ماوەیەكە نرخی نەوت لەسەر ئاستی جیهان دابەزینێكی ترسناكی بەخۆیەوە بینیوە، بە جۆرێك كە ئابووریناسانی تووشی شۆك كردووە. پرسیارە گرنگەكان ئەمانەن: ئایا ئەو دابەزینە بەندە بە پێوەرە زانستییە ئابوورییە جیهانییەكان؟ یان دەستی لۆبی و وڵاتە زلهێزەكانی لەپشتە و كردنەوەی دەرگایەكی دیكەی ئەو جەنگە "نیمچە" جیهانییە گەورەیەیە كە ئێستا بەرپا بووەو ئەمریكا یەكێكە لە جەمسەرەكانی؟ یانیش كاردانەوەی حكومەتی (ریاز)ە بەرامبەر ئەو پیلانە ئیقلیمیەی كە سعودیەی كردووەتە ئامانج؟.
ئێستا مرۆڤایەتی بە ساتەوەختێكی مێژووییدا تێدەپەڕێت، لەلایەك گڕگرتنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگای تەوژمێكی بێ وێنەی توندڕەویی ئاینی كە هەتا ئەمڕۆش كەس نازانێ سەرەداوەكانی لە كوێوە سەرچاوەیان گرتووە. لەلایەكی دیكەش شكاندنی شكۆی رۆژئاوا لەلایەن رووسیا لە رێگەی داگیركردنی بەشێكی خاكی ئۆكراینا و راستەوخۆ مەترسی خستنە سەر ئەوروپای هاوپەیمانی واشنتن.
لاوازكردنی وڵاتانی دەوڵەمەند بە نەوت و گاز و شكاندنی شكۆیان لە رێگای دابەزاندنی نرخی نەوت و كورتهێنانی بودجە، نابێت بە تەنیا لە روانگەی ئابووریی بەرتەسكەوە سەیر بكرێت و پێویستە بخرێتە كۆنتێكست و چوارچێوەی ئەو تێكهەڵچوونانەی كە ئێستا رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووەتەوە و راستەوخۆ هەڕەشە لە سەقامگیری و ئاسایشی جیهان دەكات.
ئەمریكا دەمێكە لە پرۆسەیەكی تواناسازیی ستراتیجیدایە، بۆ ئەوەی لە وڵاتێكی پشتبەستوو بە نەوتی وڵاتانی ناسەقامگیر و زۆر جاریش نەیار، ببێتە وڵاتێكی پشتبەخۆبەستوو لە دابینكردنی وزەی پێویست بۆ ئابوورییە زەبەلاحەكەی. ساڵانێكی زۆرە زەویناس و ئەندازیارەكانی نەوت لە ئەمریكا چاویان بڕیوەتە جۆرێك لە نەوتی قەتیسماو لەناو جۆرە بەردێكی لیتەیی كە بە ئۆیڵ شەیڵ ”oil shale“ ناسراوە. ئەمریكیەكان ماوەیەكە سەركەوتنیان بەدەستهێناوە و تەكنەلۆجیایەكی پێشكەوتوویان داهێنا كە نەوت لەناوoil shale بهێننە دەرێ و هەنگاوێكی گرینگ بەرەو دەستەبەركردنی ئاسایشی وزەی خۆیان بهاوێژن. نەوتی بەرهەمهاتوو لە oil shale ئێستا هەڕەشە لە وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت لە جیهان دەكات كە رەنگبێت لە ئایندەیەكی نزیكدا ئەمریكا وەك گەورەترین كڕیاری نەوتی خاو لە دەست بچێت.
سیناریۆی هەرە خراپیش بۆ وڵاتانی بەرهەمهێنی نەوت ئەوەیە كە بۆی هەیە ئەمریكا لە كڕیارەوە ببێتە فرۆشیار و لە هاوردەكارەوە ببێتە هەناردەكاری نەوت. كۆی بەرهەمی خۆماڵیی ئەمریكی لەم چەند مانگەی داهاتوودا بازدانێكی جۆریی بەخۆیەوە بینیوە، بەجۆرێك ئێستا لە 9 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا نزیك بووەتەوە. لە ماوەی 24 ساڵی رابردوودا ئەمریكا رەوشی لەو جۆرەی بەخۆیەوە نەدیوەو گوتەبێژی كۆشكی سپی خێرا بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند كە دیدو روئیای سەرۆك ئۆباما لەمەڕ سیاسەتی وزە خەریكە بەرجەستە دەبێت.
دەمێكە جیهان دەبووایە هەستی بە هاتنە بازاڕی نەوتی بەرهەمهاتوو لە ”ئۆیڵ شەیڵ“ بكردایە و كاریگەریەكانیشی ببینێت لەسەر نرخی نەوت لە جیهاندا، بەڵام لەدەستدانی رێژەیەكی بەرچاو لە نەوتی هەندێك وڵاتی گرنگی وەك لیبیا و یەمەن و عێراق و سووریا بەهۆی شەڕوشۆڕ و ناسەقامگیرییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وایكرد كە ئاماژەكانی هاتنە مەیدانی ئۆیڵ شەیڵ كەمێك دوابكەوێت.
ئێستا باردۆخەكە كەمێك روون بووەتەوە، داعش لە عێراق دەركەوت كە ناگاتە كێڵگە نەوتییەكانی باشوور و هەروەها كوردستان و تا راددەیەكی زۆر ناوچە ناكۆكی لەسەرەكانیش رزگاركراون و دوور كەوتوونەتەوە لە ژێر ركێفی توندڕەوەكان. لیبیا دەستی كردەوە بە هەناردەكردنی نەوت لە مانگی سێپتێمبەر، چاودێران كەمێك سەرسام بوون بەوەی لیبیا لە رۆژێكدا نزیكەی 810 هەزار بەرمیل نەوتی خزاندە ناو بازاڕە جیهانییەكان. سەرباری هاتنەوە مەیدانی عێراق و لیبیا و نەوتی ئۆیل شەیڵی ئەمریكی، ئەوروپا و چینیش بۆ ئەمساڵ گەشە ئابووریەكەیان بەرەو كزی چوو، كە بەهۆیەوە خواست لەسەر نەوت رووی لە كەمی كرد. سەرجەم ئەمانە بوونە هۆكاری دابەزینی نرخی نەوت لە جیهاندا، بە جۆرێك كە رەنگبێت مرۆڤایەتی چووبێتە قۆناغێكی نوێی مامەڵە و كارلێككردن لەگەڵ ئەم كاڵا ستراتیجیەی جیهان.
ئەگەر هۆكاری دابەزینی نرخی نەوت بەشێكی لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی ئەمریكادا بێت، ئەوا بەشەكەی دیكەی بە پلان و ویست و خواستی ئەمریكایە بە هاوكاریی سعودیە. مەرامیش رەنگبێت لێدانی هەندێك نەیاری سەرسەختی ئەمریكا بن كە ماوەیەكە بە تەواوی لە خۆیان دەرچوون و هێڵە سوورەكانی واشنتنیان بەزاندووە.
فەرموو لەبری هەڵسەنگاندنی سیاسی و لێكدانەوە ئەكادیمیەكان، با ژمارەكان بدوێن و بزانین كێن ئەوانەی زەرەرمەند و ماڵوێرانن و رەنگبێت بە داڕمانی بەهای نەوتی خاو لە بازاڕە جیهانییەكان دووچاری هەرەسیش ببنەوە.
ئێران بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگەی بەڵێنەكانی خۆی بگرێت و خزمەتگوزارییەكان پێشكەش بكات و مەكینە سەربازییە زەبەلاحەكەی لە هاڕین بەردەوام بێت، پێویستی بەوەیە كە بەرمیلێك نەوت نرخەكەی 130 دۆلار بێت. هەربۆیە وەزیری نەوتی ئێرانی "بیژەن زەنگەنە" نیگەرانیەكانی ئێران ناشارێتەوە و لە نوێترین لێدوانیدا بە تووڕەییەوە دەڵێت: "وڵاتانی ئۆپێك پێویستە سنوورێك بۆ زیادبوونی بەرهەمهێنانی نەوت دابنێن و نرخی نەوت بگەڕێتەوە شوێنی خۆی".
سعودیە نەك هەر نیازی نییە بەرهەمهێنانی نەوت كەم بكاتەوە، بگرە لە مانۆڤەرێكی مێژوویی سەیردا، وڵاتانی ئۆپێك و چاودێرانی سەرسام كرد بەوەی بە نرخێكی هەرزانتر لە بازاڕی جیهان، نەوت پێشكەش بە كڕیار و كۆمپانیا ئەمریكیەكان بكات. ئێستا سەرجەم كۆمپانیا و ئەو دەزگایانەی كە لە ئەمریكا نەوت هاوردە دەكەن، دەتوانن بە نرخێكی داشكاو نەوتی خاوی سعودی بكڕن!. پادشای سعودیەش هەڵە كوشندەكەی شای ئێران هەرگیز دووبارە ناكاتەوە كە رووبەڕووی ئەمریكا وەستایەوە و قاچێكی كورسی شاهەنشاییەكەی لەسەر بەرزیی نرخی نەوت شكاند.
رووسیا كە كەمێك حاڵی لە ئێران باشترە، بەرنامەی داڕشتووە بۆ سێ ساڵی داهاتوو كە گەشەیەكی بەرچاو لە بواری ئابووری بكات و بەتایبەتی لە بواری سەربازی سەرمایەگوزارییەكی مەزن بكات، بۆ هێنانەدی خەونی چەسپاندنی هەیمەنەتی سەربازی لە ئۆكرانیا، بۆ سێ ساڵی داهاتوو كە چاوەڕوان دەكرێت پڕ بێت لە رووبەڕووبوونەوە، مۆسكۆ پێویستی بەوە هەیە كە نرخی هەر بەرمیلێكی نەوت بەلای كەمی 100 دۆلار بێت. لە یەكەم كاردانەوەی سەرنجڕاكێشدا، وەزیری ئابووریی رووسی راشكاوانە رایگەیاند، وەزارەتەكەی بە لەبەرچاوگرتنی نرخی شەرمنی نەوت كە لە خوار 80 دۆلارە، ناتوانێت بەرنامەی سەرۆك پوتین جێبەجێ بكات، كە دەخوازێت بایی ملیاران دۆلار گۆڕانكاری بكات لە ئاست و تواناو قەبارەی لەشكری رووسی بۆ رووبەڕوو بوونەوەی قەیرانەكان.
عێراقیش ئێستا هاواری لێهەستاوە و باس لە كورتهێنانی بودجە و قەیرانی دارایی دەكات، زەنگی مەترسی لە بەغداوە بۆ وەزارەت و پارێزگاكان و تەنانەت بۆ هەرێمی كوردستانیش لێدراوە كە چاوەڕوانی پارەی زۆر و زەوەند نەبن لە حكومەتی فیدراڵ. بودجەی عێراق هەمیشە لەسەر ئەوە بنیات دەنرێت كە بەرمیلێكی نەوت زۆر لەسەرووی 100 دۆلارەوە بێت. عێراقێك 95% ی داهاتی پشت بە نەوت دەبەستێت و دامودەزگاكانی تێوەگلاون لە گەندەڵی، تۆ بڵێی حاڵی چۆن بێت كاتێت نرخی نەوت بەو شێوەیە دادەڕمێت؟ تۆ بڵێی سعودیە و ئەمریكا تۆڵە لە عێراقیش نەكەنەوەو وانەیەكی كەمەرشكێن نەدەنە بەغدا بەهۆی هەوڵدان بۆ دروستكردنی ئیمپراتۆریەتی ناسراو بە هیلالی شیعی كە لوبنان و سووریا و عێراق و ئێران و یەمەن دەگرێتە خۆی؟
ئەمریكا و سعودیە گەمەیەكی زۆر مەترسیدار و ستراتیجی دەكەن لەم رۆژانەدا. بەشی زۆری وڵاتانی جیهان بەهۆی داشكانی نرخی نەوت و وزە دەبووژێنەوە. ئەمریكا (باكوور و باشوور)، ئەوروپا، ئاسیا و ئەفریقیا، كۆی بەرهەمی خۆماڵییان كە بە GDP ناسراوە بەرز دەبێتەوە، ئەوەی زەرەرمەندە لە هاتنەخوارەوەی نرخی نەوت ئەو وڵاتانەن كە نەیاری ئەمریكان و ئێستا بە پێچەوانەی تەوژمی ئەمریكی مەلە دەكەن. سعودیە بە بەردێك دوو چۆلەكەی گەورە دەكوژێت: یەكەم، چارەنووسی سیاسی و ئابووریی خۆی خستووەتە دەست ئەمریكا دژ بە هەر ئەگەرێكی پریشك بەركەوتنی تەوژمی نائارامی كە داعش و ئەوانی لە پشت داعشن هێناویانەتە كایە. دووەم، تۆڵە لەو كۆمپانیایانە دەكاتەوە كە هەڕەشە لە سعودیە دەكەن و لەڕێگای تەكنەلۆجیای بەرهەمهێنانی نەوتی قەتیسماو لەناو بەردەكانی شەیڵ ئۆیڵ، پێگەی ئابووریی سعودیە لاواز دەكەن. هەرزانكردنی نەوتی خاوی كواڵێتی بەرزی كێڵگەی غەواری سعودی بۆ ئەمریكا، خاوەن كۆمپانیاكانی بەرهەمهێنانی نەوتی ئۆیەڵ شەیڵ مایە پووچ دەكات، چونكە بۆ ئەوەی بەرهەمهێنانی نەوت لە ئۆیەڵ شەیڵ بەردەوام بێت و داهات پەیدا بكات، پێویستە نرخی هەر بەرمیلێك لە 80 دۆلار كەمتر نەبێت.
بۆ كوردستانیش، داڕمانی نرخی نەوت لە جیهاندا، زەنگێكی دیكەی وشیاركردنەوەیە كە نەوت دەكرێت هۆكارێك بێت، پێگەیەك بێت بۆ دروستكردنی دەوڵەتی ئایندەی كوردی، بەڵام تا بووژاندنەوە سەرجەم سێكتەرەكان نەگرێتەوە و سەرچاوەكانی داهات هەمەلایەن نەكرێن، هەرێمی كوردستان هەمیشە دەڵەمە و لەرزۆك دەبێت لە ئاست گۆڕانكاری و پێشهاتەكان. نەوت گرنگە، بڕبڕەی پشتی ئابوورییە، بەڵام مەخابن، جێگای متمانە نییە.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ