-1-
Bir dilin kaderi, sokaktaki tabelalardan ya da resmî metinlerden önce gençlerin zihninde ve gündelik hayatında çizilir. Türkiye’de yaşayan Kürtlerin ana dilleri olan Kurmancî ve Zazakî üzerine sahada gençlerle birebir temas hâlinde olan biri olarak son yıllarda gözlemlediğim çarpıcı tablo, sessiz ama derinden ilerleyen bir “dil kayması”dır (language shift).
Bugün özellikle metropollerde ve kent merkezlerinde yetişen yeni kuşakların ana dillerini konuşma oranlarındaki düşüşü sıradan bir “tercih değişikliği” olarak okumak bilimsel açıdan yanıltıcı olur. Toplumdilbilim literatüründe bu durum, doğrudan “kuşaklar arası aktarımın kesintiye uğraması” (disruption of intergenerational transmission) dediğimiz kritik bir sürecin alarm zilidir. Dünyaca ünlü toplumdilbilimci Joshua Fishman’ın da vurguladığı üzere, bir dilin hayatiyetini sürdürebilmesinin ilk ve en temel şartı, o dilin evde ebeveynlerden çocuklara doğal yollarla aktarılmasıdır. Bu aktarım zinciri halkalarından birinde koptuğunda, dilin toplumsal hafızadaki taşıyıcılığı da sarsılmaya başlar. Dolayısıyla burada anne-babaların dil bilinçlerine yönelmenin gereği net bir şekilde ortaya çıkmaktadır.
“Zimanê Dapîr û Bapîran” Algısı ve Prestij Kaybı
Kurmancî ve Zazakî’nin Türkiye’deki mevcut sosyolinguistik görünümüne baktığımızda, gençlerin dillerinden uzaklaşmasının arkasında ciddi bir algı ve prestij sorunu yattığını görürüz. Hızlı şehirleşme, göç dalgaları ve dijital mecraların tek dilli algoritmalarla gençlerin zihin dünyasını kuşatması, ana dilin kullanım alanlarını giderek daraltmaktadır.
Gençlerimizin önemli bir kısmı bugün ana dillerini yalnızca geçmişe, köye veya nostaljiye ait bir iletişim aracı —tabiri caizse “zimanê dapîr û bapîran” (ninelerin ve dedelerin dili) ya da “zimanê gundan û gundiyan” (köyün ve köylülerin dili)— olarak kodlamaktadır. Modern dünyanın, bilimin, sanatın, teknolojinin ve ekonomik yükselmenin dili ise başka dillerde aranmaktadır. Bir dil toplum nezdinde “ekonomik ve sosyal prestij” aracı olarak görülmediğinde, genç kuşaklar zihinsel konfor arayışıyla baskın dile yönelmektedir. Yaşadığımız teknoloji çağı, zihinsel konfora fazlasıyla imkân tanımaktadır. Bunun doğal sonucu kolaya kayma, başka bir tabirle prestiji yüksek dile/dillere yönelimdir.
Bunun büyük bir yanılgı, bir zihniyet ve özgüven kayması olduğu topluma açıkça anlatılmalıdır. Burada özellikle Kürt kadınlarına ve genç kızlara ayrı bir parantez açmak gerekir; zira dilin taşıyıcısı ve ilk öğretmeni annedir. Kadınlarımıza ve genç kızlarımıza, kamusal alanda ya da ev içinde kendi ana dilleriyle konuşmanın mahcubiyet duyulacak bir taşralılık göstergesi değil; bilakis köklü bir medeniyetin ve asaletin nişanesi olduğu hissettirilmelidir. Bunun için işe annelerden başlamak en doğru tercih olacaktır.
Pasif Çift Dillilik: “Anlıyorum Ama Konuşamıyorum”
UNESCO’nun Dünyanın Tehlike Altındaki Dilleri Atlası’nda da açıkça ortaya konduğu gibi, bir dilin konuşur sayısının milyonlarla ifade edilmesi o dilin güvende olduğu anlamına gelmez. Özellikle Zazakî’nin UNESCO verilerinde doğrudan “kırılgan” (vulnerable) kategorisinde yer alması, alarm zillerinin ne denli yakından çaldığını göstermektedir. Kurmancî’de ise konuşur sayısı daha yüksek görünse de Diyarbakır, Van, Mardin gibi bölge kentlerinin yeni mahallelerinde ve İstanbul, İzmir, Mersin gibi metropollerde tablo hızla değişmektedir. Bugün gençler arasında yaygınlaşan “Anlıyorum ama konuşamıyorum” cümlesi, masum bir durum tespiti değildir. Toplumdilbilimde buna “pasif çift dillilik” (passive bilingualism) diyoruz. Pasif çift dillilik, bir dilin aktif üretim mekanizmasının durduğunu, kelime hazinesi erozyonunun başladığını ve o dilin bir sonraki kuşakta tamamen “anlaşılamayan” bir dile dönüşeceğinin habercisidir.
Zihnin Önündeki Yapay Bariyer: “Akademik Kürtçe” Tabusu
Sahada ve sosyal hayatta gençlerin kendi dillerini konuşmaktan çekinmelerine yol açan bir başka önemli etken ise son yıllarda bizzat Kürt camiasının kendi içinde ürettiği “akademik Kürtçe” ön yargısıdır. Bugün kime mikrofon uzatsanız ya da hangi gençle konuşsanız şu savunma cümlesiyle karşılaşıyorsunuz: “Kürtçeyi anlıyorum ve gündelik hayatta konuşabiliyorum ama akademik Kürtçe bilmiyorum.” Bu cümle, halkın ve gençlerin zihnine yerleşmiş psikolojik bir korkuluk ve yapay bir bariyerdir.
Dilbilimsel gerçeklik açısından açıkça ifade edelim: “Akademik Kürtçe” diye ayrı bir dil yoktur. Elbette dünyanın bütün yaşayan dillerinde gündelik konuşma dili ile yazı dili, bilimsel makale veya felsefi metin dili (formal/academic register) arasında üslup ve terim farklılıkları bulunur. Ancak bu durum dünyanın hiçbir yerinde insanların kendi ana dillerini konuşmasının önünde bir engel teşkil etmez. Hiçbir Türk “Ben akademik Türkçe bilmiyorum”, hiçbir Arap, Fars veya İngiliz “Ben akademik Arapça, Farsça ya da İngilizce bilmiyorum” diyerek kendi ana dilini konuşmaktan geri durmaz.
Bir insan bir dili biliyorsa biliyordur; bilmiyorsa veya o dilde okuryazarlığı eksikse bu ayrı bir eğitim meselesidir. Dolayısıyla “akademik Kürtçe” tabusu, kişinin annesinden, babasından ve sokağından öğrendiği o saf, berrak ve canlı Kurmancî veya Zazakî ile kurduğu doğal ilişkiyi zehirleyen zihinsel bir engeldir. Gençlerimiz ve insanımız hiçbir komplekse kapılmadan kendi mahalli ağzıyla, bildiği en doğal Kürtçeyle özgüvenle konuşmalıdır; zira yazı, edebiyat ve bilim dili ancak bu canlı kökün üzerinde yükselebilir.
Çözüm ve Umut Nerede?
Meseleye salt karamsar bir pencereden bakmak hem bilimsel gerçekliğe hem de sahadaki dinamizme haksızlık olur. Biz Mardin Artuklu Üniversitesi Kürt Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde bu olumsuz gidişatı tersine çeviren bir entelektüel uyanışa da şahitlik ediyoruz. Üniversite sıralarına gelen gençlerimiz kendi klasik edebiyatlarını; Melayê Cizîrî’nin derinliğini, Ehmedê Xanî’nin dil bilincini, Feqiyê Teyran’ın tabiat estetiğini keşfettikçe zihinlerindeki o “köy dili” algısı yerle bir oluyor. Keza Kürtlerdeki dengbêjlik geleneğini derinlemesine öğrenme fırsatı bulan gençlerde kendi dilini kullanmaya karşı ayrı bir hassasiyet meydana gelmektedir. Kendi dilinin asırlar öncesinden süzülüp gelen yüksek bir edebiyat ve tefekkür dili olduğunu gören gençte büyük bir özgüven ve aidiyet bilinci gelişiyor.
Netice itibarıyla, gençlerin ana dillerinden uzaklaşması yalnızca onların bireysel bir ihmali değildir. Dil; ancak evde konuşulduğu, sokakta yaşatıldığı, üniversitede üretildiği ve modern dünyanın bilim-sanat dili hâline getirildiği ölçüde yaşar. Önümüzdeki en acil görev; Kurmancî ve Zazakî’yi folklorik bir hatıra olmaktan çıkarıp gençlerin kendilerini her alanda ifade edebilecekleri estetik, yaşayan ve itibarlı bir kültür dili hâline getirmektir.
Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin - Mardin Artuklu Üniversitesi Kürt Dili ve Edebiyatı Bölüm Başkanı
Kaynakça
· Crystal, David (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press.
· Fishman, Joshua A. (1991). Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages. Clevedon: Multilingual Matters.
· Moseley, Christopher (Ed.) (2010). Atlas of the World’s Languages in Danger. Paris: UNESCO Publishing.
· Öpengin, E. (2012). Sociolinguistic situation of Kurdish in Turkey: Sociopolitical factors and language use patterns. International Journal of the Sociology of Language, 2012(217), 151–180. doi.org
· Paul, Ludwig (1998). Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie. Wiesbaden: Reichert Verlag.
· Skutnabb-Kangas, Tove (2000). Linguistic Genocide in Education – or Worldwide Diversity and Human Rights?. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)



