داهاتی نەوت چۆن دەدرێتە هاووڵاتیان؟

عومەر ئەحمەد

ئاشتی هەورامی، وەزیری سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان رایگەیاند كە بۆ ئەوەی هاووڵاتیان راستەوخۆ سوودمەند بن لە داهاتی نەوت، پشكەكانی كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی كوردستان بەسەر هاووڵاتیاندا دابەش دەكرێت. وەزیری سامانە سروشتییەكان لە هەڤپەیڤینێكیدا لەگەڵ تەلەڤزیۆنی (Rudaw) كە ئەم هەفتەیە بەشی دووەمی پەخش دەكرێت، بیرۆكەی دابەشكردنی داهاتی نەوتی لەسەر هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان روونكردەوە كە ماوەیەكە مشتومڕی دروستكردووە پاش ئەوەی بەرپرسانی باڵای پارتی دیموكراتی كوردستان لەكاتی بانگەشەكانی هەڵبژاردندا وەك مژدەیەك بە هاووڵاتیانیان دا.

ئاشتی هەورامی لەو هەڤپەیڤینەدا روونیكردەوە كە رەشنووسی دامەزراندنی كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی هەرێمی كوردستان و هەروەها سندووقی داهاتی نەوت دراونەتە پەرلەمان. هیواشی خواست كە پەسەندكردنی ئەو دوو رەشنووسە لە كارە لەپێشینەكانی پەرلەمانی داهاتووی هەرێمی كوردستان بێت.

پیشەسازیی نەوت لە هەرێمی كوردستان، بە دامەزراندنی كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی كوردستان( Kurdistan Exploration Production Company )  KEPCO، كە لە یاسای نەوت و غازی هەرێمی كوردستاندا هاتووە، پێ دەنێتە قۆناغێكی نوێ.

كۆمپانیا نیشتمانییەكانی نەوت لە وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت رۆڵێكی بەرچاویان هەبووە لە پێشخستن و بەرەوپێشبردنی تەكنۆلۆجیا و زانست و ئابووری لەو وڵاتانەدا. وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت هەركام كۆمپانیای نیشتمانی نەوت و غازی خۆیان هەیە كە رۆڵێكی گرنگیان لە بووژانەوەی كەرتی نەوت لەو وڵاتانەدا گێڕاوە، لەوانەش ARAMCOی عەرەبستانی سعودی و NIOC ی ئێرانی و QATAR PETROLEUM ی قەتەری و KNPC ی كوێتی.

بەپێی راپۆرتی ئیدارەی زانیاری وزەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، كۆمپانیا نیشتمانییەكانی نەوت 52%ی نەوتی خاوی هەموو جیهان بەرهەمدێنن و خاوەنی 88%ی یەدەگی نەوتی جیهانن.

كۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی كوردستانیش دەتوانێت هەمان رۆڵی گرنگ بگێڕێت كە لە وڵاتانی دیكەدا كۆمپانیا نیشتمانییەكان گێڕاویانە. ئەو كۆمپانیایە دەتوانێ بەشداربێ لە گەشەپێدانی كێڵگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان و ببێتە هاوبەش لەگەڵ كۆمپانیا گەورە و بیانییەكانی نەوت و تەكنۆلۆجیای نوێیان لێوە فێربێت. هەروەها دەتوانێ ببێتە چاودێری پیشەسازی نەوت لە هەرێمی كوردستاندا و هەموو كات دەستپێشخەری لەدەستی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بهێڵێتەوە كە چ پلان و ستراتیژییەك بۆ بەڕێوەبردنی كێڵگەكانی نەوت بگرێتەبەر.

ئەو كۆمپانیایە دەبێتە فاكتەری تواناسازی لە كوردستاندا و دەتوانێت بەسەدان كادیری كوردی شارەزا لە كەرتی نەوت پەروەردە بكات، هەروەها دەبێتە هۆكارێك بۆ هێشتنەوەی دراو و پارە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستاندا.

بەپێی گرێبەستەكانی هاوبەشكردنی بەرهەم كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكانی نەوت واژووی كردووە، كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی هەرێمی كوردستان لە هەموو كێڵگەكانی نەوتدا خاوەنی لانیكەم 20% ی پشكەكانە و بەپێی ئەو فۆرمۆلەی كە دانراوە، پاش بەرهەمهێنانی نەوت داهاتێكی بەرچاوی بۆ دەگەڕێتەوە. لەكۆی گشتی داهاتی فرۆشی نەوت پاش هەڵگرتنی 10%ی موڵكانەی حكومەت، لەو 90%ی كە دەمێنێتەوە 15%ی دەگەڕێتەوە بۆ پشكداران و 85%ی دەڕواتەوە بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان. كەواتە ئەگەر 20%ی پشكی كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی كوردستان لەبەرچاو بگرین دەكاتە نزیكەی 3%ی داهاتی فرۆشی نەوت.

بۆ ئەوەی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان راستەوخۆ سوودمەند بن لە داهاتی فرۆشی نەوت، بڕیار وایە پشكەكانی كۆمپانیای نیشتمانیی نەوت بەگشتی بكرێت و هەر خێزانێك پشكێكی ئەو كۆمپانیایەی بەبێ بەرامبەر پێبدرێت. ئەگەر هاتوو پیشەسازی نەوت وەك ئەوەی لە ساڵانی رابردوودا بەرەو پێشەوە چووە، لە داهاتوودا گەشە بكات و بەرهەمهێنانی نەوت زیاد بكات بۆ یەك ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا لە ساڵی 2015 و تەنانەت دوو ملیۆن بەرمیل لەساڵی 2017دا، ئەوا ئەو كۆمپانیایە قازانجێكی باشی دەستدەكەوێت، چونكە پارەی فرۆشی نەوتی خاو هەرچەند بێت 3%ی بۆ ئەو كۆمپانیایە و پشكدارانی كە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستانن دەگەڕێتەوە.

وەك ئەوەی ئاشتی هەورامی، وەزیری سامانە سروشتییەكان دەڵێت، ئەگەر بەرهەمی نەوتی هەرێمی كوردستان زیاد بكات بۆ یەك ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا، قازانجی هەر تاكێك لە پشكەكانی لە كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی ساڵانە لەوانەیە 1000 تا 1500 دۆلار بێت. جا ئەگەر بەم شێوازە بێت، زۆر سروشتیە لەگەڵ زیادكردنی بەرهەمی نەوتی هەرێمی كوردستان ئەو داهاتە بەرزتر ببێتەوە. هەرچەندە وەزیری سامانە سروشتییەكان روونیدەكاتەوە كە باشترە هاووڵاتیان وەبەرهێنان بكەن بە پشكەكانیان و سوودی پشكەكانیان بۆ نەوەكانی داهاتووی خۆیان بهێڵنەوە.