20. Yüzyılın ilk çeyreğinde Kürd dili üzerine çalışmalar - 6

Halil Hayalî (Xelîl Xeyalî) ve Kürd dili üzerine çalışmaları

Değerli okurlar, zaman zaman kronolojik olarak günü veya tarihsel yıldönümünü hatırlatmak amacıyla araya farklı yazılar girse de, “20. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Kürd Dili Üzerine Çalışmalar” başlıklı dizi yazımızı mümkün derecede sürdürmeye çalışacağız.

Bugün itibariyle bilinen belgeler ışığında, Ömer Avni’nin “Kavaid-i Lisan-ı Kurdi” adlı eserinden sonra, 1900’lerin başlarında yapılmış ve yayınlanmış önemli çalışmalardan bir de Modkanlı Halil Hayalî Bey’in “Elîfbayê Kurmancî”[1] adlı eseridir. 

Farklı kaynaklarda doğum tarihiyle ilgili değişik tarihler verilse de, Halil Hayali’nin, mezar taşında kazılı tarihe göre 1864’te Bitlis’in Mutki kazasının Zenderli köyünde doğmuş, bölgede saygıyla anılan ailesi Modan aşiretine mensuptur. O doğduğu zaman, Kürdistan’da Mirlik sistemi dağılma ve lağvedilme sürecinde idi. Mir Şerefhan ailesi yönetimindeki Bitlis Mirliği de aynı akamete uğramıştı, bölgede şiddet ve karmaşa hâkimdi. Bu ortamda eğitimine bölgedeki medreselerde başlamış ve iyi bir medrese eğitimi aldıktan sonra, “tahsilini sürdürmek üzere Diyarbekir’e”[2] gitmiş.

“Sicil-i Ahval kayıtlarına göre 1882 yılında Bitlis’te başladığı memuriyet hayatına Siirt’te devam etmiş olan Hayalî, daha sonra 1890 yılında İstanbul’a gitmiştir.”[3] Burada eğitimini tamamladıktan sonra Halkalı Yüksek Ziraat Mektebi’nde muhasebeci olarak memuriyet görevine başlamıştır.

Bu dönemde İstanbul’da tahsil eden birçok Kürd öğrencisini tanımış, onlara rehberlik yapmış, destekte bulunmuş ve ulusal kimlik bilinci taşımıştır. O dönem Nümune-i Terakki Mektebi’nde öğrenci olan Diyarbekirli Kadri Cemil Paşa onu anlatırken, çok değerli ve katıksız bir Kürd milliyetçisi olarak[4] tanıtır. Ekrem Cemil Paşa da, onun için, Kurmanci, Zazaca, Türkçe, Farsça ve Arapçayı iyi bilen büyük ruhlu ve azimli pek himmetli bir Kürdperver olarak tanıtır.[5] Hemşehrisi ve yakın dostluğu olan Bedîüzeman Said-i Kurdî de bir yazısında onun hakkında; “Hamiyet-i millinin (milli gayretin) bir misalini size takdim ediyorum ki, o da Motkili Halil Hayali Efendi’dir. Milli gayretin her alanında (kısmında) olduğu gibi, dil ve edebi alanda da en öndedir. Dilimizin esası olan elifba, sarf ve nahvini oluşturmuş. … Hakikaten Kürdistan madeninden böyle bir hamiyet cevherine rast gelindiğinden, bizim istikbalimizi onun gibi ümidinden birçok cevherler aydınlatacaktır.

İşte bu zat, uymaya layık bir gayret ve çalışkanlık numunesi ortaya koymuş ve milli dilimize dair tamamlamaya muhtaç bir temel atmış. Onun eserine gitmeyi ve temeli üzerine bina etmeyi çalışıp gayret gösterenlere tavsiye ediyorum.”[6]

Halil Hayalî’nin, ilk etapta Rojî Kurd ve Hetawî Kurd dergilerinde yazıları yayımlanmış, eserleri basılmış, dönemin Kürd cemiyetlerinde yer almış ve bahsedilen yayın organlarında ağırlıklı olarak Kürd dili, tarihi, edebiyatı ve Kürdçe eğitim üzerine yazıları yayımlanmıştır. Yazılarında; Xelîl Xeyalî Modkî, M. X. (Modanî Xelîl) ve kızı Naciye Hanımı kastederek “Bavê Naco M. X.”[7] imzalarını kullanmış. Cumhuriyetin kuruluşundan sonra, resmi kayıtlarda ismi Halil Hayali Modan olarak geçmiştir.

Kürdçe alfabe, kıraat, sarf ve nahv

“Fransızca ve Arapça dillerini çok iyi bilen, Kürd milletinin her türlü yoksulluğunu görerek, milletinin derdine çare aramak ihtiyacını duyan Halil Hayalî, Kürd dilinin gramerini kaleme alarak bir de sözlüğünü hazırlamıştı.”[8] Halil Hayalî başlangıçta bu çalışmayı, o dönem İstanbul’da öğrenci olarak okumakta olan Ziya Efendiyle birlikte yapmışlar. “Mutkili Halil Hayali ve Çermik kazası Zazalarından olup Diyarbekir’de oturan Tevfik Efendi’nin oğlu Ziya Efendi (Ziya Efendi Türkleşince “Ziya Gökalp” lakabını takınıp Türk Ocağı ve Türk Yurdu kurucuları arasına girdi.) ile birlikte Kürtçenin gramerini kaleme almışlar, bir de sözlüğünü yazmaya başlamışlardı ki, Ziya Efendi okumakta olduğu Mekteb-i Tıbbiye’den hür düşünceleri nedeniyle okuldan çıkarılınca mecburen Diyarbekir’e dönmüş ve yazılmakta olan bu eserleri de beraberinde Diyarbekir’e götürmüştü. O tarihten sonra Meşrutiyet’in ilanına kadar Halil Hayalî bir daha Ziya Efendi ile görüşememişti. Meşrutiyet’ten sonra İstanbul’da karşılaştıklarında Halil Hayali kendisinden kısmen beraberce hazırlamış oldukları Kürtçe gramerini istemişse de, Ziya Efendi bunları yaktığını söyleyerek vermek istemediğinden Halil Hayali, Kürt milletinin muhtaç olduğu bu eserleri yeniden yazmağa başlamıştı.”[9]

Halil Hayalî’nin yeniden yazmaya başladığı söylenen “Sarf û Nahv” (Kürtçe Dilbilgisi)  ve “Kamus” (Sözlük), halen de bulunmuş değil ancak hazırlamış olduğu “Elîfbayê Kurmancî” toplam 27 sayfa olup 1325 yılında Kürdizade Ahmed Ramiz tarafından basılmıştır.[10] Bu eserin sonunda “Rica” başlığı altında yapılan açıklamaya göre; “Bu eserden sonra, Kürdçe Kıraat (okuma kitabı), Sarf (Morfoloji) ve Nahv (Dilbilgisi) de yayımlanacaktır.”[11]

İkinci Meşrutiyet’in ilanından hemen sonra 19 Eylül 1324’de (2 Ekim 1908) Kürd Tevün ve Terakki Cemiyeti (KTTC) kurulur ve kısa bir süre sonra 5 Aralık 1908’de cemiyete bağlı olarak Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi (KTTG) yayınlanır. Halil Hayalî KTTC kurucu üyelerinden biridir. KTTC ve yayınladığı gazete, bir yıl geçmeden 9. sayıdan sonra dönemin siyasi iktidarı tarafından kapatılır. Cemiyetin tüzüğüne ve yayınladığı KTTG’indeki yazılara baktığımızda, cemiyetin Kürd diline ve Kürdçe eğitime oldukça önem verdiği görünmektedir. Kısa dönem içerisinde cemiyet kapatılıp ve yayınladığı gazetenin yayını da durdurulduktan sonra, KTTG’ni çıkaran kadro tarafından Kürd Neşr-i Maarif Cemiyeti (KNMC) kurulmuştur.

Bu yeni cemiyetin yönetiminde Kürdçe eğitim ve öğretimin yaygınlaştırılması için “Kürd Meşrutiyet Mektebi?” adıyla ilköğretim düzeyinde bir okul kurulmuş ve dönemin Maarif Müdürlüğü’nden de maddi destek almış ilk Kürd eğitim kurumudur. Bu okulun yönetimiyle ilgi Kadri Cemil Paşa şöyle bir aktarımda bulunur: “Halil Hayali samimi bir milletperver olan Diyarbekirli Mirî Katibizade Cemil ve Liceli Kürdizade Ahmed Ramiz’le birlikte Kürd çocuklarını okutmağa mahsus bir okul ve Kürd cemiyetine bağlı bir de Kürd basım evi kurmuşlardı.”[12] Celîlê Celîl “Azadamard” adlı Ermeni gazetesine dayandırarak, Abdurrahman Bedirhan’ın okulun müdürü olduğunu belirtmektedir.[13] Bahsedilen okulun ne kadarlık bir süre varlığını sürdürdüğü, kaydettiği öğrenciler, hazırladığı eğitim-öğretim materyalleri, gösterdiği faaliyetler ve akıbetiyle ilgili elimizde pek fazla bir bilgi yoktur. 1908’de basılmış olan Halil Hayalî’nin “Elifbayê Kurmancî” kitabı, büyük ihtimalle bu okulda okutulan ders materyallerinden biri olmuş. Halil Hayalî’nin yukarıda belirtilen iki cemiyetin de aktif üyesi, Kürd dili ve kültürü alanındaki çalışmaların da sorumlularından biri olduğu kesin, fakat Kadri Cemil Paşa’nın bahsettiği basımeviyle ilgili yeterli bir bilgiye sahip değiliz.

Halil Hayalî’nin “Elîfbayê Kurmancî”si, Arapça alfabesiyle yazılmış olup 34 harften oluşmakta ve toplam 27 sayfadan ibarettir. Bu eser 1325 yılında Diyarbekirli Kürdizade Ahmed Ramiz tarafından yayınlanmıştır.

Devam edecek.