرانە بۆ قازانجی ئەو خەڵکە پارێزگارییان لێ بکات.

 

لە تێڕوانینی ئیسلامدا کەسی شیاو کە بە نوێنەری خەڵک پێدانی ئەرکێک دیاردەکرێت ئەوەیە خەسڵەتی (پارێزکارو دڵسۆز، کارامەیی و لێهاتوویی، تواناو ئەمانەتپارێزی) هەبێت، چونکە هەڵبژاردن مەیدانی سپاردەو بەرپرسیارێتی و تەرازوویەكی وردو ڕێگەیەكی پتەوە، هێزو ئەمانەتپارێزی زۆری پێویستە بە تایبەتی ئەگەر بۆ بەرژەوەندی گشتی بێت، بەرپرسیارێتی هەڵبژاردنەكە مەزنترە، گرنگە ئەو كەسە هەڵبژێردرێت كە شیاوی ئەو ئەمانەتەیەو دەزانیت و دەتوانێت بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت و داكۆكی لە كوردستان و مافەكانی گەل و نیشتمان بكات.

 

كەسی بەهێز ئەوەیە کە دەتوانێت كارەكانی پێی دەسپێردرێت جێبەجێ بكات و بەرگەی بەرپرسیارێتی بگرێت، بەبێ ئەوەی لە ئەركەكانی هەڵبێت، كەسی ئەمانەتپارێز ئەوەیە كە پارێزگاری لە ڕەوشتی كار دەكات و بەرژەوەندی خەڵكی ڕەچاو دەكات، بێ كەمتەرخەمی و پێشێلكردنی مافەكانیان. پێغەمبەری خوا ﷺ هەرگیز كەسێكی نەدەكردە بەرپرسی خەڵكی، ئەگەر بەهێزو دلسۆزو ئەمانەتپارێز نەبوایە، وەک لەو فەرمودەیە هاتووە: (عنْ أبي ذرٍّ -رضيَ اللهُ عنه- قالَ، قلتُ: يَا رَسُولَ الله، أَلاَ تَسْتَعْمِلُنِي؟، قَالَ: فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَىَ مَنْكِبِي، ثُمّ قَالَ: ( يَا أَبَا ذَرٍّ إنّكَ ضَعِيفٌ، وَإنّهَا أَمَانَةٌ، وَإنّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ، إلاّ مَنْ أَخَذَهَا بِحَقّهَا وَأَدّى الذِي عَلَيْهِ فِيهَا) رواه مسلم.

 

کەواتە لە ڕوانگەی ئیسلامەوە هەڵبژاردن تەنیا کارێکی سیاسی نییە، بەڵکو ئەرکێکی ئایینی و بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی و نیشتمانییە، کە موسڵمانان تێیدا بەشدارن بۆ گەیشتن بە چاکسازی گشتی و هەڵبژاردنی ئەو کەسانەی کە خزمەتی میللەت دەکەن و دادپەروەری دەچەسپێنن، بەشداریکردن لە هەڵبژاردن مافێكی كەسییە و بەرپرسیارێتییە لەسەر هەمووان بەرانبەر ئایندەی نیشتمان.

 

ئەم ھەڵبژاردنە بۆ ھەرێمی کوردستان گرنگییەکی تایبەتی ھەیە، بەو پێیەی ئامرازێکی دەستوورییە بۆ دەستەبەرکردنی بەشداریی خەڵکی لە بەڕێوەبردنی وڵات و داکۆکیکردن لە مافە ڕەواکانیان لە چوارچێوەی دەستووری عێراقداو ئیرادەی خەڵک نوێ دەکاتەوە و سیاسەتەکانی داهاتووی دەوڵەت دیاری دەکات.

 

بەدڵنیاییەوە ئەم دۆخەی ئێستا تێیداین لە خۆڕا نەهاتووە، بەڵکو دەرەنجامی خەبات و قوربانیدان و دەریایەک خوێن بووە، ئەو میللەتە زەحمەتی و سەرگەردانی زۆری بینیوە، هەورازو نشێو، ئاوارەیی، ترس و تۆپ، تەهجیرو تەرحیل و تەعریب تا دەگاتە ئەنفال و کیمیاباران! مەینەتی زۆری دیوە، ئێستا کەشێکی وا هاتۆتە پێش پێویستە بە بایەخەوە لێی بڕوانین، ئەوەی ئەمانە لەبەر چاو بگرێ دەزانێ گرنگی نیشتمان لەکوێدایە، ئەوەشی بە کوردستانەوە ماندوو نەبووبێت ئەوە قەزیەی کوردی بەلاوە گرنگ نیە، بۆیە ئەم هەڵبژاردنە بە دووسێ کورسی و هاشوهوشی ئیعلامی و دروشم و بانگەشەی بێ کردار ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە پێگەیەکی بەهێزو سیایەتێکی حەکیمانەو دڵسۆزانی گەل و وڵات و ئەندازیارانی ئارامی و ئاوەدانی کوردستان دەکرێت.