سەرۆکوەزیرانێک بە دەسەڵاتی 10 تریلیۆن دیناری ساڵانەوە
رووداو دیجیتاڵ
شیعەکانی عێراق لە دوای هەڵبژاردنەکانی 2005ەوە ناکۆکی گەورەیان لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی فیدرالیی عێراق بۆ دروست دەبێت، چونکە ئەو دەسەڵاتە داراییەی سەرۆکوەزیرانی عێراق وەریدەگرێت لە دوای هەڵبژاردنی بە سەرۆکوەزیران، ساڵ بە ساڵ روو لە زیادبوونە، بەتایبەتیش دەسەڵاتی خەرجکردن کە بەم دواییە ساڵانە گەیشتووەتە سەروو 9.3 تریلیۆن دینار ( 7.15 ملیار دۆلار) .
ساڵانی دوای یەکەم هەڵبژاردن لە عێراق، لەڕووی داراییەوە ئەو بودجەیەی بۆ ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدرالیی عێراق تەرخان دەکرا کەمتر بوو لە بودجەی تەرخانکراو بۆ سەرۆکایەتی کومار و، نیوەی ئەو بڕە بووە کە بۆ ئەنجوومەنی نوێنەرانی فیدرالیی عێراق تەرخان دەکرا، بەڵام ئێستا ئەو بودجە و دەسەڵاتی خەرجکردنەی دەدرێتە ئەنجوومەنی وەزیران (سەرۆکوەزیران) هەر بەراورد ناکرێت بە سەرۆکایەتی کۆمار و 36 هێندەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقە لە ساڵێکدا.
ساڵی 2005 کۆی خەرجییەکان کە بۆ سەرۆکایەتی کۆمار تەرخانکراوە 70 ملیار دینار بووە ، ئەوەی بۆ ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق خەرجکراوە 69.7 ملیار دینارە و ئەوەی بۆ ئەنجوومەنی وەزیران خەرجکراوە 66.6 ملیار دینار بووە، بەڵام دوای دوو دەیە واتە لە 2025دا ئەوەی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار خەرجکراوە کەمیکردووە بۆ 52.4 ملیار دینار، ئەوەی بۆ ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق خەرجکراوە گەیشتووەتە 628 ملیار دینار، بەڵام ئەوەی ئەنجوومەنی وەزیران 9.3 تریلیۆن دیناری تێپەڕاندووە.
بەپێی ماددەی 76ی دەستووری فیدراڵیی عێراق ماوەی یاسایی بۆ راسپاردنی سەرۆکوەزیران لە دوای هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمارەوە 15 رۆژە، واتە ئەمڕۆ 26ی نیسانی 2026 دوایین رۆژی دیاریکراوە بۆ فراکسیۆنی گەورەی پەرلەمان کە ناوی بەربژێرەکەی بداتە سەرۆککومار، بەڵام تاوەکو ئێستا چوارچێوەی هاوئاهەنگی نەیتوانیوە بەربژێرێک دیاری بکات. یەکلاییکردنەوەی کەسێک، واتە دیاریکردنی کەسێک بە دەسەڵاتی خەرجی 9 بۆ 10 تریلیۆن دیناری ساڵانەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ.
داهات و خەرجییەکانی ساڵانەی عێراق لە ماوەی 6 سەرۆکوەزیراندا
لە دوای 2003ەوە، لە عێراق شەش سەرۆکوەزیران دەسەڵاتی عێراقیان بەڕێوەبردووە، بە ماوەی جیاواز کە نووری مالیکی زۆرترین ساڵی هەبووە و عادل عەبدولمەهدی و مستەفا کازمی کەمترین کاتیان هەبووە. هەروەها ئەو ماوەیەی ئەیاد عەللاوی لەسەردەمی ئەنجوومەنی حوکمدا سەرۆکوەزیران بووە بودجەی دیاریکراو و پەسەندکراو لە پەرلەمانەوە نەبووە .
رێژەی 90%ـی کۆی داهات و بودجەی گشتیی عێراق پشت بە نەوت دەبەستێت، فرۆشتنی نەوتیش پەیوەستە بە رێگەکانی هەناردەکردن و نرخی بەرمیلێک نەوت لە جیهان دا و قەیرانە جیهانییەکان کە کار لە بازاڕی نەوت دەکەن ، وەک ئەو قەیرانەی پەتای کۆڤید19لە جیهان دا دروستیکرد و نرخی نەوتی زۆر دابەزاند.
خشتەی یەکەم نیشاندەری کۆی داهات و بڕی پارەی خەرجکراو و تێکڕای ساڵانەیانە لە ماوەی 2004 بۆ 2025، بۆ هەر سەرۆکوەزیرانێک، ئەوەی لە ژمارەکانەوە دەردەکەوێت هەڵبەز و دابەزی گەورەی داهاتەکان بەراورد بە خەرجییەکانە، ساڵ بە ساڵیش خەرجییەکان هەڵکشانی بێوێنەیان بەخۆوە بینیوە.
ساڵانی سەرەتای دوای 2003 و لە ساڵانی 2004-2005 دا کە ئیبراهیم جەعفەری سەرۆکوەزیران بووە، کۆی خەرجی ساڵانەی دەوڵەتی عێراق 22 تریلیۆن دینار بووە و پشکی هەرێمی کوردستانی لێدراوە. لە خولی یەکەمی نووری مالیکی دا خەرجییەکان بوونەتە دوو هێندە و گەیشتە 50 تریلیۆن دینار. ساڵانی 2011 بۆ 2014 و لە خولی دووەمی نووری مالیکی دا کۆی گشتی خەرجی ساڵانە بەتێکڕا گەیشتە 84 تریلیۆن دینار، بەڵام لە سەردەمی حەیدەرعەبادی دا کۆی خەرجییەکان کەم بووەوە بۆ 68 تریلیۆن دیناری ساڵانە و پشکی هەرێمی کوردستان نەنێردرا.
لە ماوەی ئەو چوار ساڵەی عادل عەبدولمەهدی و مستەفا کازمی سەرۆکوەزیران بوون لە عێراق و بودجەی هەرێمی کوردستان بڕابوو و بەشێکی کەمی پارەی مووچە دەدرایە هەرێمی کوردستان، خەرجییەکان روویان لە زیادبوون کرد، بەشێوەیەک بەتێکڕا لە ماوەی دەسەڵاتی عادل عەبدولەمەهدی دا کۆی خەرجی ساڵانە 93 تریلیۆن دینار و لەکاتی مستەفا کازمی دا گەیشتە 109 تریلیۆن دینار .
ئێستا لە سەردەمی محەممەد شیاع سوودانی دا خەرجییەکان وەک دەڵێن "فڕیون" و بەتێکڕا بودجەی گشتی ساڵانەی عێراق گەیشتووەتە 165 تریلیۆن دینار، کە ئەمەش واتە شەش هێندە بوونی خەرجییەکان لە ماوەی کەمتر لە دوو دەیەدا. لەهەمان کاتدا ژمارەی دانیشتووانی عێراق دوو هێندە بووە و لە 28 ملیۆنەوە زیادیکردووە بۆ 47 ملیۆن کەس، بەڵام خەرجییەکان لە 22 تریلیۆن دینارەوە گەیشتوونەتە 165 تریلیۆن دینار لەساڵێک دا.
خەرجییەکانی ئەنجوومەنی وەزیران، ئەنجوومەنی نوێنەران و سەرۆکایەتی کۆمار 2005-2025
خەرجییەکان لە عێراق بە بڕی جیاواز بەرز و نزمییان بەخۆیانەوە بینیوە و ئەوەش زیاتر پەیوەستە بە بڕی داهاتەوە تاوەکو پێویستی. ئەگەر ساڵێک داهات زۆرتربووبێت خەرجییەکانیش زۆرتربوونە و بە پێچەوانەوە، بەڵام ئەوەی لەنێو سێ سەرۆکایەتییەکان رووی لە هەڵکشان و زیادبوونە، خەرجی ئەنجوومەنی وەزیرانە کە لە 2005دا تەنیا 67 ملیار بووە، بەڵام لە 2025دا گەیشتە 9.3 تریلیۆن دینار، لەکاتێکدا خەرجییەکانی سەرۆکایەتی کۆمار لە 70 ملیارەوە کەم بوونەوە بۆ خوار 45 ملیار دینار.
خشتەی دووەم کۆی خەرجی سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراقە لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا، واتە ئەو بڕەی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار و دامەزراوەکانی، ئەنجوومەنی وەزیران و دامەزراوەکانی و ئەنجوومەنی نوێنەران و دامەزراوەکانی خەرجکراوە.
لەڕاستیدا، خەرجییەکانی ئەم دامەزراوانە زیاتر بۆ مووچەن نەک بۆ وەبەرهێنان و خەرجییەکانی دیکە، هەربۆیەش ئەو بڕەی بۆ ئەنجوومەنی وەزیران کە لە 2024دا گەیشتە سەروو 10.6 تریلیۆن دینار یان 8 ملیار دۆلار، دوو هێندەی هەموو بودجەی گشتی وڵاتێکی سەروو 26 ملیۆن کەسیی وەکو سووریایە.
راستە خەرجییەکان ئەم سێ سەرۆکایەتییەی عێراق بۆ خودی ئەو دامەزراوانە نییە و دامەزراوەکانی وەک دەستە سەربەخۆکانیش دەگرێتەوە، بەڵام خەرجییەکی 10 تریلیۆن دیناری جێگەی هەڵوەستەکردنە. ئەم پۆستە دەتوانێت دابەشبوون و یەکبوون لەنیوخۆی عێراق و دەرەوەش دا بهێنێتە ئاراوە.
ئەو دامەزراوانەی سەر بە ئەنجوومەنی وەزیرانن و خەرجییەکانیان لەو 9 بۆ 10 تریلیۆن دینارە دەدرێت ئەمانەن: دیوانی ئەنجوومەنی وەزیران، سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران، نووسینگەی سەرۆکوەزیران، دەستەی حەشدی شەعبی، هێزی 12 هەزاری تایبەت، دیوانی وەقفی شیعە، دیوانی وەقفی سوننە، دەزگای هەواڵگیریی عێراق، کۆلیژەکانی ئیمامی ئەعزەم، ئیمامی کازم، دەستەی نیشتمانی وەبەرهێنان، دەستەی وزەی ئەتۆمی، دەستەی پیشەسازی سەربازی، دامەزراوەی شەهیدان و دامەزراوەی بەندکراوانی سیاسی و ..هتد.
بەگوێرەی بودجەی سێ ساڵی (2023-2024-2025) لاپەڕە 60 و 61، ساڵانە بڕی 11.8 تریلیۆن دینار بۆ ئەنجوومەنی وەزیران دانراوە بۆ خەرجی بەکارخستن و وەبەرهێنان، کە زۆرترینی بۆ سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیرانە بە بڕی 1.2 تریلیۆن دینار، دیوانی وەقفی شیعی بە بڕی 1.5 تریلیۆن دینار و دەستەی حەشدی شەعبی بە بڕی 3.7 تریلیۆن دینار، واتە ئەم سێ دامەزراوە نیوە زیاتری کۆی خەرجییەکانی دامەزراوەکانی ئەنجوومەنی وەزیران پێکدەهێنن و زۆرترینی بۆ بەکارخستن، لەنێو خەرجی بەکارخستنیش دا بۆ مووچە خەرج دەکرێت.
جگە لە نێوخۆی ماڵی شیعەکانی عێراق بە باڵە مەدەنی و سەربازییەکانەوە کە ململانێیەکی تووند لەسەر پۆستی سەرۆکوەزیران دەکەن، لە دوای رووخاندنی رژێمی سەددامەوە، هەردوو وڵاتی کاریگەری سەر ئاستی جیهان (ئەمریکا) و ناوچەیی (ئێران)بەردەوام ململانێ و کاریگەرییان لەسەر هەڵبژاردنی سەرۆکوەزیرانی عێراق هەبووە، هەمیشە ویستوویانە سەرۆکوەزیرانی داهاتوو بەدڵی ئەوان بێت و بەپێی ئاراستەی دڵخوازی ئەوان کار بکات . هەربۆیەش سەردانی فەرماندەی فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانی ئێران بۆ بەغدا و گوشاری ئەمریکا بۆ نەناردنی دۆلار بۆ عێراق دەبینین لەو چوارچێوەیەدا.
ئێستا خەرجییەکانی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق ساڵانە 9 بۆ 10 تریلیۆن دینارە، هەربۆیەش کێ ببێتە سەرۆکوەزیران واتە بەدەستهێنانی دەسەڵاتێکی 10 تریلیۆن دیناری ساڵانە.
ئەم بڕە بودجەیەی کە دەسەڵاتی خەرجکردنی لە دەست سەرۆکوەزیرانی عێراقە لە ساڵێک دا، واتە نزیکەی دوو هێندەی بودجەی ساڵێکی سووریای نوێ کە بڕەکەی بۆ 2025 نزیکەی 3.4 ملیار دۆلار یان 52.6 تریلیۆن لیرەی سوورییە و دانیشتووانەکەی سەروو 20 ملیۆن کەسە.
ئەوەی لە ئەنجامی دوو دەیەی رابردوو دەردەکەوێت ئەوەیە کە دوای شەش خولی هەڵبژاردن کێ زۆرترین ماوەی سەرۆکوەزیرانی هەبووبێت کاریگەری زۆرتری سیاسی هەبووەو دەسەڵاتەکەی پەیوەستە بە ماوەکەیەوە. محەممەد شیاع سوودانی هاوشێوەی نووری مالیکی دەیەوێت بۆ دووەم جار حکومەت پێکبێنیت و نووری مالیکی دەیەوێت خۆی یان کەسێکی نزیکی خۆی بێت بۆ جاری سێیەم.
ئەگەر ئەو کەسەی رادەسپێردرێت دووبارەبێت و لەوانەی پێشووبێت ئەوا دەبێتە سەرکردەیەکی هەژموونی لەنێو شیعەکانی عێراق دا و، ئەگەریش ناوێکی نوێ بێت ئەوا دەبێتە سەرکردەیەکی نوێی نێو چوارچێوەی هاوئاهەنگی و کاریزمایەکی نوێی هەڵبژاردنی داهاتوو.