ئەودیوی جەنگ: لۆژیکی هێز
قەیرانی ئێستای نێوان ئێران، ئەمریکا و ئیسرائیل، تەنیا بە وشەکانی "جەنگ"، "هێرش" و "وەڵامدانەوەی بەرامبەر" لێکنادرێتەوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە مەیدانەکەدا دەبینرێت، تەنیا رووکارە دیارەکەی رەوتێکی قووڵترە. لە چینە ژێرەکاندا، ئەم قەیرانە ئەنجامی بەریەککەوتنی چەند لۆژیکێکی سیاسی و ستراتیژییە: لۆژیکی پەرەپێدانی هەژموون، لۆژیکی گەمارۆدانی جیۆپۆلیتیکی، لۆژیکی باڵادەستی و، لە کۆتاییدا لۆژیکی مانەوە. تاوەکو سەیری ئەم ئاستە نەکرێت، نە نێوەڕۆکی قەیرانەکە روون دەبێت و نە چۆنیەتی دروستبوونیشی.
کورتکردنەوەی ئەم دۆخە بۆ تەنیا "دۆسیەی ئەتۆمی" هەڵەیەکی گەورەیە. بەرنامەی ئەتۆمی گرنگە، بەڵام هەموو کێشەکە نییە. ئەوەی ئەمریکا، ئیسرائیل و تەنانەت زۆر لە دەوڵەتانی ناوچەکە رووبەڕووی بوونەتەوە، تەنیا توانایەکی تەکنیکی یان سەربازی نییە؛ بەڵکو پێکهاتەیەکی سیاسییە کە رەفتارەکانی تەنیا لە چوارچێوەی لۆژیکی کلاسیکی "دەوڵەت-نەتەوە"دا لێکنادرێتەوە. هەرکاتێک سیستمێکی سیاسی، پشت ئەستوور بە ئایدۆلۆژیا، هەژموونی خۆی لە سنوورە نیشتمانییەکان تێپەڕێنێت و بیکاتە یەکێک لە رەگەزە سەرەکییەکانی سیاسەتی ناوچەیی خۆی، سرووشتییە کە ئەکتەرەکانی دیکە تەنیا وەک "جیاوازییەکی سیاسی" سەیری نەکەن، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر هاوسەنگی، سیستم و ئاسایشی خۆیانی ببینن.
لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ئایدۆلۆژیا تاوەکو ئەوکاتەی لە سنووری سیستمی ناوخۆییدا بمێنێتەوە، کێشەیەکی سەروەریی نیشتمانییە، بەڵام کاتێک دەبێتە بزوێنەری هەژموونی دەرەوەی سنوورەکان، چیتر تەنیا بە کاردانەوەی فیکری یان پڕوپاگەندەیی وەڵام نادرێتەوە؛ بەڵکو هێزەکانی دیکە، بەپێی توانای رەق و نەرمی خۆیان، بۆ گەمارۆدانی دەکەونە گەڕ. لەم خاڵەوە، ململانێ لە ئاستی جیاوازی سیاسی دەردەچێت و دەبێتە ململانێیەکی ریشەیی لەسەر سنووردارکردنی هەژموون، کۆنترۆڵکردنی هێز و پاراستنی باڵادەستی. رەگی قەیرانی ئێستا دەبێت لەم چوارچێوەیەدا بدۆزرێتەوە.
لەم نێوەندەدا، نابێت وێنەیەکی سادە لە رەفتاری ئەکتەرەکان نیشانبدرێت. هەروەک چۆن سیاسەتی ئیسرائیل لە ساڵانی دواییدا هێرشبەرانەتر بووە، سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی ئێرانیش لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، تەنیا سیفەتێکی بەرگرییانەی نەبووە. ئەم سیاسەتە، هەرچەندە لە بەشێکیدا لەسەر بنەمای "بەرگری و رێگری" بووە، بەڵام هاوکات رەهەندی هێرشبەرانە و پەرەپێدانی هەژموونی دەرەوەی سنووریشی هەبووە. هەر بۆیە، تووندبوونی هەڵوێستی ئیسرائیل دانەبڕاوە لەم پێشینەیە. ئیسرائیل لە ساڵانی دواییدا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە هەڕەشەی لەم جۆرە نابێت تەنیا گەمارۆ بدرێت، بەڵکو دەبێت پێش ئەوەی زیاتر گەشە بکات، رێگری لێبکرێت یان بێکاریگەر بکرێت. لە ئەنجامدا، بۆ ئیسرائیل بەردەوامبوونی دۆخی ئێستای ئێران تەنیا "نەخوازراو" نییە، بەڵکو لە روانگەی ئەمنییەوە "قبوڵنەکراوە".
بۆ ئەمریکاش، بابەتەکە تەنیا لە ململانێیەکی ناوچەییدا کورت نابێتەوە. ئەم جۆرە قەیرانانە پەیوەندی راستەوخۆیان بە پرستیژی هێز، متمانەی رێگری و لۆژیکی هەژموونەوە هەیە. هێزی باڵادەست تەنیا بە کۆکردنەوەی سەرچاوەکان پێناسە ناکرێت؛ بەڵکو بە توانای سەپاندنی ئیرادە و ئەو وێنەیەی کە لە مێشکی ئەوانی دیکەدا لەسەر ئەم توانایە دروست دەبێت و پێناسە دەکرێت. ئەگەر ئەم وێنەیە لە قەیرانێکی گرنگدا بشێوێت، تێچووەکەی زۆر زیاتر دەبێت لە سنووری ئەو قەیرانە. هەر بۆیە، واشنتۆن لە رووبەڕووبوونەوەی ئێران دا تەنیا خەریکی بەڕێوەبردنی دۆسیەیەکی ئەمنی نییە؛ بەڵکو خەریکی بەرگریکردنە لە "شەرعیەتی سیستمی دڵخوازی خۆی".
لەم چوارچێوەیەدا، دەبێت رۆڵی دەوڵەتە عەرەبییەکانی ناوچەکەش بە وردی ببینرێت. ستراتیژی ناوچەیی کۆماری ئیسلامیی ئێران، بەتایبەت ئەو شوێنەی کە هاوتایە لەگەڵ توانای هێرشکردنە سەر ئامانجە جۆراوجۆرەکان لە دەوروبەری خۆی، بۆ زۆر لە دراوسێ عەرەبەکان تەنیا "نیگەرانییەکی تیۆری" دروست نەکردووە، بەڵکو تێگەیشتنێکی راستەقینە و بەردەوام لە هەڕەشە پێکهێناوە. بەم هۆیەوە، هەرچەندە ئەم دەوڵەتانە لە سیاسەتی راگەیێندراویاندا بە وریایی قسە دەکەن، بەڵام لە سیاسەتی راستەقینە و هاوکێشە ئەمنییەکانیاندا، لەوانەیە زۆر زیاتر لەوەی دەریدەبڕن، مەیلیان بۆ ئەو هەوڵانە هەبێت کە ببێتە هۆی گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی هێزی ئێران دا، یان لانیکەم گەرەنتییەکی ئەمنی درێژخایەن و جێگەی متمانەیان بۆ دەستەبەر بکات. بۆ بەشێک لە جیهانی عەرەبی، مەسەلەکە تەنیا کۆنترۆڵکردنی قەیرانێکی کاتی نییە؛ بەڵکو کۆتاییهێنانە بە سەرچاوەیەکی بەردەوامی نائارامی.
لەگەڵ هەموو ئەمانەدا، تێگەیشتن لەم راستییانە نابێت ببێتە هۆی ئەو ئەنجامگیرییە بەپەلەیەی کە قەیرانی ئێستا تەنیا بەرهەمی ئیرادەی دەرەکییە. ئێرانیش لە دروستکردنی ئەم بارودۆخەدا پشکێکی جدی هەبووە. ئەم قسەیە بۆ خستنە ئەستۆی هەموو بەرپرسیارێتییەکە نییە لەسەر شانی لایەنێک، بەڵکو بۆ پاراستنی وردبینیی شیکاریی پێویستە. لە جیهانێکدا کە جیاوازی توانای ئابووری، سیاسی، میدیایی و سەربازی لەنێوان ئەمریکا و کۆماری ئیسلامیی ئێران دا هێندە قووڵە، زیادبوونی ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆن، بەبێ هەبوونی توانای گونجاو بۆ بەرگەگرتنی لێکەوتەکانی، لەگەڵ لۆژیکی سیاسیی هێزدا ناگونجێت. توانای سەربازی لە جەنگدا زۆر گرنگە، بەڵام هەموو شتێک نییە. ئەوەی چارەنووسی قەیرانەکان یەکلایی دەکاتەوە، تەنیا قەبارەی تەقەمەنی و ئاگر نییە؛ بەڵکو کواڵێتیی بەهای سیاسی، ناسینی سنوورەکان و، توانای رێکخستنی ستراتیژە لەسەر بنەمای راستی ململانێیەکان. لەم روانگەیەوە، ئەگەر ئەمڕۆ ئەم جەنگە بۆ ئێران رەهەندێکی "بوونی"وەرگرتووە، دەبێت بپرسین چۆن کار گەیشتە ئێرە؟ وەڵامەکە لە یەکگرتنی چەند رەوتێکدایە: پەرەپێدانی هەژموونی ئایدۆلۆژی، دروستبوونی تێگەیشتنێکی بەردەوام لە هەڕەشە لای رکابەرە ناوچەییەکان، لۆژیکی باڵادەستی ئەمریکا و، رادیکاڵتربوونی ژینگەی بڕیاردان لە واشنتۆن و تەلئەڤیڤ. تەنانەت ئەگەر لە کۆتاییشدا پرۆسەی گەمارۆدانی ئێران زوو یان درەنگ تووندتر ببایەتەوە، هاتنە سەرکاری کۆمارییەکان لە ئەمریکا و بوونی کەسایەتییەکی وەک نەتانیاهوو لە ئیسرائیل، ئەم رەوتەی خێراترکرد و بەرەو قۆناخێکی کۆتایی و بێبەزەییانەتر برد.
ئەم قەیرانە، لە ئەنجامدا، نە تەنیا جەنگێکی کلاسیکییە و نە تەنیا زنجیرەیەک لە گرژی ئەمنی. ئێمە لەبەردەم ساتەوەختێکداین کە تێیدا ململانێ لەسەر "سیاسەتێک" یان "دۆسیەیەکی تایبەت" گۆڕاوە بۆ ململانێ لەسەر نێوەرۆکی سیستمی سیاسی لە ئێران و پەیوەندیی ئەو سیستمە بە ژینگەی ناوچەیی و نێودەوڵەتییەوە. ئەگەر ئێران بیەوێت لەم قەیرانە دەربازبێت، مەسەلەکە تەنیا کۆتاییهێنان بە جەنگ نییە؛ مەسەلەکە دووبارە پێناسەکردنەوەی لۆژیکی مانەوەیە لە جیهانێکدا کە نەک بە خواستەکان، بەڵکو بە هاوسەنگیی هێزەکان کار دەکات.
لەوانەیە هەر بەم هۆیەوە بێت کە ئێستا، نەک تەنیا لایەنە نەیارەکانی ئێران، بەڵکو بەشێکی زۆری دراوسێیەکان و ئەکتەرەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاستیش چاوەڕێی گۆڕانکارییەکی گەورەن لە نێوەرۆکی سیستمی سیاسی ئێران دا؛ گۆڕانکارییەک کە لە دیدی ئەوانەوە، نەک تەنیا هەڵبژاردنێکی ناوخۆیی، بەڵکو مەرجێکی پێویستە بۆ کۆتاییهێنان بە قۆناخێکی درێژ لە ناسەقامگیری، ترسی ئەمنی و رووبەڕووبوونەوەی ماندووکەر لە ناوچەکەدا. لەگەڵ ئەوەشدا، مەسەلەکە تەنیا بە چاوەڕوانی دەرەکی کۆتایی نایێت. لە ناوخۆی ئێرانیشدا، لۆژیکی قۆناخی دوای جەنگ بە ئەگەری زۆر هەمان راستی دەردەخات: کە ئاوەدانکردنەوەی وڵات، گەڕانەوەی یەکڕیزی نیشتمانی، چاککردنەوەی پەیوەندی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگە و، گەڕانەوە بۆ لۆژیکی عەقڵانیی هێز، بەبێ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە نێوەرۆکی سیستمی سیاسی دا، نە ئاسان دەبێت و نە بەردەوام. لە هەمان کاتدا، ئەزموونی ئێران بۆ ئەمریکا، ئیسرائیل و تەنانەت سیستمی سیاسی نێودەوڵەتیش بێ بایەخ نابێت. ئەم قەیرانە بۆ ئەوان تەنیا رووبەڕووبوونەوەیەکی پڕ تێچووی دیکە نییە، بەڵکو دەکرێت ببێتە نموونەیەکی ستراتیژی؛ نموونەیەک کە نیشانبدات قەیرانەکانی ناشی لە یەکگرتنی ئایدۆلۆژیا، هەژموونی دەرەوەی سنوور و لۆژیکی هێز، ئەگەر لە قۆناخە سەرەتاییەکاندا بە دروستی دەستنیشان و پێناسەنەکرێن و رووننەکرێنەوە، لە کۆتاییدا دەبنە ململانێی پڕ تێچووتر و ئاڵۆزتر. لەم روانگەیەوە، دۆسیەی ئێران دەتوانێت بۆ ئەم ئەکتەرانە وەک ئەزموونێکی یەکلاکەرەوە بێت تاوەکو لە داهاتوودا، ئەم جۆرە قەیرانانە زووتر بناسنەوە و ستراتیژی بەرەنگاربوونەوەیان بە واقیعییانەتر دیزاین بکەن. هەروەک چۆن (هانس مۆرگنتاو) بیری دەخستینەوە: لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، "هێز هەمیشە ئامانجە دەستبەجێیەکەیە"؛ بە تەواوی لەبەر ئەم هۆیە، ئێرانی دوای جەنگ ناچار دەبێت پەیوەندی خۆی لەگەڵ هێز، مانەوە و سیستمی ناوچەیی سەرلەنوێ پێناسە بکاتەوە.