ئایا قەیرانەكانی عێراق سەری حكومەتەكەی كازمییش دەخۆن؟
لەدوای 2003 و گۆڕانی سیستمی حوكمڕانی لە عێراق، خەڵك تاوەكو رادەیەكی زۆر چاوەڕوانی عێراقێكی جیاواز لە نەوەتەكانی سەدەی پێشوویان دەكرد. حكومەتێك كە پێشبینیدەكرا ئەمریكییەكان بنەماكانی حوكمڕانی و ئیداریی بۆ دابنێن، وەك ئەو یارمەتییەی پێشكێشی ژاپۆن، ئەڵمانیا و كۆریای باشووریان كرد. بەڵام رۆژ لەدوای رۆژ بارودۆخی سیاسی، ئیداری و ئابووریی عێراق بەرەو خراپتربوون رۆیشت.
سەرەتا گرووپە ناكۆكەكانی سوننە و شیعە بەرۆكی ئەمریكییەكانیان گرت و لە كۆتاییدا لە 2011 ناچاریان كردن عێراق بەبێ سەقامگیریی ئەمنی و سیاسی بەجێبهێڵن. عێراق ماوە و چەندین حیزب و دەستەی ناكۆك لەگەڵ یەك كە چەندان ساڵ بوو وەك ئۆپۆزیسیۆن تەنیا لە دوورەوە رەخنەیان لە حكومەت گرتبوو، ئەزموونی حوكمڕانییان نەبوو، تەنانەت دەستپاكیش نەبوون. ریپۆرتەكانی بزربوونی سەدان میلیار دۆڵار داهاتی عێراق لە ماوەی 2005 بۆ 2019 شاهیدن بۆ ئەو تۆمەتانەی دەخرێنە پاڵ حاكمانی عێراقی پاش 2003.
هاتنی عادل عەبدولمەهدی وەك كەسێكی تەكنۆكرات كە زۆربەی هێزەكانی كۆك و ناكۆك لەسەر هەڵبژاردنی هاوڕابوون، هیوای گەشانەوەی وڵاتی بۆ عێراقییەكان ژیاندەوە، بەتایبەت كاتێك دوای چەند ساڵ ناكۆكیی قووڵ، لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ سڕینەوەی كێشەكان و هاوكارییەكی دارایی و نەوتیی دوولایەنە گەیشتە رێككەوتن. بەڵام هەر بەو جۆرەی پێشبینیدەكرا، بەشێك لەو حیزبانەی ناو دەسەڵات و دەرەوەی حكومەت دەستیان كرد بە هاندانی خەڵك و خۆپیشاندنێكی بێوێنەی گشتییان لە نێوەڕاست و باشووری عێراق لە دژی عەبدولمەهدی سازكرد، هەرچەند لە داهاتوودا هۆكارەكانی پشت ئەو خۆپیشاندانانە زیاتر روون دەبنەوە، بەڵام وەك دەرەنجام، پاش كوژران و برینداربوون و دەستبەسەربوونی سەدان هاووڵاتیی عێراقی، حكومەتی عەبدولمەهدی رووخا. دەستلەكاركێشانەوەی عەبدولمەهدی قووڵیی ناكۆكیی هێزە شیعییەكانی زیاتر روونكردەوە، بەتایبەت كاتێك هێزەكانی نێو دەسەڵات بۆ ماوەی پێنج مانگ لە دیاریكردنی سەرۆكێكی نوێ بۆ حكومەت سەركەوتوو نەبوون تاوەكو لە ئاكامدا مستەفا كازمی بۆ ئەو پۆستە دیاریكرا. رێككەوتن لەسەر كازمییش پێدەچێت زیاتر لە ترسی شەقام و تووڕەیی خەڵك بووبێت و هەروەها ئەوەی حوكمی ئەو تەنیا بۆ یەك ساڵ دەبێت تاوەكو هەڵبژاردنی پەرلەمانی داهاتوو. واتە پێدەچێت هەڵبژاردنی سەرۆكوەزیرانی نوێ بەهۆی پشتیوانیی راستەقینە و دڵخوازیی لایەنەكانی عێراق و هێزە بیانییەكانی كاریگەر لەسەر عێراق نەبووە، بەڵكو وەك مەڵهەمێكی كاتییە بۆ سەر برینی قووڵی كێشەكانی نێوان خۆیان و حوكمڕانی لە عێراق.
پێشكێشكردنی ناوی بەربژێرەكانی وەزارەت لە رۆژەكانی كۆتایی مۆڵەتی دیاریكراودا و تەواونەبوونی كابینەی كازمی تاوەكو ئێستا ئاماژەن بە ئاستی پشتگیریی لایەنەكان لە كازمی و حكومەتەكەی و هەروەها پەیامی ئەو لە رۆژنامەی "الصباح"ـدا نیشانی دەدات ئەویش لە پێگەی خۆی و هەڕەشەكانی بەردەم ماوەی حوكمڕانییەكەی ئاگادارە و هەوڵدەدات بە ناردنی پەیام و ڤیدیۆ و دەركردنی بڕیار لایەنەكان لە ئاستی خۆڕاگریی خۆی بۆ بەكارهێنانی هێزی یاسایی خۆی لە چوارچێوەی یاسا ئاگاداربكاتەوە.
كاتێك لە یەكەم پەرەگرافی وتارەكەی لە رۆژنامەی "الصباح"ـدا لەجیاتی باسكردنی پلانی خۆی بۆ حكومەت و داهاتووی وڵات، بە ئاماژەدان بە كێشەكان و قەیرانەكان دەستپێدەكات و گرنگیی قەیرانەكان شیدەكاتەوە و باس لە گشتگیربوونی كێشەكان و قووڵیی قەیرانەكان دەكات، تەنانەت لەنێو حكومەتیش، دەیەوێت خەڵك لە مەترسییەكان ئاگادار بكاتەوە و هەڕەشەیەكی شاراوەش لە هێزەكانی نێو دەسەڵات بكات لەوەی ئەو ئاگادارە لە دەستی ئەوان لەنێو حكومەت و دەرەنجامەكانی.
كازمی هەر لە سەرەتاوە دەستی بۆ دۆسیەی "دەستە تایبەتەكان" بردووە كە چەندین میلیار دۆلار بودجەیان هەیە و بە پشكی مالیكیی سەرۆكوەزیرانی پێشووتری عێراق دادەنرێن. واتە دەیەوێت بوێری خۆی بۆ هێزەكان و كۆمەڵگە پیشانبدات، شێوازی چارەسەركردن و سەركەوتنی لەو كەیسە دەتوانێت داهاتووی ئەو لە حوكمی عێراق و بەختی ئەو بۆ سەركەوتنی لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا مسۆگەربكات، چونكە پێناچێت ئەو تەنیا بۆ یەكساڵ هاتبێتە نێو ئەو یارییە قورسە و چاوی لە سەركەوتن لە هەڵبژاردنی داهاتوو نەبێت.
لێرەوە رووبەڕووبوونەوەی لایەنەكان، بەتایبەت لایەنە شیعییەكان كە زۆرترین دەنگ و هێزیان لە عێراق هەیە، تووندتر دەبێت. واتە ئەوان وەك ئەوەی سەدر چەند رۆژێك جەماوەری خۆی رژاندە سەر شەقام، هەوڵدەدەن پێگەی خۆیان لە عێراق لای خەڵك و نێو حكومەت بە سەرۆكوەزیران پیشانبدەن و كازمی و لایەنەكانی پشتیوانی ئەو وەڵامی خۆیان لەبەرامبەر ركابەرەكانیان دەبێت.
بەڵام حكومەت و كازمی تووشی چەندین قەیرانی دیكەش دەن كە سەركەوتنی بەسەر ئەو قەیرانانەدا یان شكستهێنانی لە چارەسەركردنیاندا داهاتووی ئەو لە حوكم دیاری دەكەن، چەند قەیرانی سەرەكی و كاریگەریش بۆ داهاتووی كازمی بریتین لە:
قەیرانی ئیداری:
ئاڵوگۆڕكردنی دەسەڵات لەنێوان هێزە شیعییەكان لە ساڵانی نێوان 2003 بۆ 2019 و سیاسەتی هاوبەشی لایەنەكان لە حكومەت، نەک تەنیا بووەتە هۆی دامەزراندنی دەستە و گرووپی سەر بەو هێزانە لەنێو حكومەت و قورسكردنی باری خەرجییەكانی حكومەت، بەڵكو بووەتە هۆی پتەوكردنی دەستی ئەو كەس و لایەنانە لەنێو دەسەڵاتدا كە دەتوانن ببنە هەڕەشە بۆ هەر حكومەتێك كە لەگەڵ سیاسەت و بەرنامەكانی ئەو هاوڕا نەبێت. وەك ئەوەی بەڕێوەبەرێكی گشتیی نێو ئەنجوومەنی وەزیران تەنانەت پاش هاتنی حكومەتی كازمی لە راگەیێندراوێكدا هەر جۆرە رێككەوتنێك لەنێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا لەسەر مووچەی فەرمانبەرانی كوردستان رەتدەكاتەوە و دەڵێت، خۆیان دەبێت مووچەی فەرمانبەرانیان دابین بكەن. بەڵام دواتر بە بڕیاری كازمی مووچەی مانگی نیسانی فەرمانبەرانی كوردستان بە پێچەوانەی ئەو لێدوانەوە خەرج دەكرێت. واتە هەر لە ئێستاوە لە سەمفۆنیای كازمی هەر لایەنە سازی خۆی دەژەنێت. هەڵبەت كازمییش ئاگای لەو كێشەیەیە و بڕیاری ئەو بۆ پێداچوونەوە بە دەستەكانی نێو حكومەتدا كە بە باڵی مالیكی لەنێو حكومەتدا دەناسرێن، دەتوانێت هەنگاوێك بن بۆ لاوازكردنی دەستی یەكێك لە سەركردەكانی ركابەری لەنێو حكومەتدا.
قەیرانی سیاسی:
ساڵانێكە عێراق بووەتە مەیدانی رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی هێزە جیهانی و ناوچەییەكان. ئەوان زۆر بە ئاشكرا فەرماندە و سەربازەكانی یەكدی لە عێراق دەكەنە ئامانج، هەوڵدەدەن حكومەتی لایەنگری خۆیان بێننە سەر دەسەڵات و حكومەتی سەر بە لایەنی بەرامبەر لاواز بكەن. رێككەوتنی ئەوان چارەنووسی سەرۆكوەزیرەكانی عێراق دیاریدەكات و وەرچەرخانیان لە كەسێك دەتوانێت ئەو لە حكومەت بخاتە دەرەوە. وەك ئەوەی بەسەر مالیكی، عەبادی و عەبدولمەهدیدا هات. بۆیە پێدەچێت حوكمڕانیی كازمی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراق، وەك رۆیشین لەسەر پەتێكی ناسك لە بەرزاییدا بێت و دیار نییە دەتوانێت بگاتە كۆتایی رێگەكە یان بەهۆی تێكچوونی هاوسەنگیی هێزەكانەوە ئەویش لە بەرزاییەوە دەكەوێتە خوارەوە.
قەیرانی ئەمنی:
حكومەتی عێراق لە ماوەی 17 ساڵی داهاتوودا نەیتوانیوە ئەمنیەت بۆ دانیشتووانی عێراق دابین بكات و تەنانەت متمانەی خەڵكی لەدەستداوە. ئەوەیش بە یەكێك لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی داعش دەناسرێت. كاتێك كازمی لە وتارەكەیدا ئاماژەی بەو بابەتە داوە كە لە ماوەی چوار ساڵی رابردوودا سەرۆكی دەزگای هەواڵگریی عێراق بووە و بەشێك لە نەبوونی ئەمنییەت دەكرێت لە ئەستۆی ئەو بێت.
سەرهەڵدانەوەی جموجۆڵی داعش لە بەشێكی زۆر لە ناوچەكانی عێراق كە لە مانگی رەمەزانی 2020ـدا زیاتر لە 266 هێرشی كردووەتە سەر هێز و دەزگاكانی حكومەت و تەنانەت خەڵكی سیڤیلی عێراق، هەڕەشەیەكی مەترسیدارە بۆ خراپتربوونی بارودۆخی ئەمنیی عێراق. بەردەوامبوونی ئەو هێرشانە و قووڵتربوونی كێشە و بێمتمانەیی بەشێك لە هێزەكانی سوننە مەترسییەكی دیكەی ئەمنیی بەردەم حكومەتەكەی كازمییە.
قەیرانی ناڕەزایی گشتی:
نەبوونی خزمەتگوزاریی گشتی و خراپیی ژێرخانەكانی ئابووریی عێراق و گشتگیربوونی رێژەی هەژاری و بێكاری بوونەتە هۆی ناڕەزایی خەڵكی باشوور و نێوەڕاستی عێراق. پشتیوانیی بەشێك لە هێزە عێراقییەكان لەو خۆپیشاندانانە وەك رشتنی بەنزینە بەسەر ئەو ئاگرەدا و ناهێڵێت بكوژێتەوە. بەشێكی زۆری ئەو ناڕەزایەتییەی شەقام بۆ رێژەی بڵاوبوونەوە و پەرەسەندنی گەندەڵی لە دامودەزگاكانی حكومەتی عێراق دەگەڕێتەوە كە كازمی وەك هاوڕایی بۆ خەڵك و هەروەها ئاماژەیەك بۆ حیزبەكان و حاكمەكانی پێش خۆی زۆر بە روونی ئەوە بە دەرەنجامی حكومەتەكانی پێشوو ناو دەبات. دژایەتینەكردنی گەندەڵی نەک تەنیا كازمی لە دابینكردنی خزنەتگوزاری بێتوانا دەكات، بەڵكو ئەو دەخاتە بەردەم شەپۆلی ناڕەزایی گشتی، هەر بەو جۆرەی رووبەڕووی عەبدولمەهدی بووەوە. بە دڵنیاییشەوە لەنێوبردن و تەنانەت بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لەنێو حكومەتی عێراقدا پێویستی بە پلانی درێژخایەن و چەندین ساڵ بەردەوامبوونی هەوڵەكانی حكومەتە و پێناچێت لە ماوەی یەك ساڵی داهاتوودا كازمی بتوانێت دەسكەوتێكی بەرچاو لەو بوارەدا بۆ خۆی تۆماربكات. بێجگە لەوەش، بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و كورتهاتنی بودجەوە دوورە كازمی بتوانێت پێشكەوتنێكی بەرچاو لە بواری دابینكردنی خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتیانی عێراق بەدەستبهێنێت. واتە پێدەچێت گەرمای هاوینی ئەمساڵ كازمی رووبەڕووی شەپۆلێكی نوێی ناڕەزایی گشتی بكاتەوە و تەنانەت مانەوەی تاوەكو كۆتایی ئەم ساڵەش بخاتە ژێر مەترسییەوە.
قەیرانی دارایی:
كازمی لە وتارەكەیدا زۆر بە روونی ئاماژە بە بەتاڵبوونی گەنجینەی حكومەت و پێویستیی دۆزینەوەی خێرای سەرچاوەی نوێی بۆ دابینكردنی مووچە كردووە. ئەوانە تەنیا درووشم نین. دابەزینی نرخی نەوت داهاتی عێراقی بۆ كەمتر لە یەك لەسەر سێ دابەزاندووە. عێراق زیاتر لە 85 میلیار دۆلار قەرزاری بانك و كۆمپانیا و وڵاتانی بیانییە و زیاتر لە 40 میلیار دۆلاریش قەرزاری بانكە ناوخۆییەكانە. كۆی قەرزەكانی عێراق لە نیوەی كۆی ناپوختی ناوخۆیی وڵات لە 2019 زیاترە و لە 2020 دەگاتە نزیكەی كۆی ئەو رێژەیە، واتە دەكرێت بگوترێت عێراق لە رووی ئابوورییەوە مایەپووچ بووە. ئەوەیش توانای كازمیی بۆ پێدانی مووچە و خەرجییە گشتییەكان و بەرەوپێشبردنی پرۆژە ستراتیژییەكان دەبەستێت، تەنانەت مەترسی لەسەر راگرتنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتیش سازدەكات.
بەردەامبوون لە خەرجییەكانی حكومەت، بەتایبەت مووچە، وڵات تووشی قەیرانی دارایی و بەرزتربوونەوەی رێژەی كورتهێنانی بودجە دەكات و دەستبردن بۆ مووچەی فەرمانبەران، وەك ئەوەی كازمی بە تەمایەتی، دەتوانێت حكومەت رووبەڕووی شەپۆلێكی نوێی خۆپیشاندان و ناڕەزایی گشتی بكاتەوە و تەنانەت خەونی خولی داهاتووی سەرۆكایەتیی كازمی لەسەر حكومەتی عێراق پەرێشان بكات. بۆیە هەرچەندە كازمی دەتوانێت بۆ قەیرانەكانی دیكە رێككەوتن بكات یان تاوەكو رادەیەك بۆ چارەسەریان هەنگاوبنێت، بەڵام چارەسەری قەیرانی دارایی لە توانای ئەودا نییە و پێدەچێت لەبەردەم حكومەتی كازمیدا گرنگترین قەیران بێت. واتە تەنیا ئەو قەیرانە بۆ رووخاندنی حكومەتەكەی بەسە.
یەكگرتنی قەیرانەكان لە دژی كازمی:
زنجیرەی ئەو قەیرانانە دەتوانن مەترسی بۆ كارنامەی حكومەتی كازمی سازبكەن و تەنانەت لەبەردەم تەواوكردنی ماوەی حكومەتی كاتیی ئەو یان سەركەوتنی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا بەربەست بن. بەڵام قەیرانە ئابوورییەكان و بەتایبەت خاڵیبوونی خەزێنەی حكومەت دەتوانێت توانای كازمی بۆ دابینكردنی مووچە و خزمەتگوزاری بۆ خەڵك سنووردار بكات و ئەوەش پێگەی ئەو لە كۆمەڵگەدا لاواز بكات. هاوڕانەبوونی حیزبەكان و لایەنەكانیش لە ناوخۆ یان پشتەكانیان لە دەرەوەش دەتوانێت گورزی كۆتایی لە دەسەڵاتی كازمی بدات. تەنیا پرسیار لێرەدا ئەوەیە كە ئەو تاوەكو كەی دەتوانێت خۆی لەسەر ئەو پەتە ناسكە رابگرێت و كەی هاوسەنگیی تێكدەچێت و دەكەوێتە خوارەوە؟