هەرێمی كوردستان و هەوڵەكان بۆ پێشخستنی كەرتی وزە

لەساڵی 2003وە تائێستا حكومەتی هەرێمی كوردستان توانیویەتی 3 دەستكەوتی هەرە گرنگ لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەكە بەدەستبهێنێ. یەكەمیان: رووخانی رژێمی دیكتاتۆریی سەدام حوسێن، كە بووە مایەی بەخشینی دەسەڵاتی زیاتری سیاسی و ئابووری بە هەرێمی كوردستان لەسەر هەردوو ئاستی ناوخۆ و دەرەوە كە تا ئەوكات لە بازنەیەكی سیاسی و ئابووریی داخراودا بوو.

 دووەمیان: لەساڵی 2005 بە پەسەندكردنی دەستووری هەمیشەیی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی پێگەی یاسایی و دەستووریی خۆی لە چوارچێوەی عێراقێكی فیدراڵدا دیاری بكات. ئەمەش بووە پاڵنەرێك بۆ هەرێمی كوردستان بۆئەوەی پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی فراوانتر بكات، بە تایبەتی پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەكانی لەگەڵ توركیا كە دانی بە بوونی هەرێمێكی دەستووری لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا نا. هەروەها دەستیكرد بە پەیوەندی و رێككەوتنی سیاسی و ئابووریی راستەوخۆ لەگەڵ هەرێمی كوردستان.

 سێیەمیان: هەرێمی كوردستان لەساڵی 2007 یاسای نەوت و غازی تایبەت بەخۆی لەچوارچێوەی دەستووری عێراق بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانتاران پەسەند كرد. ئەمەش بووە هۆی پتەوكردن و زیادكردنی متمانە لە نێوان كۆمپانیا بیانییەكانی بواری نەوت و غاز و حكومەتی هەرێمی كوردستان.

ئەوەی مایەی سەرنجە، لەساڵی 2007ەوە تائێستا حكومەتی ناوەندی نەیتوانیوە یاخود نەیویستووە یاسای نەوت و غازی عێراق تێپەڕێنێ. ئەم بابەتە بووەتە جێی مشتومڕی هەموو فراكسیۆنەكانی ناو پەرلەمانی عێراق. هەرچەندە دەسەڵاتداران لە بەغدا پەسەندكردنی ئەم یاسایە بە گرنگ دەزانن بۆ پێشخستنی كەرتی نەوت و غاز لە عێراق، بەڵام تاوەكو ئێستا تێپەڕاندنی ئەم یاسا گرنگە لە ژێرەوەی لیستی كارنامەی حكومەتی ناوەند بووە. چونكە دەسەڵاتی بەغدا مەبەستی پەسەندكردنی نییە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی بەغدا لەگەڵ ئەو پێشكەوتنە ئابووری و سیاسیانەی هەرێمی كوردستان لەم چەند ساڵەی دوایی بەخۆوەی بینیوە، بەتایبەتی لە بواری نەوت و غاز. 

لەلایەكی دیكەوە، حكومەتی بەغدا هەموو ئەو گرێبەستانەی كە هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكانی بواری نەوت و غاز ئیمزای كردوون، بە نایاسایی دەزانێت. بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان بە پشتبەستن بە دەستووری عێراق هەر لە هەوڵی زیادكردنی ژمارەی ئەو كۆمپانیایانەدا بووە كە شارەزان لە بواری نەوت و غاز. حكومەتی هەرێمی كوردستان تائێستا لەگەڵ نزیكەی 60 كۆمپانیای شارەزا لە بواری نەوت و غاز لە ناوچە جیاوازەكانی هەرێمی كوردستان گرێبەستی واژوو كردووە. زیادبوونی ژمارەی كۆمپانیا بیانییەكان جگە لەوەی سوودی بۆ پێشكەوتنی ئابووریی كوردستان هەبووە، رۆڵیشی هەبووە لە پەرەپێدانی ئابووریی عێراق بەگشتی.

 ئاشكراشە ئەگەر بۆشاییەكی یاسایی هەبووایە كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئیكسۆن مۆبیل و شێڤرۆنی ئەمریكی كە ئەزموونێكی یەكجار زۆریان هەیە لەگەڵ ئەو وڵاتانەی سامانی سروشتییان هەیە، ئەم هەموو ریسكەیان نەدەكرد و خواستی ئەوەیان نەدەبوو لە كوردستان بەدوای نەوت و غازدا بگەڕێن.

هەرچەندە بەغدا و هەولێر دوو هەڵوێستی جیاوازیان لەو گرێبەستانەی نەوت هەیە، بەڵام حكومەتی هەرێمی كوردستان بە بەكارهێنانی هێزی یاسایی خۆی لە چوارچێوەی دەستووری عێراق (بەپێی ماددەی 112، هەرێمەكان مافی بەڕێوەبردن و دەرهێنانی سامانە سروشتییەكانی خۆیان هەیە) توانیویەتی پەیوەندی توندوتۆڵ لەگەڵ كۆمپانیا گەورەكانی بواری نەوت دابمەزرێنێ بۆ بنیاتنانی ژێرخانێكی پتەو لە سەكتەری نەوت و غاز و مومارەسەكردنی ئەزموونی بەدواداگەڕان و دەرهێنانی نەوت و غاز و پێشخستنی ئەم كەرتە لە هەموو ناوچەكانی كوردستان. تا ئەم قۆناغە، كوردستان توانیویەتی بازنەی بازرگانیی وزەی خۆی گەورەتر بكات بۆ بازاڕەكانی دەرەوەی وزە، بەتایبەتی لەگەڵ توركیا كە پەیوەندییە ئابوورییەكانیان رۆژ بە رۆژ لە گەشەسەندندایە. ئەو بۆڕییەی كە راستەوخۆ نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ توركیا دەگوازێتەوە دەستكەوتێكی مێژووییە بۆ كورد. دوای 90 ساڵ لە دۆزینەوەی نەوت لە عێراق، كورد توانی ئەو داهاتەی خۆی كە چەندین ساڵ بوو لەلایەن رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقەوە لە دژی هاووڵاتیانی بەكاردەهێنرا، راستەوخۆ سەرپەرشتی بكات و لەڕێی بۆریی تایبەت بە خۆی بینێرێتە بازاڕەكانی دەرەوە. 

هەرێمی كوردستان سیاسەتی نەوت و غازی خۆی هەیە كە دەتوانرێت دابەشبكرێت بۆ 3 بەش:

 یەكەم- گەڕان و دۆزینەوەی نەوت و غاز، بەپێی ئامارەكان هەرێمی كوردستان نزیكەی 45 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی هەیە، هەروەها نزیكەی 6 تریلیۆن مەتر سێجا غازی سروشتیی لەژێر زەوی هەیە.

 دووەم- بنیاتنانی ژێرخانێكی پتەو بۆ ئەم كەرتە. هەرێمی كوردستان وەك هەر وڵاتێكی دیكە كە لە سەرەتای پێشخستنی ئابووریی خۆیدایە، پێویستی بە ژێرخانێكی تۆكمە و پتەو هەیە تا بتوانێت بە ئاسانترین و هەرزانترین رێگا بەرهەمەكانی بگەیەنێتە بازاڕەكانی جیهان.

 سێیەم- بە بازاڕكردنی نەوت و غاز كە یارمەتی هەرێمی كوردستان دەدات كە لە بازاڕەكانی جیهاندا ركابەری بكات، بۆ نموونە وڵاتانی ئەوروپا و توركیا پاش رووسیا و ئێران لە دوای بازاڕێكی دیكەی وزەن كە بتوانن چ لەڕووی نرخ یاخود وەك بژارەیەكی دیكە پشتی پێ ببەستن. ئەم قۆناغەی كە ئێستا كەرتی وزەی هەرێمی كوردستان پێیدا تێپەڕ دەبێت، قۆناغی پتەوكردنی ژێرخانی كەرتی وزەیە و ناردنە دەرەوەی نەوتە بۆ بازاڕەكانی جیهان. هەروەك ئاشتی هەورامی، وەزیری سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان لە كۆنفرانسی نەوت و غازی كوردستان كە لە هەولێر لە 2/12/2013 بەسترا، گوتی “ئێمە لە گەڕان لەدوای نەوت و بەرەوپێشبردن و هەناردەكردنی وزە بۆ دەرەوەی وڵات هەنگاومان ناوە، ئێمە لە ساڵانی داهاتوو لە هەولێر باس لە دەرهێنان و وەبەرهێنان ناكەین، باس لەوە دەكەین، چۆن ئەم رێژە نەوتەی لە كوردستانەوە هەناردە كراوە بۆ بازاڕی دەرەوە لە ساڵانی داهاتوو زیادی بكەین”. 

ئەوەی گرنگە لێرەدا باسبكرێ، حكومەتی ناوەندی دەبێ بەچاوی بازرگانیكردن سەیری سامانە سروشتییەكانی وڵات بكات، بەڵام ئەم بازرگانییە دەبێ لە بەرژەوەندی گشتیدا بێت. بە مانایەكی دیكە بەڕێوەبردن و رێكخستنی بازرگانی (نەوت و غاز) لە دەسەڵاتی هەرێمەكاندا بێت، هەروەك ئەو مۆدێلە بەڕێوەبردنەی لە هەرێمی كوردستان دەبینرێت. ئەوە نەك بۆ دەسەڵاتدارانی عێراق، بگرە بۆ هەموو ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ هەرێمی كوردستان هەیە ئاشكرا بووە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بەراورد بە سیاسەتی نەوت و غاز لە بەغدا، دەتوانێ بە سیاسەتێكی كاریگەرتر مامەڵە لەگەڵ بەڕێوەبردنی نەوت و غاز بكات. بەڵام رێكارە یاساییەكان دەبێ لەژێر چاودێری دەستووری عێراق بەڕێوەببرێت. بەم شێوەیە بازرگانیكردن بە سامانی گشتی وڵات بەو ئاراستەیە دەڕوات كە بەرژەوەندی گشتی هاووڵاتیانی عێراق و كوردستانە، ئەمەش دەبێتە هاندەرێك بۆ پێشڤەچوونی ئابووری و سیاسیی وڵات لە ئاستە نێودەوڵەتییەكان.

لەڕاستیدا، هەولێر و بەغدا دوو ناوچەی لێكجیاوازن، نەك تەنیا لەڕووی جوگرافی و سیاسی، بەڵكو لەڕووی پێشڤەچوونی ژێرخانی ئابووری و ئەمنییەوە. كەواتە ئاساییە ئەگەر هەرێمی كوردستان بە مۆدێلێكی دیكە یاخود بە ستراتیژێكی جیاواز لەوەی بەغدا بڕوانێتە داهاتووی وڵات. هەروەها حكومەتی فیدراڵ دەبێ ئەو راستییە قەبوڵ بكات كە هەرێمی كوردستان لەڕووی بارودۆخی ئەمنی و ئیداری و جێگیربوونی باری سیاسی لە پێشكەوتندایە بەراورد بە بەشەكانی دیكەی عێراق، ئینجا ئەگەر هەرێمی كوردستان بەرژەوەندییەكانی خۆی بەچاوێكی دیكە سەیر بكات ئەمە مانای ئەوە نییە كە پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەكانی لەگەڵ وڵاتان و لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكان نادەستوورین. هەولێر و بەغدا دوو جۆری جیاوازی گرێبەستی نەوت پێشكەش بە كۆمپانیاكانی نەوت دەكەن. ئەم جیاوازیەش بووەتە بەشێك لە كێشەی نێوان بەغدا و هەولێر كە گوایە هەرێمی كوردستان، بڕێكی زۆری نەوت بە كۆمپانیاكان دەبەخشێ لە بەرامبەر كاركردنیان لە كوردستان، بەڵام لە بنەڕەتدا كێشەكە كێشەیەكی سیاسیە كە تا ئێستاش هەندێك لە لایەنە عێراقییەكان بە دیدێكی تەسك سەیری مەسەلەی نەوت و غاز دەكەن. ئەمەش بووەتە بەربەست لەبەردەم پەرەپێدان و پێشخستنی ئەم كەرتە ئابوورییە.

دۆزینەوەی رێگەچارە بۆ لابردنی بەربەست لەبەردەم پێشخستنی ئەم كەرتە ئابوورییە گرینگە دەتوانێت پێگەی ئابووری و سیاسی عێراق بەرەو قۆناغێكی دیكە ببات، كە ئەمڕۆ وزە بووەتە كەرەستەیەكی هەرە گرنگی ئابووری بۆ وڵاتە بەرهەمهێنەكان و بەكاربەرەكان. كەواتە، پراكتیزەكردنی حوكمڕانییەكی كاریگەر لەسەر بنەمای شەراكەت و پێكەوە ژیان، تەنیا كلیلی بەدیهێنانی سەقامگیری سیاسی، ئەمنی و ئابوورییە كە عێراقی ئەمڕۆ پێویستی پێیەتی.