عێراق.. وڵاتێکی نەوتیی بێ نەوت

 

ئەو ئەندازیارانەی لە تێرمیناڵی نەوتی فاو لە بەسرە کاریان دەکرد، بە بێ هیواییەوە سەیری کۆگا زەبەلاحەکانیان دەکرد ئەوکاتەی پڕ بوون، بەڵام هیچ شوێنێکیان نەبوو نەوتەکەی بۆ بنێرن. ئەو کەشتییە نەوتییە گەورانەی کە بە شێوازێکی ئاسایی لە باکووری کەنداو نۆرەیان دەگرت، چەند رۆژێک بوو نەیاندەتوانی بێن. تەنگەی هورمز، ئەو رێڕۆ ئاوییە تەسک و ستراتیجییەی دەبێت هەموو بەرمیلە نەوتێکی خاوی عێراق پێیدا تێپەڕێت تاوەکو بگاتە بازاڕەکانی جیهان، وەک "ناوچەی جەنگیی مەترسیدار" ناسێندرا. پەمپە نەوتییەکان بۆ ماوەیەک بەردەوام بوون لە لێدان، بەڵام دواتر یەکە یەکە بێدەنگ بوون.

 

ئەو دیمەنەی کە لە رۆژانی سەرەتای ئاداری 2026 لە سەرانسەری کێڵگە نەوتییەکانی باشووری عێراقدا دووبارە بووەوە، وێنەیەکی راستەقینە و تاڵە لەوەی جەنگ بەسەر ئابووریی عێراق دا هێناویەتی. کێشەکە تەنیا هێرشی درۆنەکان بۆ سەر فڕۆکەخانەی بەغدا نەبوو، کێشەکە تەنیا ئەو دووکەڵ و ئاگرە نەبوو کە لە کەناراوەکان دەبینرا، یان رۆیشتنی دیپلۆماتکاران و کۆبوونەوە نائاساییەکانی پەرلەمان. ئەوەی پێناسەی ئەم قەیرانە بۆ عێراق دەکات شتێکی بێدەنگتر و قووڵترە: "نەوت وەستا". کاتێک نەوت لە عێراق دەوەستێت، لێدانی دڵی حکومەتی عێراق دەوەستێت.

 

ئێستا کە مانگێک بەسەر جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران دا تێپەڕیوە، ئامارەکان ئەوەندە وردن کە دەکرێت بە روونی باس بکرێن. عێراق، کە لە مانگی شوبات دا رۆژانە 3.6 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد و تەنیا لەو مانگەدا 6 ملیار دۆلاری بۆ خۆی و هەرێمی کوردستان کۆدەکردەوە، ئەمڕۆ تەنیا بڕێکی زۆر کەم هەناردە دەکات. توانای هەناردەی تێرمیناڵەکانی باشوور بە رێژەی 93% کەمیکردووە. داهاتی رۆژانە لە نزیکەی 270 ملیۆن دۆلارەوە بۆ کەمتر لە 30 ملیۆن دۆلار دابەزیوە. وڵاتێک کە مانگانە پێویستی بە نزیکەی 9 ملیار دۆلارە (11.7 تریلیۆن دینار) تەنیا بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران، سەربازان، خانەنشینان و تێچووی کارەبا، ئێستا داهاتی نەوتەکەی کەمتر لە یەک لەسەر دەی ئەو پابەندییانەیە کە ناچارە پڕی بکاتەوە.

 

عێراق پێشتریش دۆخی هاوشێوەی بینیوە؛ کاتی هێرشەکانی داعش لە 2014 و کاتی داڕمانی نرخی نەوت بەهۆی کۆرۆناوە لە 2020 دا. هەموو جارێک، وڵاتەکە رێگەیەکی بۆ مانەوە دەدۆزیەوە، بەڵام ئەو ئابووریناس و بڕیاربەدەستانەی کە بە وردی سەیری پێکهاتەی دارایی عێراق دەکەن، راستییەکی ناخۆشتریان پێیە: ئەم جارە نەخۆشییە کۆنە ئابوورییەکانی عێراق مەترسیدارتر سەریان هەڵداوەتەوە.

 

 

بۆ تێگەیشتن لە گەورەیی ئەوەی روویداوە، دەبێت لەو ژمارەیەوە دەست پێبکەین کە سندووقی نێودەوڵەتی دراو (IMF)  لە تەممووزی رابردوودا بڵاویکردەوە. لە ساڵی 2020 دا، عێراق پێویستی بەوەبوو نەوتەکەی بە 54 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بفرۆشێت تاوەکو بتوانێت هاوسەنگیی بودجەکەی بپارێزێت. لە ساڵی 2024، ئەو نرخە بۆ 84 دۆلار بەرزبووەوە. لە ساڵی 2026دا، بەپێی زۆربەی خەمڵاندنەکان، عێراق پێویستی بە نەوتی سەرووی 90 دۆلارە. ئەم نرخە، نرخی هاوسەنگیی(Breakeven Price)  گرنگترین ئامارە لە هەژمارە داراییەکانی عێراق دا. بەرزبوونەوەی بەردەوامی ئەم نرخە لە ماوەی شەش ساڵی رابردوودا، چیرۆکی هۆشدارییەکە کە جەنگ ئێستا گۆڕیویەتی بۆ بارودۆخێکی نائاسایی و کوشندە.

 

هۆکاری بەرزبوونەوەی نرخی هاوسەنگی لەبەر ئەوە نەبووە کە داهاتی نەوتی عێراق کەم بووەتەوە. بە پێچەوانەوە، عێراق لە سەرەتای 2026دا نەوتی زیاتری بەرهەم دەهێنا بەراورد بە زۆربەی قۆناخەکانی مێژووی خۆی. کێشەکە ئەوەبوو کە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان بڕیاریاندا ئەو زیادە داهاتە لە چیدا خەرج بکەن. بودجەی سێ ساڵیی 2023 بۆ 2025، هەڵەیەکی کوشندەی تێدابوو، ئەویش ئەوەبوو خەرجییەکانی حکومەتی بە رێژەی 59% زیادکرد. زۆربەی هەرە زۆری ئەم زیادبوونەش بۆ "خەرجییە بەردەوامەکان" تەرخانکرا، واتە بۆ خانەنشینی، چاودێری کۆمەڵایەتی و مووچەی ئەو کەرتە گشتییە زەبەلاحەی کە زیاتر لە یەک لەسەر سێی هێزی کاری عێراقی لەخۆدەگرێت. حکومەتی عێراق لە یەک کاتدا پێویستی بەو داهاتە نەوتییەی کە زۆر کات بازاڕی نەوت گەرەنتی نەکردووە.

 

تەنانەت پێش ئەوەی شەڕی ئێران دەستپێبکات، ئاژانسی فیچ (Fitch Ratings) کە تایبەتە بە پۆلێنکردنی ئابووری وڵاتان، پێشبینیکرد کورتهێنانی بودجەی عێراق بۆ ساڵانی 2026 و 2027 بگاتە 8.8%ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی. بەپێێ ئەو ناوەندە گرنگە، کۆی خەرجییەکانی حکومەت گەیشتوونەتە 46.4%ی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی لە بەرامبەردا داهاتەکەی تەنیا 38.4%ە. ئەمە بۆشاییەکی پێکهاتەییە کە بە هیچ جووڵەیەکی نرخی نەوت پڕ نەدەکرایەوە بەبێ چاکسازییەکی راستەقینە. بە زمانێکی دارایی، عێراق خەریکبوو خۆی دەخستە نێو گۆشەیەکی داخراوەوە؛ جەنگەکە تەنیا دەرگاکەی لەسەر داخست.

 

دۆخە دژبەیەکەکە لێرەدایە؛ نرخی نەوتی برێنت لە دوای دەستپێکردنی شەڕەکە بۆ سەرووی 100 دۆلار بەرزبووەتەوە و تەنانەت گەیشتە 120 دۆلاریش. لە کاتێکی ئاساییدا، ئەم نرخە بۆ عێراق وەک "بارانی رەحمەت" دەبوو. حکومەت دەیتوانی هەموو قەرزەکانی بداتەوە و داهاتی پێوانەیی تۆمار بکات، بەڵام ئێستا عێراق داهاتێکی ئەوتۆی دەستناکەوێت، چونکە ئەو نەوتەی کە دەکرێت بە 100 دۆلار بفرۆشرێت، لەنێو کۆگا پڕەکاندایە و هیچ رێگەیەکی نییە بۆ چوونە دەرەوە. نرخی کاڵایەک کە نەتوانیت بیفرۆشیت، هیچ گرنگییەکی نییە. عێراق ئێستا رووبەڕووی ئەو دۆخە دژەبەیەکە بووەتەوە کە خاوەنی سامانێکی زۆرە، بەڵام بە شێوازێکی کاتی و کارەساتبار ناتوانێت دەستی پێبگات.

 

هەڵسەنگاندنی زیانەکانی عێراق تەنیا لە یەک مانگی جەنگ دا؛ زیانێکی  9 ملیار دۆلاریمان پیشاندەدەن.

 

 مانگی یەکەمی جەنگ کورتهێنانێکی گەورەی لە هەژمارە نیشتمانییەکانی عێراق دا دروستکردووە، کە تێکڕا بە 8.0 بۆ 9.9 ملیار دۆلار زیانی هاوبەش بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان دەخەمڵێندرێت.

 

هۆکاری سەرەکیی قەیرانەکە بریتییە لە وەستانی نزیکەی تەواوی هەناردەی نەوتی باشووری عێراق.

 

زیانی داهاتی نەوت: عێراق تەنیا لە 30 رۆژدا لەنێوان 6.4 بۆ 7.1 ملیار دۆلار داهاتی نەوتی لەدەستداوە.

 

زیانە نانەوتییەکان: بەپێی لێكدانەوە مەزەندەییەکان، کەرتەکانی فڕۆکەوانی و گواستنەوە 120 بۆ 200 ملیۆن دۆلار زیانیان بەرکەوتووە، لەکاتێکدا وەستانی وەبەرهێنانی بیانیی راستەوخۆ (FDI) تاوەکو 450 ملیۆن دۆلار زیانی لە ئابووری عێراق داوە.

 

ژێرخان و هێرشەکان: بەپێی لێکدانەوە مەزەندەییەکان، زیانی راستەوخۆ بەر کێڵگەکانی وەک رومەیلە و قورنەی رۆژئاوا کەوتووە، هاوکات رووداوەکانی پەیوەست بە هێرشی سەر کەشتییە نەوتییەکان، نزیکەی 500 ملیۆن دۆلار زیانی زیادەیان دروستکردووە بۆ عێراق.

 

کۆی کاریگەرییەکان لەسەر عێراق: کۆی زیانەکان بە 7.27 بۆ 8.71 ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت لە ماوەی یەک مانگی شەڕدا.

 

 

نەوتی هەموو عێراق پەکینەکەوتووە. لە هەفتەی سێیەمی مانگی ئاداردا، حکومەتی هەرێمی کوردستان رەزامەندی دەربڕی کە هەناردەی نەوتی کەرکوووک لە رێگەی بۆریی هەرێمی کوردستانەوە بەرەو بەندەری جەیهان دەستیپێبکات. بڕی هەناردەکردنەکە گەیشتووەتە 250 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا. ئەمە وەک "پەتی رزگاربوون"ە، هەرچەندە زۆر تەنکیش بێت.

 

بۆریی هەرێمی کوردستان لە ماوەی چەند رۆژێکدا بووە گرنگترین ژێرخانی وزە لە هەموو عێراق دا. بە نرخی 95 بۆ 100 دۆلار، ئەو 250 هەزار بەرمیلەی رۆژانە نزیکەی 700 بۆ 750 ملیۆن دۆلار داهاتی مانگانە بۆ حکومەتی عێراق دابین دەکات. لە بەرامبەر پابەندیی مانگانەی 9 ملیار دۆلار، ئەمە تەنیا 8%ی ئەو بڕەیە کە پێویستە. دیارە ئەوە بەس نییە بۆ بەڕێوەبردنی حکومەت، بەڵام لانیکەم پەیامێکە بۆ بازاڕەکان و قەرزدەران کە عێراق هێشتا رێگەیەکی هەناردەکردنی نەوتی ماوە.

 

ئامانجی بەغدا تەنیا 250 هەزار بەرمیل نییە. بریکاری وەزیری نەوت باسی لەوە کردووە کە دەیانەوێت هەناردەی نەوت لەڕێگەی بۆڕیی هەرێمی کوردستانەوە بەرزبکەنەوە بۆ نزیکەی 500 هەزار بەرمیل، بەتایبەتی ئەگەر کۆمپانیا نەوتییەکانی هەرێمی کوردستانیش دەست بە بەرهەمهێنان بکەنەوە. ئەگەر ئەمە سەربگرێت، داهاتەکە دەگاتە نزیکەی 1.5 ملیار دۆلار لە مانگێکدا، کە نزیکەی 16%ی خەرجییەکانی عێراق دابین دەکات . ئەمە هێشتا قەیرانە، بەڵام کەمێک سووکترە.

 

 

ئەگەر لە زۆربەی عێراقییەکان بپرسیت جەنگ چ مانایەکی هەیە بۆیان، باسی هاوکێشەکانی IMF ناکەن، بەڵکو باسی "مووچە" دەکەن. کەرتی گشتی عێراق زیاتر لە چوار ملیۆن مووچەخۆری هەیە. مووچەکانیان بزوێنەری سەرەکیی بازاڕ و بژێویی خێزانەکانە لە هەموو شار و شارۆچکەیەک. کاتێک ئەو مووچەیە دەوەستێت یان کەم دەبێتەوە، ئابووری تەنیا خاو نابێتەوە، بەڵکو هەرەس دەهێنێت. ئابووریناسان زاراوەیەکیان هەیە بە ناوی "هۆکاری لێکدانی دارایی " (Fiscal Multiplier)؛ لە ئابوورییەکی گرێدراو بە حکومەت وەک عێراق، هەر 1 ملیار دۆلار کە لە مووچە کەم دەبێتەوە، دەبێتە هۆی پاشەکشەی 1.5 بۆ 2 ملیار دۆلار لە کۆی ئابووریدا. بەو پێیەش کاریگەریی گشتیی ئەم جەنگە لەسەر کۆی بەرهەمی ناوخۆیی عێراق مانگانە بە نزیکەی 8 بۆ 9 ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

 

تەنیا خاڵی رزگارکەر لێرەدا "کات"ە. عێراق پارەی نەوتەکەی دەستبەجێ وەرناگرێت، بەڵکو نزیکەی سێ مانگ دوای فرۆشتنەکە پارەکەی دەگاتە دەست. ئەمەش واتەی ئەوەیە کەمبوونەوەی داهاتی مانگی ئادار، تاوەکو مانگی حوزەیران کار ناکاتە سەر خەزێنەی حکومەت. حکومەت هێشتا پارەی فرۆشی مانگەکانی کانوونی دووەم و شوباتی بۆ دێت. هەژمارە بانکییەکان هێشتا بەتاڵ نین. کەواتە قەیرانەکە لە رێگەیە، بەڵام هێشتا نەگەیشتووە. ئەمە دەرفەتێکی کاتیی داوەتە عێراق.

 

جەمال کۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بە رووداوی گوت "قەیرانی وەستانی هەناردەی نەوت لە مانگەکانی ئایار و حوزەیراندا بە روونی دەردەکەوێت". چارەسەری پێشنیارکراویش "یاسای قەرز"ە، هاوشێوەی ئەو یاسایەی لەکاتی کۆرۆنا لە 2020 پەسندکرا، تاوەکو رێگە بداتە حکومەت لە ناوخۆدا قەرز بکات بۆ دابینکردنی مووچە.

 

لە پشت ئەم یاسایەش، گەورەترین پشتیوان یەدەگی دراوی بیانیی بانکی ناوەندییە. لە کۆتایی 2024دا ئەم یەدەگە نزیکەی 100 ملیار دۆلار بووە، کە یەدەگێکی زۆر گەورەیە و دەتوانێت بەشی زیاتر لە 11 مانگ هاوردەی وڵات دابین بکات. ئەمە پاشەکەوتی ساڵانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت (2021-2024) و تاکە دیواری پارێزەرە کە ناهێڵێت بەهای دینار هەرەس بهێنێت. ئەگەر بەهای دینار بەرامبەر دۆلار بشکێت، عێراق دەکەوێتە نێو هەڵاوسانێکی گەورە کە قەیرانی کەمی داهات لە چاویدا زۆر بچووک دەبێتەوە.

 

بەڵام کێشەیەک لەو یەدەگەدا هەیە. بەشێکی زۆری ئەو پارەیە لە (هەژماری جیاکراوە)دایە کە تەنیا بۆ پڕۆژەکانی وەبەرهێنان لەگەڵ وڵاتی (چین)ـە و ناتوانرێت بۆ مووچە بەکاربهێندرێت. هەروەها حکومەتی کاربەڕێکەر ناتوانێت ئەو یەدەگە بەکاربهێنێت بەبێ یاسایەکی تایبەت لە پەرلەمانەوە. کەواتە قەیرانەکە ئەوە نییە کە ئایا پارە هەیە یان نا،  پارە لە خەزێنەکانی بانکی ناوەندی دا هەیە، بەڵام پرسەکە ئەوەیە چۆن رێگرییە سیاسی و یاساییەکان دەتوانن دەستی حکومەت بکەنەوە بۆ دەست گەیشتنی بەو پارەیە؟

 

 

 

سیناریۆی A ، چارەسەری خێرا (ئەگەری بە رێژەی 25%): ئاگربەست لە کۆتایی نیسان دا بکرێت و کردنەوەی هورمز لە ئایاردا ببێت. هەناردەی نەوت لە رێگەی بۆڕیی هەرێمی کوردستان بۆ زیاتر لە500 هەزار بەرمیل بەرزبکرێتەوە و هەناردەی باشووری عێراقیش لە ئەیلوول دا ئاسایی ببێتەوە. یەدەگی بانکی ناوەندیی عێراق تەنیا 12-16 ملیار دۆلار کەم بکات. ئابووری لە ماوەی 18 بۆ 24 مانگ دا چاک دەبێتەوە.

 

سیناریۆی B ، جەنگی مامناوەند، ئەگەری هەرە بەهێز (ئەگەری هەیە بە رێژەی: 40%): ئاگربەست لە کۆتایی ئایاردا بکرێت و، هورمز لە حوزەیران و تەممووزدا بکرێتەوە. قەیرانی مووچە لە مانگی 5 و 6دا دەردەکەوێت، بەڵام یاسای قەرز و یەدەگی بانکی ناوەندیی عێراق (25-35 ملیار دۆلار) دۆخەکە رادەگرن. کۆی ئابووری لە 2026دا بە رێژەی 15-20% پاشەکشە دەکات. پۆلێنی متمانە بە قەرزی عێراق دادەبەزێت. چاکبوونەوە 3 بۆ 4 ساڵی دەوێت. عێراق لەم سیناریۆیەدا هەژارتر و قەرزارتر دەبێت، بەڵام دۆخەکەی ناتەقێتەوە.

 

سیناریۆی C ، ململانێی درێژخایەن (ئەگەری هەیە بە رێژەی: 22%): جەنگ تاوەکو کۆتایی ساڵی 2026 بەردەوامبێ . یەدەگی بانکی ناوەندیی عێراق زیاتر لە 50 ملیار دۆلاری لێدەڕوات. هەڵاوسان دەگاتە 15% و بەهای دینار دەکەوێتە ژێر گوشاری بازاڕی رەش. ئابووریی عێراق 35% پاشەکشە دەکات، کە خراپترین ئاستە لە مێژووی نوێی عێراق دا. چاکبوونەوە 5 بۆ 7 ساڵی دەوێت. نەوەیەکی نوێی عێراقی کە تەنیا بووژانەوە و باڵەخانەیان بینیوە، رووبەڕووی هەژارییەکی سەخت دەبنەوە.

 

سیناریۆی D ، هەرەسی گشتی (ئەگەری هەیە بە رێژەی : 8-10%) : جەنگ زیاتر لە ساڵێک درێژە بکێشێت، میلیشیاکان دەست بەسەر کێڵگە نەوتییەکانی باشووری عیراق دا بگرن، یەدەگی دراو تەواو ببێت و هەڵاوسان بگاتە 40%. ئەمە ئەو مۆتەکەیە کە هەموو بەرپرسانی دارایی عێراق هەوڵدەدەن لێی رابکەن. ئەمە ئەگەرێکی کەمە، بەڵام مەحاڵ نییە.

 

 

لە ناوەندەکانی بڕیار لە بەغدا، مشتتومڕێک هەیە کە لە باس و خواسی جەنگەکە قووڵترە، ئەویش ئەوەیە کە عێراق تاوەکو کەی دەتوانێت لەم ئاراستە هەڵەیەدا بەردەوام بێت.

 

نەوت 91%ی داهاتی حکومەتی عیراق پێکدەهێنێت. داهاتی نانەوتی لە وڵاتێکی 46 ملیۆن کەسی دا، کەمتر لە 9%ی خەرجییەکانی حکومەت پڕدەکاتەوە. کەرتی تایبەت کە دەبێت هەلی کار دروست بکات، لە زۆربەی پارێزگاکان دا تەنیا سێبەرێکە. ئەو بووژانەوەیەی بەغدا کە لە 2020ەکاندا بینیمان، زۆربەی لەسەر گرێبەستەکانی حکومەت و پارەی نەوت بوو؛ واتە تەنیا "وێنەی بووژانەوە" بوو نەک بووژانەوەیەکی راستەقینە.

 

بەرزبوونەوەی نرخی هاوسەنگی نەوت لە 54 دۆلارەوە بۆ 84 دۆلار لە ماوەی چوار ساڵ دا، بڕیاری بازاڕی نەوت نییە، بەڵکو بڕیاری سیاسییەکانە. هەر دینارێک کە بۆ لیستی مووچە زیادکراوە، هەر دامەزراندنێکی نوێی وەزارەتەکان، هەر بەڵێنێکی خانەنشینی، هەموو ئەمانە بڕیاری سیاسیبوون بەو خەیاڵەی کە نەوت مووچەکانیان دەدات. ئێستا نەوت وەستاوە، ئەوکاتەش هاتووە کە لێپرسینەوە دەست پێبکات.

 

چارەسەرەکان دیارن، بونیادنانی سیستەمی باج، کۆنترۆڵکردنی مووچە، وەبەرهێنان لە مرۆڤ و ژێرخاندا و دروستکردنی رێڕۆی جێگرەوەی هەناردەی نەوت کە بە ناو یەک تەنگەی تەسکدا تێنەپەڕێت. ئەمانە راسپاردەی هەموو نێردەیەکی IMF و بانکی جیهانی بوون لە 15 ساڵی رابردوودا. جێبەجێکردنیان لە ساڵێکی ئاساییدا مەحاڵ بوو، لە ساڵێکی جەنگ و لە سایەی حکومەتێکی کاربەڕێکەردا، دوو هێندە مەحاڵە، بەڵام لەوانەیە جەنگ ئەو "ناچارییە" دروست بکات کە ئاشتی نەیتوانی دروستی بکات.