21 Kasım’da Gürcistan’ın başkenti Tiflis’te, Ronahi Derneği’nin düzenlediği ve Kürdi inanç sistemlerinin ele alındığı toplantı, başta Baregaye Barzani olmak üzere Revenda Kürdistani, Weqfa Kinyaze İbrahim Mirzeyev, Bardang (Yekitiya Komeleyan Kurden Qazaxistane), Enstituya Kurdiya Qefqasyaye ve Ronahi (Komeleya Kurden Gürcistane) derneklerinin destekleriyle gerçekleştirildi.
Medya desteği ve temsilcileri ise Navende Medyaya Kurdi (Bakü), Yekbun TV ve Rûdaw TV idi. Konuşmacılar; Mürşid Xeznewi, Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan, İsmet Yüce, Letif Memmed Bruki, Awat Mihemmed Osman Gelale, Said Jardo, Liat Korduene, Ender Peker, Dr. Kajal Fadakar ve Dr. Mikail Bülbül’dü. Moderatörlüğü ise Sexmus Sefer ve Hejarê Şamil gerçekleştirdi.
Gürcistan Ronahi Derneği’nin gerçekleştirdiği üçüncü konferansın konusu, Kürdistan’da inanç farklılıkları ve bunların Kürd milli birliğine katkısı idi. Ronahi, Gürcistan’da bir Kürd sivil toplum derneği olarak çalışmalarını sürdürmekte ve son üç yıldır her yıl farklı temalarla konferanslar düzenlemektedir.
Ronahi’nin bu konferansları düzenlemekteki amacı, Kürdi düşüncenin daha yerli yerine oturması ve birlik fikriyatının güçlenmesidir. En son 21 Kasım 2026’da Gürcistan’ın başkenti Tiflis’te üçüncü toplantısını gerçekleştirmiş oldu. Toplantıdaki konuşmacılar ve katılımcılar genel olarak Kürdistan’daki inanç sistemlerinin araştırmacıları ve temsilcileriydi. Ezidi Kürd Yahudiler, Kürd Aleviler, Ezidiler, Yarsan-Kakai ve Hristiyan Kürdler başta olmak üzere neredeyse bütün Kürd inanç sistemlerinin temsili bulunuyordu. Sunumlar da genel olarak bu çerçevede yapıldı, sorular da bu birlik üzerine geldi.
Bizim bu yazımız, konferansta sunduğumuz Kürd Aleviliğinin tarihsel bağı ve Kürd milli birliğine katkısı üzerine oldu. Bu metin, konferanstaki sunumun kısa özetidir.
Alevi kültürü, tarihî bir Kürd inanç sistemidir. Aleviler kendi inanç sistemlerine büyük oranda din demezler. Bir felsefe, dünya görüşü veya inanç sistemi derler. Kürd kültüründe Alevi düşüncesine benzer, fakat farklı tarihlerde farklı yollar kat eden diğer inanış sistemleri de birbirlerine yakın yaşam biçimleriyle Yarsan-Kakayi ve Ezidi Kürd inanç sistemleri gibi köklerini proto-Kürd kültüründen alırlar. 12. yüzyılda bu kültürler ve inanç sistemleri, semavi dinlerin gelişmesiyle birlikte farklı yollar katetmişlerdir.
Asimilasyon ve kendilerini koruma amaçlı saklama sistemleri de bu yüzyıldan sonra gerçekleşmiştir. Şimdi bu grupların dünyanın çok çeşitli yerlerinde, başta Orta Doğu ülkeleri olmak üzere, farklı biçimlerde inanış sistemleri vardır. Alevilikte dede, pir, mürşit ve talip ana sistemleridir. Bizim konumuz Kürd Alevileri olduğu için istatistik olarak da bu konuda bilgi vereceğiz. Kuzey Kürdistan’da (Bakur), yani Türkiye Kürdistanı’nda 2 milyona yakın Kürd Alevi yaşamaktadır. Türkiye diasporasında yine 3 milyon civarında Alevi yaşadığı tahmin edilmektedir. Batı Avrupa ve diğer ülkelerde ise toplam 1,5 milyon civarında Alevi yaşadığı tahmin edilmektedir.

Bu sunum, bir Kürd kültürü tarihi veya inançlar tarihi üzerine değildir. Bu kültürlerin ve inanç sistemlerinin ritüelleri, hareket biçimleri ve yaşam biçimleri üzerine de değildir. Genel olarak bu kültürlerle ve inanç sistemleriyle Kürd kültür ve tarihinin bağlantıları üzerinde kabaca durulacaktır. Bilindiği gibi, semavi dinlerden önceki ilk tek tanrılı din olan Zerdüştlük, genel bir biçimde bütün tek tanrılı dinlerin hareket noktası gibi görünüyor.
Yine bilindiği gibi, Zerdüşti düşünce ana oluşumunu, imparatorluğunu Kürd Med İmparatorluğu döneminde yapmıştır. Öncesi ve sonrası farklı bir biçimde bölgede yaygınlaşsa da temel olarak böyle olduğu genel kabul görür. Kürd tarihi resmî ve statik olarak yazılmadığı için bölgedeki ana merkez Mezopotamya’daki kültür, tarih, mimari ve benzeri unsurlar Kürdlere mal edilmemiştir. Daha çok alt kültürlere mal edilmiştir. Her bölge tarihçisi kendisine göre bir tarih yazmıştır. Fakat içinde bulunduğumuz dönemde bu biraz daha netleşmiştir. Yani kültürün gelişiminin, mimarinin ve inanç sistemlerinin ana kaynağı, Orta Mezopotamya denilen proto-Kürd kültürlerinin ve medeniyetlerinin yaşadığı yerden çıkmıştır.
Alevi düşüncesi de aynı biçimde kendisini burada bulup daha sonra 12. yüzyılda yeniden tanımlanarak dağılmış ve bugüne gelmiştir. Benim sunumum Alevi inancı, Alevi kültürü, Alevi düşüncesi ve Kürd Aleviliği üzerine olmasına rağmen, geçerken söyleyelim: Ezidi inancı da bugünden göründüğü kadarıyla aynı kaynakları takip etmektedir. Alevilikle başlangıç bağlantısı olan Yarsan-Kakai ve Feyli Kürd düşüncesi, kültürü, inanç biçimi, ritüelleri, giyim kuşamları ve inanç ortamlarında kullandıkları müzik aletleriyle birbirleriyle neredeyse birebir aynıdır. Bu da bize gösteriyor ki hepsinin ortak kökeni Kürd kültürü kaynaklıdır.
Tarihsel seyirde değişimlere uğradığını, coğrafyaların çeşitli bölgelerinde çeşitli biçimler aldığını ve çeşitli milletler tarafından da kabul edildiğini yok saymıyoruz. Örneğin İsmaililer, Caferiler, Balkan Bektaşileri, Mısır’daki Bektaşiler, Türkiye’nin batısında yaşayan Alevi cemaati, Tahtacı, Yörük, Çepni vb. gibi, tarihte farklılaşarak fakat aynı kökten gelen inanç sistemleridir. Kürd milletini tarihsel olarak güçlü kılan farklılıkları; dinleri, kültürleri, inançları, bölgeleri ve aşiretleridir. En başta inançları, egemenler tarafından yumuşak karın olarak kullanılmış; Kürd milletini bölme ve asimile etme alanı olarak görülmüş ve kullanılmıştır. Her bölge ayrı zamanda, ayrı biçimde manipüle edilmiş; bu durum sürekli hâle gelmiştir.

Aleviliğin tarihî bir Kürd inancı ve düşünce sistemi olduğunu bugün elimizdeki kaynaklarla daha net biliyoruz. Fakat egemenler bunu asimilasyon ve Kürd yokluğu üzerine kuruyorlar. Alevilik tarihi, Kürd tarihidir. Bu konuda alan araştırmalarındaki en güçlü isimlerden olan Prof. Kadri Yıldırım Hoca, “Kürd edebiyatı Alevi edebiyatından gelmedir” demekte idi. Aradan geçen uzun yıllarda devlet, kültür ve ekonomik ilişkilerden dolayı farklılaşsa da ana fikir ve düşüncesini devam ettiren Alevi ve Yarsani düşüncesi, daha sonra semavi dinlerle bir biçimde muhalefete geçip farklı bir yol izlemek zorunda kalmıştır. Bugün bütün dünyada, başta Kürdistan olmak üzere, süren bu inancın devamı, bu farklılığın yaşama geçirilmesidir. 12. yüzyıldaki geçiş döneminin temsili Sultan Sahak ve Yarsan düşüncesidir. Yarsan-Kakai ve farklı bir biçimde de Feyli Kürdler, merkezi inanç sistemine daha da yaklaşmalarına rağmen bu kültürün devamı sayılabilir.
Asıl anlaşılması gereken; Kürd filozof Şühreverdi, aydınlanma tartışmasında bu geçiş sürecinin felsefi sistemini ortaya koymuştur. Her ne kadar bugün süregelen Yarsan, Feyli veya Alevi, Ezidi inanç sistemlerinde fazla adı geçmese de felsefi tartışmanın temeli büyük Kürd filozof Şühreverdi tarafından ortaya çıkarılmıştır. Şühreverdi’nin aydınlanma tartışması bu döneme denk gelir. Öyle ki Sultan Sahak’ın, Yarsanların kutsal kitabı Serencamname’de “Hacı Bektaş’ı biz Anadolu’ya gönderdik” demesi bile bugün çok tartışmalı olan bu tarihsel bağın nerelerden gelip nerelere gittiğinin tarihsel sözüdür. Ayrışma 12. yüzyıl sonrasında olmuştur.
Anlatmaya çalıştığımız gibi, bu kısa sunumla 12. yüzyılda semavi dinlerin etkisiyle ayrışan veya kendisini farklılaştırarak sürdüren bu inanç ve yaşam anlayışlarının temeli oluşmuştur. 18. yüzyıldan günümüze geldikten sonra, o tarihten itibaren başta Osmanlı olmak üzere Arap ve Fars asimilasyonuyla, içinde bulunduğumuz tanımı, tarihsel kökeni ve inanç ritüelleri çok tartışmalı olan, her bölgenin, hatta her dedenin kendisine göre yürüttüğü asimilatif bir inanç sistemiyle karşı karşıyayız.
Milletleri, başta Kürdistan ve Kürd düşüncesini güçlendiren bu inanç sistemlerindeki farklılıklar, farklılıkların birliği, bölgeyi ve Kürd düşüncesini, kültürünü ve tarihini de zenginleştirmektedir. Bu farklılık ve tanımlamadaki sıkıntıları aşabilmenin tek yolunun, tarihsel ve kültürel bağlantıları Kürdi ve milli anlamda yerli yerine oturtarak sürdürebilmek olduğunu düşünüyoruz. Aksi takdirde her bölgenin, her düşünce sisteminin, neredeyse her cemaatin kendisine göre bir tanımı olacaktır. Bugün de yaşanan bu farklı tanımlardır.
Bu farklı yorumlar, inanç sistemini de zayıflatarak toplumun, milletiyle uyum ve birlik içerisinde hareket etmesini de zorlaştırmaktadır. Bu durum, başta Kuzey Kürdistan’daki Alevi topluluğu olmak üzere Yarsan-Kakayi, Feyli, Caferi ve Ezidi topluluklarını her tür asimilasyona, dağılmaya, baskıya ve göçe zorlamaktadır. Son söz olarak söylemek istediğimiz, bütün bunların aşılması ve milletiyle, devletiyle birlikte büyük birlik düşüncesini, kültürünü ve inancını derinliğine, asimilasyona uğramadan yaşatabilmenin tek koşulunun bu ortak milli kabulden geçtiğidir.
Not: Katkıları için Alan Genç’e teşekkürler.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)




