لە هورمزەوە بۆ دیمەشق و ئەنقەرە: رێڕۆی نوێ بۆ نەوت و گازی ناوچەکە دەدۆزرێتەوە

 

دروستبوونی قەیرانی وزە دوای داخستنی تەنگەی هورمز لە ئەنجامی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران جارێکی دیکە سووریا و تورکیای خستەوە ناوەندی گفتوگۆکانی وزەی جیهان ، ئەم جارە وەک دەرچەیەکی نوێ بۆ نەوتی عێراق و گازی قەتەر.

 

بەردەوامی داخستنی تەنگەی هورمز و مەترسی لەسەر تەنگەی بابولمەندەب دەتوانێت سووریا و تورکیا بگەیەنێتە ئاستی سەنتەرێکی نوێی گواستنەوەی وزە و بیانکاتە بەشێکی سەرەکی لە چارەسەری کێشەکانی گواستنەوەی نەوت و گاز لە بەرهەمهێنەرەوە بۆ بەکارهێنەر لە داهاتوودا.

 

رۆژی 30ی ئادار 2026 ئەحمەد شەرع، سەرۆككوماری سووریا بۆ قۆناخی راگوزەر لە ئەڵمانیاوە رایگەیاند: "سووریا بەندەری ئارامی بۆ زنجیرەی دابینکردنی وزەیە و دەرفەتێکی گەورەش هەیە بۆ وەبەرهێنان لە ژێرخانی سەرچاوەکانی وزە و نەوت." پێشتریش نوێنەرەکەی سووریا لە نەتەوەیەکگرتووەکان داوایکردبوو سووریا ئامادەیی هەیە بۆ بوون بە دەرچەیەکی نوێی گواستنەوەی وزە.

 

رۆژی 26ی ئادار 2026 تۆم باراک، باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا و نێردەی ئەمریکا بۆ سووریا لە سیمپۆزیەمی وزەی سووریا–ئەمریکا لە ئەنجوومەنی ئەتڵانتیک گوتی: "تورکیا و سووریا توانای ئەوەیان هەیە ببنە سەنتەرێکی گرنگی دابەشکردنی وزە لە جیهان،" کە ئەمەیشی گرێ داوە بە پرۆژەی بەستنەوەی چوار دەریا — کەنداو، خەزەر، نێوەڕاست و دەریای رەش.

 

شەڕی ئەمریکا – ئیسرائیل – ئێران پێی ناوەتە دووەم مانگییەوە و لێکەوتەکانی لەسەر ئابووری جیهان رۆژ بە رۆژ روو لە هەڵکشان دەکەن. عێراق 75%ی بەرهەمهێنانی کەمکردووەتەوە — لە 4.4 ملیۆنەوە بۆ 1.3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. قەتەریش بەرهەمهێنانی گازی بەبڕی 17% لەدەستداوە بۆ 5 ساڵ بەهۆی شەڕەوە، کە ساڵانە نزیکەی 12.8 ملیۆن تۆن LNG کەمدەبێتەوە بە بەهایەکی 20 ملیار دۆلار.

 

رۆژانە لە جیهاندا 104 ملیۆن بەرمیل نەوت بەکاردەهێندرێت، نزیکەی 80 ملیۆن بەرمیلی لەرێگەی دەریاکانەوە بە هەشت تەنگەدا دەگوازرێتەوە. ئەگەر داخستنی تەنگەی بابولمەندەب بڕواتە پاڵ تەنگەی هورمز، جیهان رووبەڕووی قەیرانێکی نوێی وزە دەبێتەوە کە لەدوای جەنگی کەنداوی 1990 نەبووە.

 

تورکیا و سووریا توانایەکی گەورەی بەرهەمهێنانی گاز و نەوتیان نییە و رۆڵیکیان لە نەخشەی گواستنەوەی وزەی جیهان دا نییە، بەڵام ئەگەر نەوتی عێراق و گازی قەتەر بگوازنەوە ئەوا نەوەکو نەخشەی گواستنەوەی وزە دەگۆڕن بەڵکو دەبنە ناوەندێکی گەورەی جیهان بە دابەشکردنەوەی نەوت و گاز بۆ ئاسیا و ئەورووپا.

 

 

لە 27ی ئاب 1973ەوە تورکیا دەیەوێت ببێتە پردی گواستنەوەی نەوتی عێراق. رێككەوتنی بۆری عێراق – تورکیا — بە ITP ناسراوە — لەو ساڵەدا واژۆکرا و دواتر لە ساڵانی 1985 و 2010 هەموارکرایەوە.

 

رۆژی 1ی تەممووزی 2025 سەرۆككوماری تورکیا رێككەوتنەکەی هەڵوەشاندەوە. دواتر لە تشرینی دووەمی 2025 دانوستاندن دەستیپێکرد و لایەنەکان ئاماژە بە رەشنووسی کۆتایی دەکەن، بەڵام تاوەکو ئێستا رێككەوتنی کۆتایی نەکراوە — کاتێک کە 27ی تەممووزی 2026 وەک ماوەی کۆتایی نزیک دەبێتەوە.

 

عێراق هیچکات تەواوی توانای بۆرییەکەی بەکارنەهێناوە کە دەگاتە نزیکەی 1.6 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. لەبەرامبەردا تورکیا داوای زیادکردنی بڕی هەناردەکردنی نەوت دەکات و فراوانکردنی گرێبەستەکە بۆ گواستنەوەی گازی سرووشتی لە داهاتوودا، زیادکردنی نەوتی بەسرە بۆ ئەو بڕەی ئێستا و لە پێشابوورەوە بگاتە بەندەری جەیهان و لە داهاتوودا نەوتی رمیلان لە سووریاش بەکاربهێنێت و نەوتی نێوخۆی تورکیاش بگوازێتەوە.

 

ئەگەر ژێرخانی نێوخۆیش پەرەپێبدات و رێككەوتنەکەی لەگەڵ تورکیا نوێ بکاتەوە، عێراق دەتوانێت نیوەی نەوتی بەرهەمهێندراوی بۆ جیهان لە تورکیاوە بگوازێتەوە و ئەو خواستەی تورکیاش بۆ بوون بە سەنتەرێکی نوێی وزە بەدی بێت.

 

لەم رۆژانەدا، عێراق بە ناچاری پەنای بردوەتە بەر بۆری هەرێمی کوردستان بۆ هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهان و کەمکردنەوەی زیانەکانی تاکە دەرچەی نەوتەکەی بۆ بازاڕەکانی جیهان بەهۆی داخستنی تەنگەی هورمزەوە. ئێستا کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) نزیکەی 250 هەزار بەرمیل نەوت هەناردەی دەرەوە دەکات.

 

 

سووریا ژێرخانێکی پتەوی بەستنەوەی کێڵگە نەوتییەکانی نێوخۆی هەیە و بە بەندەرەکانی بانیاس و تەرتووسەوە بۆ ماوەی 4 دەیە نەوتی سعودیە و 5 دەیەش نەوتی عێراقی بگوازێتەوە.

 

بۆری کەرکوک–بانیاس لە ساڵی 1952 تەواوکراوە — درێژییەکەی 800 کیلۆمەترە و توانای رۆژانەی 300 هەزار بەرمیلە. بەڵام لەماوەی ئەو 5 دەیەدا بەکارنەهاتووە بەهۆی رووداوە سیاسییە جیاجیاکان: راگرتن لە ماوەی قەیرانی سوێس 1956 - 1957، لایەنگری سووریا لە ئێران لە 1982 - 2000 و هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە 2003.

 

لە نێوەڕاستی مانگی کانوونی یەکەمی 2025 جێگری وەزیری وزەی سووریا گوتی: "پێشکەوتن لە پلانی بەغدا و دیمەشق بۆ راکێشانی دوو بۆری بە توانای 1.5 ملیۆن بەرمیل نەوت، دانانی ویستگەی پەمپی نوێ و ئاڕاستەکردنی نوێی نەوت لەرێگەی دێرەزوورەوە هەیە." تێچووی نۆژەنکردنەوەی بۆرییە کۆنەکە 4.5 ملیار دۆلارە و 36 مانگ دەخایێنێت.

 

ئێستاش گفتوگۆکان لە وەزارەتی نەوتی عێراق و سۆمۆ بەو ئاڕاستەیەن کە هەناردەکردنی نەوت بە تانکەریش بێت لەرێگەی سووریاوە دەستپێبکات — لەرێگەی قایم – دێرەزوور بۆ بەندەری بانیاس. ئەمە دەرفەتێکە بۆ زیادکردنی بڕ و نۆژەنکردنەوەی بۆری هاوبەشی نێوان لە رۆژانی داهاتوودا.

 

 

بیرۆکەی گواستنەوەی گازی سرووشتی قەتەر بۆ ئەورووپا میژووی ئەم بیرۆکەیە دەگەڕێتەوە بۆ 17 ساڵ لەمەوپێش. ساڵی 2009 هەردوو وڵاتی قەتەر و تورکیا گەیشتنە رێككەوتنی سەرەتایی بۆ گواستنەوەی گازی کێڵگەی باکوور — گەورەترین کێڵگەی گازی جیهان — بۆ تورکیا و لەویشەوە بۆ ئەورووپا.

 

لەوکاتەدا بەشار ئەسەد رەتیکردەوە بچێتە رێككەوتنێكی لەوشێوەیە و لە بەرژەوەندی رووسیا بداتە دۆزینەوەی جێگرەوەی گاز بۆ ئەورووپا. رێككەوتنەکەی ئەوکات تێچوی 10 ملیار دۆلار و درێژییەکەی نێوان 1500 تاوەکو 1900 کیلۆمەتر بوو، بەڵام راگیرا تاوەکو کەوتنی ئەسەد لە کۆتاییەکانی 2024.

 

لەدوای کەوتنی ئەسەدەوە، تورکیا جارێکی دیکەی ئەم مژارەی هێناوەتە ئاراوە. وەزیری وزە  و سەرچاوە سرووشتییەکانی تورکیا دەڵێ: "گفتوگۆ بەردەوامە لەبارەی گواستنەوەی گازی قەتەر لەرێگەی سووریا و تورکیاوە بۆ ئەورووپا — ئەم پلانە هێشتا لە قۆناخی سەرەتادایە و پێویستی بە هەڵسەنگاندنی تەکنیکی و داراییە". تۆم باراکیش جارێکی دیکەی باسی لەوەکرد کە سووریا و تورکیا دەتوانن ببنە سەنتەرێکی نوێی وزە لە ناوچەکە.

 

ئەگەر ئەم بۆرییە دیزاین بکرێت، دەتوانێت 30 تا 40 ملیار مەتر سێجا گازی قەتەر لەساڵێکدا بگەیەنێتە بازاڕەکانی ئەورووپا — کە دەکاتە نزیکەی 33%ی کۆی هەناردەی قەتەر بۆ بازاڕەکانی جیهان.

 

دواجار، جێگرەوەی کورتخایەن بۆ تەنگەی هورمز هەر تەنگەکان خۆیەتی. بەڵام جێگرەوەی درێژخایەن — گواستنەوەی نەوت و گاز لەرێگەی سووریا و تورکیاوە — دەتوانێت لە مانگەکانی داهاتوودا گفتوگۆکانی نێوان وڵاتانی بەرهەمهێنەر و بەکاربەری وزە گەرم بکاتەوە. چونکە ئەمە دوایین هەوڵە بۆ گەیاندنی وزە بۆ جیهان — بەتایبەتیش ئەورووپا — لەدەرەوەی ئەو تەنگانەی مەترسییان لەسەرە.