هەموو ئەوانەی پێویستە لەبارەی کۆبوونەوەی ترەمپ و پووتین بیزانیت


راپۆرتی بژار زوبێر و تەنیا ئەحمەد

رووداو دیجیتاڵ 

ئەمڕۆ رۆژێکی مێژووییە لە دیپلۆماسیی ئەمریکی و رووسی، دوای نزیکەی شەش ساڵ، دۆناڵد ترەمپ و ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکانی زلهێزترین وڵاتەکانی جیهان یەکدی دەبینن. ترەمپ چاوی لە کۆتاییهێنان بە جەنگی سێ ساڵەی ئۆکراینایە و پووتین مەرجی خۆی هەیە.
 
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا دانی بەوەدا نا کە رەنگە لووتکە گرنگ و چارەنووسسازەکەی لەگەڵ ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکی رووسیا، شکست بهێنێت و رایگەیاند، هەر رێککەوتنێکی داهاتوو لەسەر ئۆکرانیا لە رێگەی کۆبوونەوەیەکی سێقۆڵی دەبێت لەگەڵ کیێڤ بۆ "رێککەوتن لەسەر دابەشکارییەکان."
 
سەرۆکی ئەمریکا لە شەوی پێش کۆبوونەوە گرنگەکەی لەگەڵ ڤلادیمیر پووتین لە ئەلاسکا رایگەیاند، کۆبوونەوەکەی رۆژی هەینی رەنگە زۆر کورت بێت، ئەگەر زوو هەست بکات "کۆبوونەوەیەکی خراپ" دەبێت، هاوکات جەختی کردەوە کە ئەو رێگرە لەوەی پووتین هەموو ئۆکرانیا داگیربکات و ئەمریکا "هیچ پارەیەک" بە کیێڤ نادات.
 
کۆبوونەوەی دووەم "گرنگترە"
 
لە نووسینگەی سەرۆکایەتی کاتێک سەبارەت بە کۆبوونەوەکەی ئەلاسکا پرسیاری لێکرا، ترەمپ گوتی: "سبەی کۆبوونەوەیەکمان لەگەڵ سەرۆک پووتین هەیە. پێموایە کۆبوونەوەیەکی باش دەبێت، بەڵام کۆبوونەوەی گرنگتر، کۆبوونەوەی دووەم دەبێت."
 
ترەمپ روونیکردەوە کۆبوونەوەی دووەم دەکرێت پووتین و زیلینسکی و "رەنگە" هەندێک لە سەرکردەکانی ئەورووپاش لەخۆبگرێت و ئاماژەی بەوەشکرد، هیوادارە راستەوخۆ دوای کۆبوونەوەی یەکەم، لە ئەلاسکا ئەو کۆبوونەوە دووەمە بکرێت. گوتی: "حەزدەکەم ببینم ئەوە روودەدات، رەنگە هەر لە ئەلاسکا بێت، کە تێیدا دەمێنینەوە چونکە زۆر ئاسانترە."
 
کۆبوونەوەکە رەنگە زۆر کورت بێت
 
سەرەڕای گرنگیی کۆبوونەوەکە، ترەمپ روونیکردەوە کە رەنگە دانیشتنەکەی لەگەڵ پووتین زۆر درێژە نەکێشێت.
 
سەرۆکی ئەمریکا گوتی: "من لە ماوەی دوو، سێ، چوار یان پێنج خولەکی یەکەمدا دەزانم، وەک چۆن زۆربەی کات بۆمان دەردەکەوێت، کە ئایا کۆبوونەوەیەکی باشمان دەبێت یان خراپ. ئەگەریش کۆبوونەوەیەکی خراپ بێت، زۆر بەخێرایی کۆتایی دێت."
 
ئەمە لە کاتێکدایە کە کرێملن ئەم هەفتەیە رایگەیاند، مەرجەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە لە ساڵی 2024ەوە نەگۆڕاون و دەیەوێت ئۆکرانیا لەو هەرێمانە بکشێتەوە کە رووسیا بە خاکی خۆی دەزانێت.
 
کات و شوێنی کۆبوونەوەکە: 
 
کرێملین رایگەیاندووە، کۆبوونەوەکە کاژێر 11:30ی بەیانی بە کاتی ناوخۆی ئەلاسکا دەستپێدەکات، کە دەکاتە 03:30ی دوای نیوەڕۆ بە کاتی واشنتن و 10:30ی شەو بە کاتی هەولێر.
 
شوێن: بنکەی سەربازیی هاوبەشی ئێلمێندۆرف-ریچاردسن، لە ئەنکۆرەیج، ئەلاسکا.
 
کەشوهەوای ئەنکۆرەیج، ئەلاسکا: پێشبینی دەکرێت، لە کاتی کۆبوونەوەکەدا پلەی گەرمای شاری ئەنکۆرەیج 13 پلەی سیلیزی بێت و ئاسمان هەور بێت.
 
بەشداربووان:
بەشی یەکەم: کۆبوونەوەیەکی دووقۆڵی دەبێت لەنێوان ڤلادیمیر پووتین و دۆناڵد ترەمپ، کە تەنیا وەرگێڕەکانیان ئامادە دەبن.
بەشی دووەم: کۆبوونەوەیەکی فراوانتر بە ئامادەبوونی شاندی هەردوو وڵات، کە چاوەڕوان دەکرێت بەرپرسانی باڵا لەخۆبگرێت.
بەشی سێیەم: کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیی هاوبەش لە دوای نیوەڕۆ.
دوای کۆبوونەوەکان، کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیی هاوبەش بۆ رای گشتی بەڕێوەدەچێت.
 
گەڕانەوەی شاندەکان:
 
کاتی گەڕانەوەی شاندەکان تاوەکو ئێستا دیار نییە، میدیاکان هیچ وردەکارییەکیان لەبارەی کاتی بەجێهێشتنی ئەنکۆرەیج لەلایەن شاندەکانەوە بڵاونەکردووەتەوە. هیچ سەرچاوەیەک تاوەکو ئێستا ئەمەی پشتڕاست نەکردووەتەوە.
 
تەوەرە سەرەکییەکان:
 
تەوەری سەرەکی: گفتوگۆی ئاشتی لەبارەی جەنگی بەردەوامی رووسیا-ئۆکراینا، لەنێویاندا پێشنیازی "گۆڕینەوە خاک" و مەرجەکانی ئاگربەست.
 
گفتوگۆی زیاتر لەبارەی هاوئاهەنگیی ئابووریی دوولایەنە کە رەنگە سووککردنی سزاکانی ئەمریکا لەسەر رووسیا، گەشەپێدانی سەرچاوەکان لە ئەلاسکا و ئۆکراینا و تەنانەت کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەتۆمی لەخۆبگرێت.
 
"ئەگەر من سەرۆک نەبوومایە، پووتین هەموو ئۆکراینای داگیردەکرد"
 
ترەمپ جارێکی دیکە هەڵوێستی پێشووی خۆی دووپاتکردەوە کە پووتین دەیەوێت رێککەوتنێک بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە ببینێت و گوتی: "پێموایە ئەگەر من سەرۆک نەبوومایە، ئەو هەموو ئۆکراینای داگیردەکرد. ئەمە جەنگێکە کە هەرگیز نەدەبوو رووبدات، بەڵام من سەرۆکم و ئەو یاری لەگەڵ من ناکات."
 
سەبارەت بە هاوکارییەکانیشیان بۆ ئۆکراینا، ترەمپ جەختی لەسەر ئەو بەڵێنانەی ئەم دواییەی ئەورووپا کردەوە بۆ کڕینی چەکی ئەمریکی بۆ ئۆکراینا و لە نووسینگەی سەرۆکایەتی گوتی: "وەک دەزانن، ئێمە هیچ پارەیەک بە ئۆکراینا نادەین. ئێمە کەرەستەیان پێدەدەین و لە بەرامبەر ئەو کەرەستانەدا 100%ـی تێچووەکە و زیاتریشمان لەلایەن ناتۆوە بۆ دەگەڕێتەوە."
 
ئەمە لە کاتێکدایە کە زیلینسکی رۆژی پێنجشەممە رایگەیاند، کیێڤ تاوەکو ئێستا 1.5 ملیار دۆلاری لە هاوپەیمانە ئەورووپییەکانییەوە بەدەستهێناوە بۆ کڕینی چەکی ئەمریکی، وەک بەشێک لە میکانیزمێک کە "بەڕاستی بەرگریمان بەهێز دەکات."
 
 
 
ئەلاسکا وەک ویلایەتێکی ئەمریکا
 
ئەلاسکا تاوەکو ساڵی 1867، بەشێک بوو لە خاکی رووسیا. دواتر لە لایەن ئەمریکاوە بە 7.2 ملیۆن دۆلار کڕدرا، واتە هەر هێکتارێکی بە کەمتر لە سەنتێک. 
 
رووبەری ئەلاسکا ملیۆنێک و 518 هەزار و 800 کیلۆمەتر دووجایە، واتە دوو هێندەی ویلایەتی تێکساس گەورەیە.
 
شاری ئەنکۆرەیج لە ئەلاسکا، کە شوێنی کۆبوونەوەکەی ترەمپ و پووتینە، 7 هەزار و 17 کیلۆمەتر لە مۆسکۆوە دوورە و 5 هەزار  و 421 کیلۆمەتر لە واشتنەوە دوورە. 
 
بنکەی سەربازیی هاوبەشی ئێلمێندۆرف-ریچاردسن ئەو شوێنەیە کە دۆناڵد ترەمپ و پووتین تێیدا کۆدەبنەوە. 
 
بنکەیەکی هاوبەشی هێزی ئاسمانی و سوپای ئەمریکایە، یەکێکە لە گەورەترین و گرنگترین بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا. لە ساڵی 2010 لە یەکگرتنی دوو بنکە دامەزرا، کە ئەوانیش بنکەی ئاسمانیی ئێلمێندۆرفی هێزی ئاسمانی و قەڵای ریچاردسنی سوپا بوون. هەردوو بنکەکە لە چلەکانی سەدەی رابردوو دامەزرێنراون. 
 
گرنگیی ستراتیژی
 
ئەلاسکا بەهۆی شوێنە جوگرافییەکەیەوە، بە دەروازەی ئەمریکا بۆ ناوچەی جەمسەری باکوور و ناوچەی ئاسیا و زەریای هێمن دادەنرێت.
 
رۆڵێکی سەرەکی لە سیستمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکای باکوور (NORAD) دەگێڕێت و هێڵی یەکەمی بەرگرییە لە بەرامبەر هەر هەڕەشەیەکی ئاسمانی. وەک ناوەندێکی سەرەکی بۆ راهێنان، جێگیرکردن و ناردنی هێزەکان بۆ ئۆپەراسیۆنە جیهانییەکان رۆڵ دەگێڕێت.
 
ئەو هێزە سەربازییە سەرەکییانەی لە بنکەکەن، ئەمانەن: 
 
هێزی ئاسمانی:
 
- یەکەی سێیەمی هێزی ئاسمانی کە خاوەنی فڕۆکەی جەنگیی پێشکەوتووی جۆری F-22 Raptorـە.
- فەرماندەیی یازدەیەمی هێزی ئاسمانی سەرپەرشتیی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکانی ئەلاسکا دەکات.
- یەکەی 673ی بنکەی ئاسمانی بەرپرسە لە بەڕێوەبردن و پێشکێشکردنی خزمەتگوزارییەکان بۆ تەواوی بنکەکە.
 
سوپا:
 
- فەرماندەیی سوپای ئەمریکا لە ئەلاسکا.
- یەکەی 4ی لیوای شەڕکەری پیادەی سەر بە فیرقەی 25ی پیادە: یەکەیەکی هێرشبەری خێرایە و توانای دابەزینی ئاسمانیی هەیە.
 
رووبەری بنکەکە، نزیکەی 300 کیلۆمەتر دووجایە. 
 
- ژمارەی کارمەندان: زیاتر لە 15 هەزار سەرباز و کارمەندی سڤیل تێیدا کاردەکەن (جگە لە خێزانەکانیان).
- فڕۆکەخانە: خاوەنی دوو رێڕەوی فڕینی سەربازیی گەورەیە کە توانای پێشوازیکردن لە گەورەترین فڕۆکە سەربازییەکانی هەیە.
- بەڕێوەبردنی بنکەکە بە مووچەی کارمەند و خەرجییە بەرگری و گشتییەکانەوە، ساڵانە 500 ملیۆن دۆلاری تێدەچێت. 
 
جەنگی رووسیا و ئۆکراینا
 
زیانە گیانییەکانی رووسیا:
 
هیچ ئامارێکی ورد و پشتڕاستکراو نییە کە بە دڵنیایی پێمان بڵێت زیانە گیانییەکانی هەردوولا چەندن. بی بی سی و میدیازۆنا مەزەندەی کوژرانی نێوان 189 هەزار بۆ 273 هەزار سەربازی رووسیایان کردووە.
 
سەرچاوەکانی دیکەی وەک ناوەندی لێکۆڵینەوە ستراتیجی و نێودەوڵەتییەکان (CSIS) مەزەندە دەکەن تاوەکو سەرەتای 2025، زیانە گیانییەکانی رووسیا گەیشتبێتە کۆی گشتیی 950 هەزار سەرباز، 250 هەزاریان کوژراون.
 
زیانە گیانییەکانی ئۆکراینا:
 
تاوەکو سەرەتای 2025، ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراینا رایگەیاند کە نزیکەی 45 هەزار و 100 سەربازی ئۆکراینی کوژراون و 390 هەزاری دیکەش دیکەش برینداربوون.
 
رووسیا گەیشتووەتە کوێ و چەند خاکی کۆنترۆڵکردووە؟
 
- بەگوێرەی چەندین سەرچاوە، رووسیا ئێستا نزیکەی 114 و 500 کیلۆمەتر دووجای خاکی ئۆکراینا کۆنترۆڵکردووە کە دەکاتە نزیکەی 19%ی خاکی ئۆکراینا، واتە یەک لەسەر پێنجی خاکی ئۆکراینا لەژێر کۆنترۆڵی رووسیادایە.
 
- تەواوی نیمچە دوورگەی کریمیا کە لە ساڵی 2014 لکاندی، زۆربەی هەرە زۆری لوهانسك، نزیکەی 75%ی دۆنێتسک، بەشێکی فراوانی خێرسۆن و زاپۆریژیا، لەگەڵ بەشێکی بچووکتری خارکیڤ، سومی، میکۆلایڤ و دنیپرۆپێترۆڤسک لە ژێر کۆنترۆڵی ئۆکراینادان.