ئیكسۆن مۆبیل دەوڵەتێكە لەناو دەوڵەتێكی گەورەتردا. بەڕێوەبەری جێبەجێكاری ئیكسۆن، سەرۆكێكی پارالێلە، هاوشانی سەرۆكی وڵاتان. قسەكردن لەسەر ئیكسۆن مۆبیڵ واتا قسەكردن لەسەر قەوارەیەك كە كۆنترۆڵی 24 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوتی جیهانی لەدەستدایە. رۆژانە 4.5 ملیۆن بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنێت. ئابووریی ئیكسۆن لە ئابووریی چەندین وڵاتی جیهان گەورەترە. ئیكسۆن مۆبیل ئەو قەوارە ئابوورییە زەبەلاحەیە كە كاربەدەستێكی ئیكسۆن دەتوانێت گۆڕانكاری سیاسی لە وڵاتێكی ئەفریقادا بكات، ئیكسۆن مۆبیل، بە دەربڕینێكی گشتی، بەشێكە لە هێزی ئەمریكا.
دنیای ئیكسۆن دنیایەكی داخراوە، بیرۆكراسیەت (بەو مانایە نییە كە لە كوردستان بەكاردێت) و دیسپلین، بەڕێوەبردنی ئیكسۆن مۆدێلێكی دەگمەنە، ژمارەیەكی بەرچاو لەو دیپلۆمات و سەرباز و هەواڵگرانەی كە واز لە خزمەت دێنن، یاخود خانەنشین دەبن، پاشان لە ئیكسۆن مۆبیل كاردەكەن. ئەوان باسی ئەوە دەكەن كە ئیكسۆن هاوشێوەی حكومەتی ئەمریكا كار دەكات، زانیاری لە دەزگا نیشتیمانییە هەواڵگرییەكانی ئەمریكا و وەزارەتی دەرەوە و باڵیۆزخانەكان و كارمەندانی حكومەت و كۆنگرێسمانان وەردەگرێت، لۆبی بۆ هەندێكیان دەكات، هەندێكی تریان پشتگوێ دەخات. تەنانەت دەگوترێت كە جێبەجێكارەكانی ئیكسۆن (رێویی قات لەبەرن)، هەمووشیان پرچیان بە یەك ستایڵ دەبڕن. نەخشەی جیهان بە گوێرەی ئیكسۆن مۆبیل جیاوازە لەو نەخشە سیاسیەی تۆ لە ئەتڵەسەكەی بەردەستت یاخود لەسەر گووگڵ سەیری دەكەیت. ئیكسۆن مۆبیل جیۆپۆڵیتیكی تایبەت بە خۆی هەیە، سنوورەكان لە فەرهەنگی ئیكسۆندا، بریتین لە سنووری بیرە نەوتەكان. سیستمە سیاسییەكان و حكومەتەكان بۆ ئیكسۆن بریتین لە پارتنەری بازرگانی، ئەوان وا تێدەگەن كە هیچ حكومەتێك دژی قازانج نییە، دەكرێت هەندێكیان دژی ئەمریكا بن، بەڵام دژی پارە نین. ئەم سیاسەتە لەگەڵ رووسیا و دیكتاتۆرەكانی ئەفریقا زۆر باش كاری كردووە.
لە ئۆكتۆبەری 2011، ئیكسۆن مۆبیڵ پاش دانوستاندنێكی درێژ، گرێبەستێكی لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستاندا ئیمزا كرد، گفتوگۆ و دانوستاندنەكانی نێوان ئیكسۆن و هەرێمی كوردستان سەرنجڕاكێش بوون، كەسایەتییەكی عەرەب بەناوی (عەلی خزێری) رۆڵی هەبوو لە رێكخستنی ئەو پەیوەندییە و بە ئەندازیاری دروستكردنی دادەنرێت، پاشان مەسعود بارزانی بە یاوەریی ئاشتی هەورامی و عیماد ئەحمەد، لە نەمسا لەگەڵ بەڕێوەبەری جێبەجێكاری ئیكسۆندا چاویان بەیەك دەكەوێت.
هەموو ئەمانە بە ئیمزاكردنی گرێبەستێك كۆتایی هات. بە گوێرەی گرێبەستەكە، ئیكسۆن مۆبیڵ، پشكداریی لە شەش بلۆكی نەوتیدا بەدەستهێنا كە سێیان لەناو سنووری ئیداریی هەرێمی كوردستاندا بوون لە هەریەك لە عەربەت، پیرمام و بێتواتە، سێیەكەی دیكەش دەكەونە ئەو ناوچانەی بە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان ناودەبرێن و دەكەونە ناوچەكانی قەرەهەنجیر، باشیك و ئەلقوش.
هاتنی ئیكسۆن مۆبیڵ بۆ هەرێمی كوردستان لە كاتی خۆیدا رووداوێكی گرنگ و دەستكەوتێكی گەورە بوو بۆ كورد. خاڵێك بوو كە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە داهاتوودا شانازیی پێوە بكات. هەموو جیهانی تووشی جۆرێك لە سەرسوڕمان كرد، زۆر كۆمپانیای گەورەی دیكە بەدوای ئیكسۆندا هاتنە كوردستان، لەوانە: شێڤرۆن، تۆتاڵ و گازپرۆم. بەڵام لە كاتی خۆیدا كورد نەیتوانی درك بە هۆكاری هاتنی ئیكسۆن بكات. قەبارەی ئیكسۆن وەك خۆی نەبینرا، بە پێچەوانەوە هاتنی ئیكسۆن بەرپرسانی هەرێمی كوردستانی تووشی جۆرێك لە لەخۆباییبوون كرد.
بە تێگەیشتنێكی زۆر كلاسیكانە، پێیانوابوو كە ئەمریكا ئیكسۆنی ناردووە بۆ ئەوەی ئەكسێسی هەبێت بۆ نەوتی كوردستان و مادام ئەمریكا كار لە نەوتی كوردستاندا دەكات، كەواتە پشتیوانیی سیاسیمان دەكات تا ئاستی جیابوونەوە لە عێراق. ئەمە تێڕوانینێكی سادە بوو، خوێندنەوەی هەڵە بوو بۆ داینامیكی پەیوەندیی نێوان ئیدارەی ئەمریكا و ئیكسۆن مۆبیل، هەروەها پێگەی ئیكسۆن لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكیدا. لەڕاستیدا ئەوەندەی حكومەتی فیدراڵی ئەمریكا ئامرازێكە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئیكسۆن، ئەوەندە ئیكسۆن ئامرازێك نییە بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا. بە واتایەكی دیكە، بە رادەیەكی زۆرتر ئەوە ئیكسۆنە واشنتنێكی هەیە بەكاری دەهێنێت، زیاتر لەوەی واشنتن ئیكسۆنێكی هەبێت. بۆ نموونە، ساڵی 2002، گەریلاكانی هەرێمی (ئاچێ) لە ئیندۆنیسیا چەند جارێك پەلاماری ئیكسۆنیان دا و كێشەیان بۆ كاركردنی دروستكرد، لە بەرامبەردا، جۆرج بوش، بە بزووتنەوەی جوداخوازی ئاچێی راگەیاند كە ئەوان كێشەیان لەگەڵ بەردەوامبوونی بزووتنەوە چەكدارییەكە نییە، بەڵام ئەگەر بەردەوام بن لە هێرشكردنە سەر ئیكسۆن مۆبیل، ئەوە بزووتنەوەی رزگاریخوازی ئاچێ دەخەنە لیستی رێكخراوە تیرۆریستییەكانەوە. دەكرا هەرێمی كوردستان سوود لە ئیكسۆن وەربگرن بۆ دروستكردنی كاریگەری لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، نەك بە پێچەوانەوە.
ئیكسۆن بۆچی هاتە كوردستان؟
كۆمپانیای ئیكسۆن مۆبیڵ، كە لەسەرەتادا تەنیا كۆمپانیای ئیكسۆن بوو، لە سەرەتای دوو هەزارەكاندا، كۆمپانیای مۆبیڵی كڕی و ناوی هەردوو كۆمپانیاكە گۆڕدرا بە ئیكسۆن مۆبیڵ. كۆمپانیای ئیكسۆن پێشتر بە پابەندبوونی بە بازاڕی ئارام و سەقامگیرەوە ناسرابوو كە ریسكی نەدەكرد لە وەبەرهێناندا، بەڵام كۆمپانیای مۆبیڵ لە بنەڕەتدا لەسەر بەڕێوەبردنی ریسك و سەركێشی دروست بووە، لەگەڵ دەركەوتنی ئیكسۆن مۆبیڵ، شێوازی كاری كۆمپانیاكە گۆڕا بۆ كۆمپانیایەك كە زۆر گوێ ناداتە سەقامگیریی سیاسی لەو شوێنانەی كاریان تێدا دەكات. دیموكراسی و سیستمی سیاسی كۆتا شتە كە دەكرێت باس بكرێت لەكاتی گفتوگۆی هەر گرێبەستێكی نوێدا. جیاوازیی ئیكسۆن لەوەدایە، ئەوان لەو شوێنانەی جیهان كاردەكەن كە كەسی دیكە كاریان تێدا ناكات، لەو وڵاتانەی كە لەڕووی سیاسی و تەكنیكییەوە توانای بەرهەمهێنانی نەوتیان نییە. ئەوان گوێ نادەنە ریسك، بۆ نموونە ئیكسۆن مۆبیڵ لە شوێنێكی وەك چاد كار دەكات كە وڵاتێكە لە نزمترین ئاستی سەقامگیریی سیاسیدایە، ئەگەری روودانی كودەتای سەربازی لە هەر كاتێكدا چاوەڕوانكراوە، بەڵام ئیكسۆن بەردەوامە لە كاركردن، چونكە پێیوایە هیچ كام لەو گرووپە چەكدارانە مەترسی نین بۆ سەر ئەو، بەڵكو لە پێناوی داهاتی نەوتەكەدا شەڕ دەكەن، ئەگەرنا ئەوان ناتوانن خۆیان نەوت بەرهەم بهێنن. هۆكاری كاركردنی ئیكسۆن لەم وڵاتانەدا بریتییە لەوەی كە ئیكسۆن لە حەفتاكانی سەدەی رابردوودا رۆژانە 7.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە، ئێستا تەنیا نزیكەی 4.5 ملیۆن بەرهەم دەهێنێت، چونكە ئیكسۆن لە دوای بەنیشتیمانیكردنی نەوت لە زۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كۆنترۆڵی بەسەر بەشێكی زۆری یەدەگی نەوتی جیهانیدا نەما. بۆ ئەوەی كە هانی وەبەرهێنەران بدات و رێگە بگرێت لە دابەزینی بەهای پشكی كۆمپانیاكە، هەمیشە هەوڵ دەدات كار لە زۆرترین یەدەگی نەوتدا بكات بێ گوێدانە شوێنی كارەكەی. چونكە خاوەن پشكەكان، دەیانەوێت دڵنیابن لەوەی كە ئەو 4.5 ملیۆن بەرمیل نەوتەی رۆژانە ئیكسۆن بەرهەمی دەهێنێت و دەیفرۆشێت، یەدەگی دیكەی لەبەردەستدا هەیە جێی پێ بگرێتەوە، واتە وەك پڕۆسەیەكە بۆ پاراستنی بەهای كۆمپانیاكە. بۆیە هۆكاری سەرەكیی هاتنی ئیكسۆن بۆ كوردستان دەكرێت لەهەمان چوارچێوەدا تەماشا بكرێت. بێگومان هۆكاری دیكەش هەیە، لەوانە: كاتی بەستنی گرێبەستەكە هاوكات بوو لەگەڵ ماوەی سەرۆكایەتیی نووری مالیكی لە حكومەتی عێراقدا، دەكرێت ئەمریكییەكان ئاسانكارییان بۆ هاتنی ئیكسۆن كردبێت وەك فشارێك بۆ سەر حكومەتی مالیكی و ئێران.
بەڵام دوای تێپەڕبوونی نزیكەی پێنج ساڵ لە گرێبەستەكە، ئیكسۆن مۆبیڵ دەستی نەكردووە بە بەرهەمهێنانی نەوت لەو بلۆكانەی كاریان تێدا دەكات. لەوە دراماتیكیتر ئەو راپۆرتانەیە كە باس لە دەستهەڵگرتنی ئیكسۆن دەكەن لە سێ بلۆك لە كۆی ئەو شەش بلۆكەی كاری تێدا دەكردن. ئاشتی هەورامی دەڵێت هۆكارەكەی بریتییە لە هەندێك بابەتی تەكنیكی كە ئیكسۆن پێشبینی كردووە لە ماوەیەكی كورتدا، بە تێچوونێكی كەمتر نەوت بەرهەم بهێنن.
بۆچی ئیكسۆن مۆبیل دەست لە سێ بلۆكی نەوت هەڵدەگرێت؟
گەڕاندنەوەی بڕیارەكەی ئیكسۆن بۆ هۆكاری تەكنیكی ئەگەرێكی لاوازە، چونكە توانا تەكنیكی و ئەندازیارییەكانی ئیكسۆن سنووریان نییە، ئیكسۆن مۆبیڵ لە بەستەڵەكەكاندا بە هەزاران مەتر هەڵدەكەنێت بۆ نەوت، لەژێر دەریادا چوار هەزار مەتر لەژێر ئاوەوە نەوت دەردەهێنێت. هۆكاری دیكە هەن كە هەندێكیان پەیوەستن بە ئەمریكاوە و هەندێكی تریان پەیوەندییان بە كورد و عێراقەوە هەیە:
ئیكسۆن مۆبیڵ بەدوای یەدەگی جیهانیدا دەگەڕێت بۆ ئەوەی خاوەن پشك و وەبەرهێنەرەكانی خۆی دڵنیا بكاتەوە كە كۆنترۆڵی یەدەگێكی زۆری نەوت دەكات و هانیان بدات وەبەرهێنانی زیاتر بكەن. لە كاتی ئێستادا، پیشەسازیی شێڵ گاز لە ئەمریكا وەبەرهێنانی گەورەی تێدا دەكرێت، ئەمریكییەكان بە ئومێدەوە چاویان لەم سەرچاوەیەی وزەیە، پارە و توانای زۆریان بۆ خستووەتە كار. هەروەها بردنەوەی دۆناڵد ترەمپ لە هەڵبژاردنەكانی ئەمریكادا و پێشنیار و بڕیارەكانی بۆ گۆڕانكاری لە كەرتی وزە و لابردنی لەمپەرەكانی سەر كەرتی بەرهەمهێنانی وزە، بازاڕی وەبەرهێنانی وزەی ئەمریكا گەرموگوڕیی زیاتر بەخۆیەوە دەبینێت. رەنگە ئەمە هۆكارێك بێت بۆئەوەی كۆمپانیایەكی وەك ئیكسۆن بەرەو ئەمریكا بەرێتەوە و كەمتر بیر لە ریسك بكاتەوە لە ناوچە قەیراناوییەكانی جیهاندا. ئەو شوێنانەی كە چاوەڕوانی بەرهەمی زۆر و قازانجی گەورەی لێ ناكرێت، بەجێیان بهێڵێت.
هەروەها، ئەگەر سەیری ئەو بلۆكانە بكەین كە ئیكسۆن دەستیان لێ هەڵدەگرێت، دەبینین سەرجەمیان لەو ناوچانەدان كە دەكەونە ژێر دەسەڵاتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و بە زۆنی سەوز ناودەبرێت. هەر لەسەرەتاوە ئێرانییەكان بە بوونی كۆمپانیایەكی وەك ئیكسۆن مۆبیڵ دڵخۆش نەبوون. سەرەڕای ئەوەی كە ئیكسۆن سیمبوڵی هێزی ئابووریی ئەمریكایە، پەیوەندیی نێوان ئێران و ئیكسۆن مۆبیڵ لە دوای شۆڕشی ئیسلامی و خۆماڵیكردنی نەوت لە ئێران تێكچووە. بۆیە كاركردنی ئەو كۆمپانیایە لەو ناوچەیەی كە ئێران بە بەشێك لە قووڵایی ئەمنی و زۆنی كاریگەری خۆی دەزانێت، بۆ ئێران وەكو تەحەدایەك وابوو. ئەگەری هەیە ئەو رووداوانەی ئەم دواییەی سلێمانی، جوڵانەوە جەماوەرییەكان و ناكۆكیی بێ كۆتایی نێوان لایەنە سیاسییەكان بەشێوەیەك ئێرانییەكان بەكاریان هێنابێت بۆ وێناكردنی سلێمانی وەك ناوچەیەكی ناسەقامگیر كە مەترسیە بۆ سەر كاری ئیكسۆن، بەو مەبەستەی ئیكسۆن ناوچەكە بەجێبهێڵێت. بە دیوێكی تردا رەنگە ئیكسۆنیش وا هەستی كردبێت كە كاركردن لە ناوچەی سەوزدا بە شێوەیەك لە شێوەكان دەبێتە هۆی بەهێزبوونی پێگەی ئێرانییەكان لەم ناوچەیە، لە ڕێگەی بەهێزتربوونی هێزە پرۆكسیەكەیان لە ناوچەكەدا لە ئەنجامی بەرهەمهێنانی نەوتێكی زیاتر، بە تایبەتی دوای ئەوەی لە ماوەی رابردوودا زیاتر لە هەموو كاتێك، باس لە دروستكردنی هەرێمێك دەكرێت لە سنووری سلێمانی و كەركوك.
بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە ئیكسۆن تا كۆتایی لە زۆنی زەردیش دەمێنێتەوە، بەڵكو ئەگەر دۆخی هەرێمی كوردستان لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە هەروا بەردەوام بێت، ئەوا كشانەوەی ئیكسۆن لە تەواوی كوردستان تەنیا مەسەلەی كاتە. رەنگە ئەم هەنگاوەی ئیكسۆن، ئامادەكاری بێت بۆ قۆناغی دووەم كە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانیەتی لەگەڵ بەغدا، دوای ئەوەی كە بەهۆی گرێبەستەكانی لەگەڵ هەرێمی كوردستان بەرەو خراپی رۆیشتبوو. بەتایبەتی، سیاسەتی گشتیی ئەمریكا لە كاتی ئێستادا چاوی لەسەر حكومەتی عەبادییە و دەیەوێت بە دەسەڵات و كاریگەر بمێنێتەوە.
لە كۆتاییدا، چۆن گرێبەستی نەوت لەگەڵ ئیكسۆن دەنگدانەوەی گەورەی هەبوو لە دنیادا و هەرێمی كوردستانی زیاتر ناساند، جێهێشتنیشی دەنگدانەوەی گەورەتری دەبێت، ئیكسۆن چۆن گەورە كۆمپانیای دیكەی بەدوای خۆیدا هێنا، ئاواش گەورە كۆمپانیای دیكە لەگەڵ خۆی دەباتە دەرەوە. كاریگەریی سیاسی و ستراتیجیی رووداوێكی وەها قورس دەبێت. دەبێتە هۆی لاوازبوونی زیاتری كورد. ئەوەی ماوەتەوە تەنیا چاوەڕێ بكەین بزانین كێ لە جیاتی ئیكسۆن ئەو بلۆكە نەوتیانە وەردەگرێت، ناسنامەی كۆمپانیای دوای ئیكسۆن زۆر لە پرسیارەكانمان وەڵام دەداتەوە.
بڕوانە: Steve Coll, Private Empire; ExxonMobil and American Power, Penguin 2012.
دەروون رەحیم
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ