İdris Barzani ve milli Kürd düşüncesi - 1

Milli, birleştirici Kürd düşüncesinin sembol ismi İdris Barzani, genç denilebilecek bir yaşta erken aramızdan ayrıldı. Yaşasaydı bugünler Kürd milleti için daha güçlü olacaktı. Hakkında Latin Kürdi veya Türkçe bir kitap bulunmuyor. İlk kez bu büyük önderi anlatan kitap, Kaniya Kurda’nın yeni projesi olarak Soraniceden Türkçeye çevrildi ve Sitav Yayınları tarafından yayımlandı.

Modern dönemin önemli tarihî Kürd liderlerinden İdris Barzani, birçok yönüyle hem bölgede hem de genel Kürdistan'da milli, birleştirici ve barışçı diplomat özellikleriyle milletimizin güç ve birlik içinde bugüne gelmesinde tarihî emekler vermiştir. Büyük Milli Önder İdris Barzani hakkında, arkadaşları ve kendisini yakından tanıma olanağı bulan Kürdistan şahsiyetlerinin anlatımlarına bakarak temel özelliklerini anlayabiliriz.

Tarihinde Kürd milleti, iç dağınıklık nedeniyle dış diplomatik ilişkileri istenilen etkiyle yürütememiştir. Buna en iyi örnek, Sovyet döneminde işgalci solun propagandasıdır. Bu nedenle Sovyet diplomasisi Kürd güçlerini ABD’ye yakın olmakla, ABD ve Batı ise sol ağırlıklı örgütlenmeler nedeniyle Sovyetlere yakın olmakla itham etmiştir. Bu nedenlerle istenilen ilişki her iki tarafla da sağlanamamıştır. Buna örnek olarak, İdris Barzani’yi en iyi anlatabilecek bir söyleşi ile başlayabiliriz.

Bu konudaki bir soru üzerine İdris Barzani’nin bir gazeteciye verdiği cevap:
“Biz ne doğudan ne batıdan yanayız. Biz ne doğuya karşıyız ne batıya. Ne sosyalistiz ne de kapitalist. Biz zulüm altında dört parçaya bölünmüş mazlum bir halkız. Kim bize elini uzatsa o eli tutmak zorundayız. O eli geri çevirme ya da ideolojik hesaplar ile halkımızın geleceğini tehlikeye atma lüksüne sahip değiliz. Onun için bu soruları bize sormayın lütfen. Çünkü bizim tek bir derdimiz var: Halkımızın özgürlük ve bağımsızlığı.”

Milli birlik ve düşünceye açık olmasını anlatan sözü ise yine durumu netliğiyle ortaya koymaktadır:
“Kürdler artık şunu anlamalı ki artık tek bir parti tüm Kürdleri temsil edemeyebilir, çünkü insanlar farklı fikirlere sahip. Dolayısıyla siyaset arenasının açık bir alan olmasını kabul etmeliyiz.”

“O bir barış güverciniydi. Barış adamıydı. Bölücü, kışkırtıcı ya da anlaşmazlıkları keskinleştiren biri değildi.”

“Doğası gereği bir Kürd milliyetçisiydi. Irak, İran, Türkiye ve Suriye Kürdlerini ayırmazdı. Her zaman Kürdlerin birlik ve tek söz olmalarını, ne istediklerini, amaç ve çıkarlarının ne olduğunu ve bunlara nasıl ulaşılacağını bilmelerini isterdi. Kürdistan meselesinde oldukça milliydi. Sürekli kardeşlik, birlik ve dayanışma vurgusu yapardı.”

Ölümsüz Barzani’nin cenazesinde:
“Her yerde Kürd milletini savunacağımıza dair ahdimizi, ölümsüz Barzani izinde ve şahitliğinde tekrarlıyoruz.” diyordu.

“Kürd ulusal Meclisi kurulması önerisi onundur. 1982 yılında bu yönlü çalışmalara her bakımdan fikrî ve pratik öncülük yapmıştır. Nerede bir milli mücadele varsa, yol göstermek, yardımcı olmak veya teselli etmek isterdi.”

“Pragmatik bir diplomattı, ideolojik ve dar siyasi tavırlı değildi. Açıktı ve gerçeklere göre hareket ederdi. Dost canlısıydı, dostlarını hiç bırakmazdı. Dostlarını cansiperane savunurdu. İlkelerden taviz vermezdi. Tek ilkesi Kürdlüktü. Kadın örgütlenmesi ve haklarına önem verirdi. Tasavvuf ehliydi, çok güçlü bir akideye sahipti. Sadece anlatan değildi; az anlatır, daha çok dinler ve uygulardı. Kürd kültürü ve tarihine hakimdi. Hemin, Hejar, Şeyh Amed-i Ciziri ve Piremerd’in tüm şiirlerini ezbere bilirdi. Baba Tahir-i Uryan’ın tüm şiirlerini ezbere bilir, sürekli şiirle misaller verirdi. Nali’yi tanır, şiirlerini bilir, tüm Kürd şairlerini okurdu.”

“Newaya mutrib û çenge. Fixan avete xerçenge. Were saqî heta kerge. Neşûyîn dil ji ve jenge” der; Sadi’nin, Hafız’ın, Mevlânâ Celaleddin-i Rumi’nin şiirlerini okur, çok sever ve bilirdi.

“Fedakâr bir insandı, derviş gibiydi. Kürd hareketinin dervişiydi.”

Mart 1944’te Barzan’dan Rojhilat’a geçildiğinde aileyi Gazi Muhammed karşıladı. O zaman 11 aylıktı. Oradan Şino’ya geçildi. 1961 Eylül devriminde 16-17 yaşında aile sorumluluğu ona verildi. Askeri işler, para ve maliyeden sorumluydu. Devrimin sırlarının 99’unu bilirdi. Daha 21 yaşındayken Hendirin ve Zozik savaşının sorumluluğunu aldı. Politbüro üyesi olarak askeri ve genel diplomatik ilişkilerden sorumlu görevler üstlendi. En önemlisi de bir ülkenin veya savaşın güvenlik ile başarısının temel gücü olan istihbarat (parastin) örgütleme ve yürütme sorumluluğunu üstlendi. Büyük kazanımları olan bir savaştı. Mart 1970 anlaşması önemli Kürd çıkarlarını içeriyordu ve onun imzası vardı. 11 Mart 1970 anlaşması ve 1986’da Kürdistan Bölgesi’nin kurulması gibi ulusal hakların elde edilmesine yönelik müzakerelerde aktif olarak yer aldı.

İslami kesimlerle ve sosyalist kesimlerle aynı şekilde muhatap olurdu. Hepsine yardım ederdi. Bir araya gelmeyen Kürd partileri için “gidip ben görüşeceğim” dedi ve olumlu sonuçlarla döndü. Mam Celal ile 1986’da görüşme fırsatı bulduğunda yarım saat içinde anlaştı. Amaçta birlik savunucusuydu. 1986 Aralık Irak halkları ile dayanışma kongresinde KYB, sosyalistler ve tüm Kürd partileri “Kak İdris bizim sözcümüzdür. O, bizim adımıza konuşma yetkisine sahiptir.” dediler. Burada Kürdistan cephesi kuruldu ve öncülüğü için “barışın mimarı” dendi. Kürdistan halkının kendi topraklarına dönmesini isterdi. Özgür Kürdistan’a giden 1991 ayaklanması (Raperin) tam onun hayaliydi.

Altı yaşındayken Kerbela şehrine okumaya gitti. Irak Krallığı’nın yıkılmasının ardından Abdulkerim Kasım liderliğinde cumhuriyetin ilan edildiği 1958 yılına kadar babası Nemir Mele Mustafa Barzani’yi görme fırsatı olmadı. Mele Mustafa Barzani, Sovyetler’den Bağdat’a dönünce çocukluğu Irak’ın güneyinde sürgünde geçen İdris Barzani babasını görebildi. Molla Mustafa Barzani’nin Sovyetler Birliği’nden dönüşü ve 1961 Eylül devrimi ayaklanmasından sonra İdris Barzani de devrim saflarına katılan, savaşan peşmergelerden biriydi. Dokuz yıllık peşmergeciliğin ardından Haziran 1970’te KDP’nin 8. kurultayında İdris Barzani ilk kez KDP Merkez Komitesi üyesi oldu. İran-Irak savaşının patlak vermesiyle birlikte Irak rejiminin Kürdler arasında çatışma çıkarma çabalarının neticeye ulaşmamasında İdris Barzani’nin büyük payı vardı.

Başkan Mesud Barzani, “Barzani ve Kürd Kurtuluş Hareketi” isimli kitabında şöyle der:
“Kak İdris çok büyük bir insandı. Büyüklüğü anlayış ve olgunluğundan geliyordu, bu özellikler onu daha naif biri yapıyordu. Fedakâr bir insandı, intikamcı değil bağışlayıcıydı. Çoğu zaman halktan insanlar ve yoksullar onu kendi ailesinden sayardı.”

İdris Barzani’nin yardımsever biri olduğunu vurgulayan Başkan Barzani, bunun onun halkın gözündeki değerini yükselttiğini ifade etti.

Başkan Mesud Barzani, İdris Barzani’nin şehadetinden sonra Helec köyündeki mezarı ziyareti sırasında şöyle söylüyordu:
“Gerçekten İdris’in kaybının üzerimde bıraktığı etkiyi ve bunun büyüklüğünü ifade etmekte zorlanıyorum. Hayatımda büyük bir boşluk bırakmış, yüreğimi derinden yaralamış ve geçmesi mümkün olmayan etkiler bırakmıştı. Babamı kaybetmenin acısı bir yana, sırtımı dayadığım, omuz omuza mücadele ettiğim kardeşimi kaybetmek çok daha sarsıcı oldu. İdris her açıdan sığınağım ve dayanağımdı. Onun gidişiyle bu sığınağımı kaybetmiştim.”

İdris Barzani, milli Kürd birliği ve düşüncesinin tarihî bir lideridir. Onu erken yaşta, tam Kürdistan ateş çemberindeyken kaybettik. Tarihte emeğinin yeri tam anlaşılmamış ve hakkı bilinmemiş liderlerimizden biridir. Türkçe veya Latin harfleri ile yazılmış makaleler dışında hakkında bir kitap yoktur. Bu elinizdeki çeviri bu bakımdan bir ilktir.

Not: Karwan Cevher Muhammed; İdris Barzani, Yaşamı ve Mücadelesi; Sitav Yayınları

• Sami Şuray, Milliyetçi Hareket ve Siyasi Liderlik: İdris Barzani Bir Model Olarak, Dar Al-Ras Matbaası ve Yayınevi, Erbil 2021
• Marwan Saleh El-Maaruf, İdris Barzani, Ulusal Uzlaşmanın Mimarı, Duhok 2021
• Mesud Barzani, Barzani ve Kürd Ulusal Özgürlük Hareketi III, Doz Yayınları
• Feridun Abdulkadir (KYB Politbüro Üyesi), Dr. Roj Nuri Şaweys, Fazıl Mirani, Felekeddin Kakeyi, Dr. Necmeddin Kerim, Hoşyar Zebari’nin Rûdaw belgeselindeki konuşmalarından bölümler alınmıştır.
• K24 İdris Barzani anı yazısı
• Büyük Lider İdris Barzani’nin yaşamı ve mücadelesi konusunda Rûdaw’da yayımlanan “Barışın Mimarı İdris Barzani” belgeselinden

•  (Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)