کوردیKURDÎENGLISHTÜRKÇEعربي
Rudaw Logo
Canlı
KÜRDİSTAN
ORTADOĞU
DÜNYAEKONOMİRÖPORTAJGÖRÜŞKÜLTÜR/SANATSAĞLIK VE YAŞAMBİLİM VE TEKNOLOJİSPORMULTİMEDYABELGESEL
Canlı
Rudaw

Rûdaw uygulamasını indir

App StoreGoogle Play
Gizlilik Politikası•Kullanım Şartları

© 2026 Tüm hakları saklıdır.

Rudaw

Rûdaw uygulamasını indir

App StoreGoogle Play
Gizlilik PolitikasıKullanım Şartları

© 2026 Tüm hakları saklıdır.

Article hero image
GÖRÜŞ

Kürt sorununa çözüm bağlamında İsviçre federalizmi -2: Demokrasinin maliyeti

İsviçre federalizmi, mali denkleştirme ve laiklik ilkeleriyle Irak Kürdistan Bölgesi ve Kürt meselesi için önemli karşılaştırma olanakları sunuyor.

0:00
0:00
Yazı Boyutu
İhsan Kurt
İhsan Kurt

19-11-2026

İlgili Haberler

Liderlikte kuşak çatışması ve Kürdistan Bölgesi'nin geleceği
GÖRÜŞ18-11-2026

Liderlikte kuşak çatışması ve Kürdistan Bölgesi'nin geleceği

Ziryan Rojhelati
Ziryan Rojhelati
Dağınıklıktan ortak iradeye: Hevbendî ve ulusal ittifak modeli
GÖRÜŞ18-11-2026

Dağınıklıktan ortak iradeye: Hevbendî ve ulusal ittifak modeli

Hüsamettin Turan
Hüsamettin Turan
Kürtçede Sessiz Kırılma: “Anlıyorum Ama Konuşamıyorum” Eşiği ve “Akademik Kürtçe” Tabusu
GÖRÜŞ17-11-2026

Kürtçede Sessiz Kırılma: “Anlıyorum Ama Konuşamıyorum” Eşiği ve “Akademik Kürtçe” Tabusu

Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin
Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin

“İsviçre’nin zenginliği bankalarının gizli kasalarında saklanan ve aklanan paralardan ve tarafsızlığından geliyor” söylemi bugün bir klişeden öte anlam ifade etmiyor. Tarafsızlık durumu her ne kadar 1990’ların sonlarındaki gibi değilse de adeta tescilli bir marka gibi uluslararası itibar kazandırıyor ülkeye. Fakat bu ülkenin asıl gücünün demokrasi ve federal sistemden geldiğini söylemek yerinde bir tespit olur. Başka bir tespitle, yaklaşık 180 yıldan beri istikrarlı olan konfederasyon, gücünü kantonların veya yerel yönetimlerin ortak çıkarları konusunda doğrudan demokrasi uygulayarak halkı iktidara ortak eden sistemden alıyor. Ülke kaynaklarının dayanışma ilkesi göz önünde bulundurularak yönetilmesi ve kantonlar arasında paylaşılması da demokratik sistemi güçlendiriyor. Mali denkleştirme sistemi (péréquation financière), ekonomik bakımdan güçlü ve zayıf kantonlar arasındaki mali kapasite farklılıklarını azaltmayı ve bütün kantonların temel kamu hizmetlerini nitelikli bir şekilde yerine getirmesini sağlamayı amaçlar. Konfederasyonun dört bir yanında yaşayan farklı dil, inanç ve kültürden vatandaşlar arasındaki dayanışma duygusunu ve aidiyeti pekiştiren bu sistem, ülkede toplumsal uyum ve barışı da güçlendiriyor.

Kantonların vergi yetkisiyle birlikte, 2008’de yürürlüğe giren reformla yeniden düzenlenen ulusal “mali denkleştirme sistemi”, Anayasa’nın 135. maddesine dayanarak kantonların kaynak kapasitelerini birbirine yakınlaştırmayı ve yapısal maliyetlerin bir bölümünü telafi etmeyi amaçlar. Kaynak denkleştirmesinde kantonların fiilen topladığı vergi yerine “vergilendirilebilir gelir, servet ve kar üzerinden hesaplanan potansiyel” esas alınır. Konfederasyonun yanı sıra kaynak kapasitesi yüksek kantonlar da finansmana katılır. Yük telafisinin ayrı bir mantığı vardır. Dağlık coğrafya ve seyrek yerleşim hizmet maliyetlerini artırabilir. Büyük kentler de nüfus bileşimi ve merkez işlevleri nedeniyle farklı maliyetlerle karşılaşabilir. Örneğin, 2026’da öngörülen toplam 6,4 milyar İsviçre frangının 5,2 milyarı kaynak denkleştirmesine, 900 milyonu yük telafisine, 300 milyonu geçici tedbirlere ayrılmıştır. Konfederasyon yaklaşık 4,3 milyar frank üstlenmiştir.

Kaynak denkleştirmesi ödemeleri belirli harcamalara bağlanmadığı için egemen kantonlar önceliklerini kendileri belirleyebilir. Ortak göstergeler ve yayımlanan hesaplar, bu kararın sonuçlarını tartışmaya imkân tanır, ancak hangi eşitsizliğin telafi edileceği kantona ait siyasi bir karardır. Kısacası, mali denkleştirme sistemi sayesinde ekonomik düzeyi yüksek bir kanton geniş bir vergi tabanından yararlanırken, gelir düzeyi düşük, dağlık, tarımsal bir kanton da dayanışma gereği konfederasyonun sunduğu ulaşım ve altyapı maliyetlerinin karşılanmasından yararlanabiliyor.

Dini çoğulculuk ve laiklik

Çok kültürlü ve çok dinli bir toplum olmasına rağmen İsviçre konfederalizmi laik bir devlet değil. Bu konu kantonların asli yetkisine bırakılmış. Laiklikten ziyade sekülerlik ülke kültürüne yerleşmiş. Laiklik, devletin dinler karşısındaki tarafsızlığını, vicdan özgürlüğünü ve yurttaşların eşitliğini güvence altına alırken, sekülerizm ise daha geniş anlamda siyasal iktidarın dini otoriteler karşısındaki özerkliğini savunur. Bu ilkeler, yetkilerin anayasal düzeyde paylaşılmasına dayanan federalizmi tamamlayıcı niteliktedir.

İsviçre’de 1999 tarihli Federal Anayasa, kanun önünde eşitliği güvence altına almakta ve din temelinde ayrımcılığı yasaklamaktadır (Madde 8). Aynı anayasa, vicdan ve inanç özgürlüğünü korumakta (Madde 15), dinî kurumlarla devlet arasındaki ilişkileri düzenleme yetkisini esas olarak kantonlara bırakmaktadır (Madde 72). Kantonların özerkliği ise federal hukuka uygunluk ilkesi çerçevesinde kullanılmaktadır (Madde 49). Somut olarak, devletin kiliselere sübvansiyon vermesi, “kilise vergisi” alınması, okullarda isteğe bağlı da olsa din dersleri verilmesi gibi etkenler kantonların laik olup olmadıklarını belirleyen ölçütlerdir. Bu anlamda, Cenevre ve Neuchâtel kantonları laiklik ilkesini anayasalarında açıkça benimserken, diğer kantonlar belirli kiliseleri kamu hukuku kapsamında kurumsal statüye sahip dinî kuruluşlar olarak tanımladıkları ve vergiden pay verdikleri için “yarı laik kantonlar” olarak bilinmektedir.

Bununla birlikte, bu sistemin bazı sınırları ve çelişkileri bulunmaktadır. Hristiyan kiliselerine tarihsel olarak tanınan ayrıcalıklı statüler, diğer dinî topluluklarla arasında farklı uygulamaların ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Örneğin, son elli yılda ülkenin Avrupa dışından aldığı göçle birlikte, Federal Anayasa’nın 72. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan minare inşa etme yasağı, çoğunluk demokrasisi ile din özgürlüğü ve inançlar arası eşitlik konularında tartışmalara yol açmaktadır. Dolayısıyla, tarihsel ve sosyolojik süreç içinde değişime uğrayan federalizm tek başına, bütün din ve inançlara eşit mesafede duran, tam anlamıyla tarafsız bir devlet düzenini güvence altına almak için yetersiz kalmaktadır. Fakat, uzlaşı ve demokrasi kültürünün güçlü olduğu sistem sürekli kendini yenilemektedir.

İsviçre deneyimi ve Kürdistan sorunu

İsviçre federalizmi, Kürdistan’ın ve özellikle Irak Kürdistan Bölgesi’nin karşı karşıya bulunduğu siyasi, dinî ve dilsel sorunların anlaşılması açısından önemli bir karşılaştırma olanağı sunmaktadır. Söz konusu bölgede Sünni ve Şii Müslümanlar, Ezidiler, Hristiyanlar ve farklı dinî topluluklar bir arada yaşamaktadır. Irak’ın 2005 tarihli Anayasası, Güney Kürdistan’ı federal bir bölge olarak tanımakta (Madde 117), din ve inanç özgürlüğünü güvence altına almaktadır (Madde 2 ve 42). Bununla birlikte, toprak anlaşmazlıkları, mezhepsel çatışmalar ve kurumsal güvencelerin kırılganlığı, bu hakların uygulamada etkili biçimde kullanılmasını sınırlandırmaktadır.

Bu karşılaştırma, temel bir gerekliliği ortaya koymaktadır: federalizm siyasal iktidarı ve yetkileri paylaştırırken, laiklik farklı inançlar arasında eşitliği güvence altına alır; sekülerizm ise siyasal alanın dini otoriteler karşısındaki özerkliğini savunur. Bu üç ilkenin birbirini tamamlayacak biçimde hayata geçirilmesi, bağımsız kurumların varlığını, azınlıkların siyasal ve toplumsal yaşamda etkili biçimde temsil edilmesini ve anayasal koruma mekanizmalarının oluşturulmasını gerektirir.

Kürt meselesi ve Irak’ın federal düzeni

Kürt meselesi, Türkiye, Irak, Suriye ve İran’da farklı tarihsel ve anayasal koşullarda biçimlendi. Türkiye bakımından İsviçre örneğinin açtığı soru, seçilmiş yerel organların hangi yetkilere, hangi gelirlere ve hangi hukuki güvenceye sahip olacağıdır. Belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması ve yerlerine merkezden yönetici atanması konusunda yürütülen tartışma da bu çerçevede ele alınabilir. Seçilmiş yönetimin görevine müdahale edilebilecek koşulların açık olması, yargısal denetimin etkili işlemesi ve seçmen iradesinin yeniden nasıl devreye gireceğinin belirlenmesi, yerel demokrasinin güvenceleridir. Kürtçenin eğitimde ve kamu hizmetlerinde kullanımına ilişkin düzenlemeler de hak sahiplerinin kamu idaresi karşısında ileri sürebileceği somut haklara bağlanabilir.

Irak’ta federalizmin hukuki ve siyasal temelini 2005 Anayasası oluşturmaktadır. Anayasa’nın 117. maddesi Kürdistan Bölgesi’ni mevcut kurumlarıyla birlikte federal bir bölge olarak tanırken, 4. maddesi Kürtçeye Arapçayla birlikte ülke düzeyinde resmî dil statüsü vermektedir. 115. ve 121. maddeler, federal yönetim ile bölgeler arasındaki yetki paylaşımını, bölgesel özerkliği ve ulusal gelirlerden adil pay alma hakkını düzenlemektedir. Ayrıca, 65. madde bölgelerin federal yasama süreçlerine katılmasını sağlayacak bir Federasyon Konseyi kurulmasını öngörmektedir. Ancak bu konseyin henüz hayata geçirilmemiş olması, federal sistemin kurumsal eksikliklerinden biridir.

Ekonomik kaynakların paylaşımı ise Irak federalizminin en tartışmalı alanlarından biridir. Anayasa’nın 111. maddesi petrol ve doğal gazı bütün Irak halkının ortak mülkiyeti olarak tanımlarken, 112. madde mevcut sahalardaki kaynakların ortak yönetimini ve gelirlerin adil dağıtılmasını öngörmektedir. Buna rağmen petrol sözleşmeleri, ihracat yetkileri, bütçe transferleri ve gelirlerin paylaşımı konularındaki belirsizlikler Bağdat ile Erbil arasında sürekli siyasal ve hukuki anlaşmazlıklara neden olmaktadır.

Dolayısıyla, Güney Kürdistan açısından temel sorun, yalnızca anayasal özerkliğin tanınması değil, federalizmin yetki paylaşımı, mali adalet ve kurumsal güvenceler temelinde işlerlik kazanmasıdır. Bu bakımdan İsviçre’nin federal deneyimi, özellikle kantonların mali özerkliği, federal karar alma süreçlerine katılımı ve mali denkleştirme mekanizmaları açısından önemli bir karşılaştırma örneği sunmaktadır.

İsviçre’deki vergi kapasitesi denkleştirmesiyle Irak’taki petrol gelirinin paylaşımı farklı mali işlemlerdir. Irak açısından karşılaştırmanın değeri, her ikisinin de açık hesaplara ve öngörülebilir transferlere bağlanabilmesidir. Ortak bir hesapta üretim miktarı, satış geliri, maliyetler, federal kesintiler ve yapılan ödemeler düzenli olarak açıklanabilir. Bölgelere ayrılan pay hesaplanırken nüfusun yanında yoksulluk, altyapı açığı, yerinden edilmenin yarattığı hizmet yükü ve petrol üretiminin yerel maliyetleri de dikkate alınabilir. Fiyat dalgalanmaları için bütçede önceden belirlenmiş bir uyarlama mekanizması, anlaşmazlık dönemlerinde maaşların ve temel hizmetlerin kesintiye uğrama riskini azaltabilir. Bu düzenin işlemesi, tarafların aynı verilere erişmesine ve hesaplara itiraz edebileceği bir denetim usulünün bulunmasına bağlıdır.

Bundan dolayı, Erbil’in Bağdat karşısında talep ettiği mali öngörülebilirliğin bölge içindeki vilayetler ve belediyeler için de karşılığı olmalıdır. Yerel bütçelerin yayımlanması ve ihalelerin denetlenmesi, bu yetkilerin yurttaşlar adına kullanılmasının güvenceleridir.


(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)


İlgili Haberler

Liderlikte kuşak çatışması ve Kürdistan Bölgesi'nin geleceği
GÖRÜŞ18-11-2026

Liderlikte kuşak çatışması ve Kürdistan Bölgesi'nin geleceği

Ziryan Rojhelati
Ziryan Rojhelati
Dağınıklıktan ortak iradeye: Hevbendî ve ulusal ittifak modeli
GÖRÜŞ18-11-2026

Dağınıklıktan ortak iradeye: Hevbendî ve ulusal ittifak modeli

Hüsamettin Turan
Hüsamettin Turan
Kürtçede Sessiz Kırılma: “Anlıyorum Ama Konuşamıyorum” Eşiği ve “Akademik Kürtçe” Tabusu
GÖRÜŞ17-11-2026

Kürtçede Sessiz Kırılma: “Anlıyorum Ama Konuşamıyorum” Eşiği ve “Akademik Kürtçe” Tabusu

Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin
Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin
Sorular