ستراتیژیی چین بۆ وەبەرهێنان لە کەرتی وزەی عێراق و ناوچەکەدا

بڕیارە لە رۆژانی 14 و 15ی ئایاری 2026، سەرۆکی دوو گەورەترین ئابووریی جیهان لە پەکین کۆببنەوە. یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم دیدارە پرسی وزەیە؛ بەتایبەت کە ناڕوونی و ئاڵۆزییەکانی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران و بەردەوامی داخستنی تەنگەی هورمز، نەک تەنیا بووەتە مەترسی بۆ سەر دابینکردنی نەوتی چین، بەڵکو ئەو ئامانجانەش دەخاتە مەترسییەوە، کە چین بۆ وەبەرهێنانی دەرەکی و بنیاتنانی ژێرخان لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، باکووری ئەفریقا و وڵاتانی کەنداو دەستی پێکردوون.

 

زیاتر لە دوو دەیەیە چین لە 14 کەرتی جیاواز و لە 162 وڵاتی جیهاندا، وەبەرهێنانی بە سەرمایەی 2.57 تریلیۆن دۆلار کردووە. نیوەی زیاتری ئەم سەرمایەیە لە کەرتەکانی وزە و گواستنەوەدا بووە، بە ئامانجی مسۆگەرکردنی ئاسایشی وزە و رێگەکانی گەیاندنی کاڵا. نوێترین نموونەش لە عێراقدا، راگەیاندنی دۆزینەوەی کێڵگەیەکی نەوتییە بە یەدەگی 8 ملیار بەرمیل، لەگەڵ وەبەرهێنان لە وێستگەیەکی بەرهەمهێنانی کارەبا بە توانای 2100 مێگاوات.

 

ئەگەر کۆبوونەوەکانی پەکین بە پێی پلانەکان بەڕێوە بچن، چاوەڕوان دەکرێت قەبارەی ئەو سەرمایەیەی لێوەی سەرچاوە دەگرێت، بگاتە سەروو 250 ملیار دۆلار. یەکێک لە ئامانجەکانی سەرۆک ترەمپیش گۆڕینی ئاراستەی دابینکردنی وزەیە بۆ چین، ئەمەش لەکاتێکدایە کە یەک لەسەر سێی هەر وەبەرهێنانێکی دەرەکیی چین لە کەرتی وزەدا بووە.

پێشتر کاری کۆمپانیا چینییەکان لە جیهان و عێراقدا زیاتر لە چوارچێوەی خزمەتگوزاری و دابینکردنی ئامێر بۆ کێڵگە نەوتی و گازییەکان بوو (بەهۆی دەستی کاری هەرزان و تەکنەلۆژیای کەم تێچوو)، بەڵام ئێستا مۆدێلەکە گۆڕاوە. ساڵ بە ساڵ روو لە وەبەرهێنان و بنیاتنانی ژێرخان دەکەن؛ بەشێوەیەک کە پشکی شێری ئەو 2.57 تریلیۆن دۆلارەی لە جیهاندا خەرجیان کردووە، بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست رۆیشتووە.

سەرمایەی وەبەرهێنانی چین لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە نێوان ساڵانی 2005-2025 گەیشتووەتە 295 ملیار دۆلار. عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی پشکی بەرچاوی لەم زیادبوونەدا هەیە و بە نزیکەی 40 ملیار دۆلار، لە دوای سعودیە و ئیمارات لە پلەی سێیەمدا دێت.

 

لە کۆی ئەو 14 سێکتەرەی چین پارەی تێدا خەرج کردووە، زۆرترین بڕ بۆ وزە و گواستنەوە بووە: 902 ملیار دۆلار لە نەوت و گاز و 477 ملیار دۆلار لە کەرتی گواستنەوەدا. ئەمەش دوو ئامانجی سەرەکی دەپێکێت: ئاسایشی دابینکردنی وزە: چین 70٪ی نەوت و 40٪ی گازی پێویستی خۆی هاوردە دەکات. گرژییەکانی ناوچەکە کێشەی بۆ دروست کردووە و تا ئێستاش تەنیا بەهۆی بەکارهێنانی نەوتی کۆگاکراوەوە باڵانسی بازاڕەکانی راگرتووە. بەستنەوەی جیهان: ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی کاڵاکان، چونکە چین ساڵانە بە بەهای نیو تریلیۆن دۆلار کاڵا هەناردە دەکات.

جێگەی سەرنجە چینییەکان کەمترین وەبەرهێنانیان لە کەرتەکانی تەندروستی و ماددە کیمیاییەکاندا کردووە. ئەمەش دەریدەخات، کە وەبەرهێنانی دەرەکیی چین زیاتر لەسەر بنەمای پێداویستییەکانی خۆی بووە، نەک هاوکاریی وڵاتانی خانەخوێ، بەتایبەت لە ناوچەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئەفریقا، کە تینووی پەرەپێدانی کەرتی تەندروستین.

 

 

بەپێی داتاکانی پەیمانگەی ئینتەرپرایزی ئەمریکی (AEI)، عێراق لە ریزبەندییەکەدا بە جیاوازییەکی زۆر پێش ئێران و تورکیا کەوتووە. عێراق 14.2٪ی کۆی وەبەرهێنانی چین لە ناوچەکە پێکدەهێنێت. لە کۆی ئەو 35.5 ملیار دۆلارەی چین لە عێراق خەرجی کردووە، نزیکەی 35 ملیار دۆلاری تەنیا لە کەرتی وزەدا بووە (15.5 ملیار وەک وەبەرهێنان و 19.1 ملیار وەک بنیاتنان). کەرتی خانووبەرەش بە 2.4 ملیار دۆلار لە پلەی دووەم دێت. لە بەرامبەردا، وەبەرهێنانی چین لە وڵاتانی وەک ئیسرائیل، ئوردن و ئێران لە ساڵانی دواییدا پاشەکشەی کردووە و لە هەندێک ساڵدا گەیشتووەتە سفر.

 

 

لە ساڵی 2018وە کە عێراق و چین لێکتێگەیشتنی فراوانیان واژۆ کرد، ئێستا پێگەی کۆمپانیا چینییەکان لە عێراق دەردەکەوێت، کە چۆن رۆژ بە رۆژ بەهێزتر دەبێت. ئەگەر پڕۆژەی ستراتیژیی بۆریی "بەسرە – حەدیسە"ش بدرێتە کۆمپانیایەکی چینی، ئەوا دەتوانین بڵێن کۆنترۆڵی چین بەسەر ژێرخانی وزەی عێراقدا دەچێتە قۆناخێکی نوێوە.

کۆبوونەوەکانی رۆژانی داهاتووی پەکین لەنێوان سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و شی جیپینگ نەک تەنیا بۆ پرسی جەنگ و گرژییەکان، بەڵکو بۆ داهاتووی بازاڕی وزەی جیهان یەکلاکەرەوە دەبن، چونکە چاوەڕواندەکرێت چین هەوڵەکانی بخاتەگەڕ و لە رێگەی نێوەندگیرییەوە تەنگەی هورمز بکاتەوە. لە بەرامبەردا ئەمریکاش دەیەوێت ئاراستەی دابینکردنی زەوی چین بەشێکی بەرەو خۆی رابکیشێت و  بەرەو ئەمریکای بگۆڕێت، کە هەردووکیان کاریگەریی گەورەیان لەسەر بازاڕ دەبێت. هەربۆیەش دەتوانین بڵین پەکین و گۆڕەپانی تیانانمین چاوەڕێی بڕیارە گەورەکانن.