Uzun yıllar Bern kantonunun egemenliğinde olan ve bağımsızlıkçıların bir dönem sınırlı da olsa uğruna siyasal şiddete başvurdukları Jura meselesi, Irak’ta tartışmalı bölgeler sorununun çözümü açısından ilginç bir örnek. Kürdistan’da bugün çözülemeyen sorunlar, dilsel, dinsel ve bölgesel aidiyetlerin aynı sınırlar içine sığmadığını gösteriyor. Bir dizi oylama ve anayasal işlem sonunda Jura bölgesi 1979’da kanton oldu. Süreç, farklı yerel tercihlerin ortaya çıkmasıyla devam etti. Moutier şehri, 1 Ocak 2026 itibarıyla Bern’den ayrılarak Jura’ya geçti. Burada incelenmeye değer unsur, statü değişikliği için hangi nüfusun hangi aşamada söz sahibi olacağının belirlenmesi ve kararın idari sonuçlarının müzakere edilmesidir. Federal Anayasa’nın 53. maddesi, referandum yoluyla bu tür sorunların çözülmesine imkân tanıyor.
Kerkük ve diğer tartışmalı bölgeler için Irak Anayasası’nın 140. maddesi normalleştirme, nüfus sayımı ve referandum öngörüyordu. Anayasa’nın belirlediği 31 Aralık 2007 takvimi içinde süreç tamamlanmadı. Zorla yerinden edilmenin ve Araplaştırmanın mirası, mülkiyet talepleri, güvenlik, petrol ve birbirine karışmış yerleşim birimleri, Jura ile önemli ölçüde benzerlikler gösteriyor. Böyle bir durumda halkoylamasının meşruiyeti, kimin seçmen sayılacağı, yerinden edilenlerin haklarının nasıl korunacağı ve sonuçtan bağımsız olarak azınlıkta kalacak grupların hangi güvencelere sahip olacağı gibi meselelerin önceden ele alınmasına bağlıdır.
“Demokratik konfederalizm” ve ideolojik bir tasarım
Kürt sorunu ve çözümü tartışmaları kapsamında Abdullah Öcalan’ın “demokratik konfederalizm” yaklaşımı da son yıllarda tartışılıyor. Öcalan, ulus-devlet yerine komünler, yerel meclisler ve toplumsal örgütlenme ağlarına dayanan bir siyasal model önermektedir. Kadın özgürlüğü, ekoloji ve doğrudan demokrasi gibi ilkeleri öne çıkaran bu yaklaşım, yerel katılım açısından İsviçre federalizmiyle bazı benzerlikler taşısa da iki model arasında temel farklılıklar bulunmaktadır. İsviçre federalizmi, tarihsel ve toplumsal uzlaşmalar sonucunda oluşmuş anayasal bir devlet düzenine dayanırken, demokratik konfederalizm, Ortadoğu’nun burjuva demokrasisini yaşamamış, din ve geleneklerin etkisinde, ulus-devlet sınırlarını aşmayı hedefleyen ideolojik ve ütopik bir tasarımdır.
Bu anlamda demokratik konfederalizmin temel sorunu, öngördüğü siyasal örgütlenmenin Kürt toplumunun ve Ortadoğu’nun tarihsel, sosyolojik ve jeopolitik gerçeklikleriyle ne ölçüde örtüştüğüdür. Aşiret ilişkilerinin, dinî ve mezhepsel aidiyetlerin, merkeziyetçi siyasal geleneklerin ve devletler arası hegemonya mücadelelerinin belirleyici olduğu bir coğrafyada, devlet dışı meclisler ağına dayanan “ekolojik ve feminist” bir düzenin inşa edilebilirliği tartışmalıdır. Ayrıca Öcalan’ın, Amerikalı siyaset kuramcısı ve anarşist kuramcı Murray Bookchin’den önemli ölçüde etkilenerek geliştirdiği bu yaklaşımın şekillenmesinde değişen uluslararası siyasal durumun, kendisinin içinde bulunduğu tutukluluk koşullarının ve kendi hareketinin ideolojik ve stratejik arayışlarının etkisi de göz ardı edilemez. Dolayısıyla Bookchin’in, kapitalizmin en gelişkin safhasını yaşayan Amerikan ve Batı toplumlarının sosyolojik analizinden hareketle geliştirdiği “özgürlükçü belediyecilik” (libertarian municipalism) ve “toplumsal ekoloji” (social ecology) kuramları, Kürdistan ve Ortadoğu’nun sosyal, tarihsel ve kültürel gerçekliği içinde ütopik kalır.
Bu kurama göre, Michiel Leezenberg’in de dikkat çektiği üzere, aşağıdan demokrasi iddiasıyla hareket eden bir örgütlenme ile hareketin merkeziyetçi örgütlenmesi ve temel ideolojik geleneği arasında önemli bir çelişki bulunmaktadır. İsviçre bağlamında vergilendirme, kamu hizmetlerinin finansmanı gibi iktisadi alanlar ile bağımsız yargı, siyasal çoğulculuk ve iktidarın demokratik denetimi gibi temel kurumsal sorunlar da muğlak kalmaktadır.
Bu açıdan demokratik konfederalizm, uygulanabilir ve kurumsallaşmış bir yönetim modelinden çok, normatif ve ütopik özellikler taşıyan bir siyasal proje olarak değerlendirilebilir. Kürtlerin siyasal hakları ve özerklik talepleri bakımından İsviçre deneyiminin sunduğu temel ders ise ideolojik bir toplum tasarımından ziyade anayasal güvencelere, yetki ve kaynak paylaşımına, hukuk devletine ve demokratik kurumlara dayanan somut bir federalizmin önemidir.
Gerek Nureddin Zaza’nın gerekse İsmet Şerif Vanlı’nın 1960-70’li yıllarda “Kürt meselesinin barışçıl ve demokratik yollardan federatif çözümü için örnek alınabilecek nüveleri var” dedikleri İsviçre deneyiminden çıkarılabilecek temel ders, mevcut bir kurumsal modeli olduğu gibi benimsemek değildir. Asıl mesele, bölgesel özerkliğin ortak yurttaşlık anlayışıyla bütünleştiği, dinî ve etnik çoğunluğun diğer inanç toplulukları üzerinde tahakküm kurmadığı, çoğulcu, laik ve demokratik bir federal düzenin inşa edilmesidir.
Kısacası, Kürt meselesi açısından bir anayasal uzlaşmanın değeri gündelik hayatta sınanır. Bir belediye kendi seçmenine karşı hesap verebiliyor mu? Bir Kürt ailesi kamu hizmetlerine kendi dilinde erişebiliyor mu? Federal bir bölge, bir büyükşehir, bütçesini her yıl merkezle yeniden pazarlık etmek zorunda kalmadan hazırlayabiliyor mu? Bölge içindeki azınlıklar ve muhalifler aynı hakları kullanabiliyor mu? İsviçre örneği, bu soruların her birini yerel yetki, ortak karar, mali kaynak ve hak güvencesi arasındaki ilişki içinde ele almaya imkân verir. Referandum ve inisiyatif gibi doğrudan demokrasi araçları, partilerin bürokrasisine ve ideolojik kaygılarına takılmadan halka sistemi denetleme ve kontrol etme yetkisi veriyor. Ütopik düşünceleri eleştirirken, bu düşünceleri fazla idealize etmeden, İsviçre federalizmi bize bir ülkede yalnızca tek dil, tek din ve tek bayrak temelinde değil, farklılıklara rağmen karşılıklı kabul ve saygı çerçevesinde gönüllü bir siyasal birlik içinde de bir arada yaşanabileceğinin somut bir örneğini sunuyor.
Başvurulan kaynaklar
- İsviçre Federal Şansölyeliği. La Confédération en bref 2026. Tarih, federal yapı ve siyasal haklar.
- Wolf Linder ve Sean Mueller. Swiss Democracy: Possible Solutions to Conflict in Multicultural Societies. 4. baskı, Palgrave Macmillan, 2021. Özellikle federalizm, doğrudan demokrasi ve iktidar paylaşımı bölümleri.
- İsviçre Federal Anayasası, 18 Nisan 1999, RS 101. İsviçre Parlamentosu metni.
- İsviçre Federal İstatistik Dairesi (OFS). İsviçre belediyeleri resmî sicili, 1 Ocak 2026.
- Daniel J. Elazar. Exploring Federalism. University of Alabama Press, 1987.
- Arend Lijphart. Democracy in Plural Societies: A Comparative Exploration. Yale University Press, 1977.
- İsviçre Federal Çokdillilik Delegasyonu. Politique du plurilinguisme.
- Will Kymlicka. Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights. Oxford University Press, 1995.
- İsviçre Federal Maliye İdaresi. Péréquation financière : paiements compensatoires pour l’année 2026, 26 Kasım 2025. Ayrıca Federal Maliye Departmanı, Péréquation financière nationale.
- Irak Cumhuriyeti Anayasası, 2005. Kürdistan Bölgesi Başkanlığı tarafından yayımlanan İngilizce metin, özellikle md. 4, 65, 110–117, 121 ve 140.
- Abdullah Öcalan. Democratic Confederalism. International Initiative Edition, Transmedia Publishing, 2011.
- Michiel Leezenberg. “The ambiguities of democratic autonomy: the Kurdish movement in Turkey and Rojava”. Southeast European and Black Sea Studies, 16(4), 2016, s. 671–690.
- Murray Bookchin, L’Ecologie sociale libertaire, Şubat 2020, Wildprojecct, Paris.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)



