رووداو دیجیتاڵ
بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و گرنگیدانی خەڵک بە خواردنی میوە، ساڵ بەساڵ خواست لەسەر خواردن و بەكاربردنی میوە لە هەرێمی كوردستان زیاد دەکات، بەڵام زیادبوونی بەرهەمی ناوخۆ لە ئاستێكی لاوازدایە.
سلێمانی میوەخۆرترین پارێزگایە
بەپێی ئاماری وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو، كە پشتی بەروبوومی میوەی هێنراو بۆ گومرگەكان بەستووە، لە ساڵی 2016دا 477,647 تۆن میوە بەكاربراوە و تەنیا 54,312 تۆنی خۆماڵی بووە. لە ساڵی 2017دا 403,585 تۆن میوە بەكاربراوە و 66,812 تۆنی خۆماڵی بووە، لە ساڵی 2018دا بڕی بەکاربراوی میوە بۆ 490,545 تۆن میوە زیادیکردووە کە 69 هەزار و 165 تۆنی بەرهەمی خۆماڵی بووە.
لە ساڵی رابردووشدا 661 هەزار و 450 تۆن میوە لە هەرێمی كوردستان بەكاربراوە، کە تەنیا 91 هەزار و 640 تۆنی بەرهەمی خۆماڵی بووە، ئەمەش دەكاتە 14% بڕی میوەی بەكاربراو. زۆرترین میوەی بەکاربراو لە ساڵی رابردوو لە پارێزگای سلێمانی بووە کە 262 هەزار و 314 تۆن بووە، لە دهۆک 255 هەزار و 511 تۆن میوە، لە هەولێر 144 هەزار و 659 تۆن و لە گەرمیانیش 28 هەزار و 939 تۆن میوە بەکاربراوە.
حوسێن حەمەكەریم، بەڕێوەبەری گشتیی باخداری و دارستان و پاوان لە وەزارەتی كشتوكاڵ بە (رووداو)ی گوت: "بەرهەمی خۆماڵی لەو بڕە زیاترە كە لە ئامارەكان تۆماركراون، چونكە لە وەرزی بەرهەمدا زۆربەی بەرهەمەكان ناهێندرێنە گومرگەكان، بەڵكو بازرگانان راستەخۆ لە كێڵگەوە لە جووتیارانی دەكڕنەوە و هەناردەی شارەكانی عێراقی دەكەن".
بەشێك لە جووتیاران بۆ ئەوەی خەرجی گواستنەوەیان لەسەر نەكەوێت بەشێك لە بەرهەمەكانیان لەسەر شەقامەكان دەفرۆشن، بۆیە حوسێن حەمەکەریم پێشبینی دەكات بەرهەمی ناوخۆ 25٪ تاوەكو 30٪ی زیاتر بێت لەو بڕەی كە تۆماركراوە.
هەر تاکێک ساڵانە چەند میوە دەخوات؟
وەزارەتی كشتوكاڵ پێویستی ساڵانەی تاكی هەرێمی كوردستان بۆ خواردنی سەرجەم میوەكان بە 50 كیلۆ دیاریكردووە، بەم پێوەرە بێت ساڵانە هەرێمی كوردستان پێویستی بە نزیكەی 300 تاوەكو 310 هەزار تۆن میوەی جۆراوجۆر هەیە و ساڵی رابردوو بەرهەمی خۆماڵی 29%ی پێویستییەكانی ناوخۆی دابینكردووە.
بۆ كەمكردنەوەی هاوردە و گەشەپێدانی بەرهەمی خۆماڵی، وەزارەتی كشتوكاڵ بە هاوكاری دەستەی وەبەرهێنان، هەوڵدەدات لە رێگەی كەرتی تایبەتەوە گەشە بە پرۆژەكانی باخداری بدات.
حوسێن حەمەكەریم، دەڵێت: "بۆ ئەوەی هانی جووتیاران بدەین گرنگی زیاتر بە خزمەتكرنی باخەكانیان بدەن، پێویستە سەرەتا بازاڕ بۆ بەرهەمەکانیان بدۆزینەوە" ئەویش لە رێگەی هاندانی وەبەرهێنەران بۆ دامەزراندنی كارگەی لە قوتوونان و دروستكردنی كۆگای ساردكەرەوە بۆ هەڵگرتنی میوە بۆ سەرجەم وەرزەکان.
سێو ئەو میوەیەی زۆرترینی لێ بەکاربراوە
بەپێی ئامارەکەی وەزارەتی کشتوکاڵ لە ساڵی 2019دا زۆرترین میوەی بەکاربراو سێو بووە، کە 201 هەزار و 225 تۆن بووە، بەڵام تەنیا 5,161 تۆنی خۆماڵی بووە.
دوای سێو میوەکانی دیکەش بە بڕی جیاواز بەکاربراون، لەوانە: پرتەقاڵ 78 هەزار و 172 تۆن، کە 9 تۆنی خۆماڵی بووە. هەنار 55 هەزار و 122 تۆن، کە 32 هەزار و 494 تۆنی خۆماڵی بووە. ترێ 31 هەزار و 627 تۆن، کە 19 هەزار و 681 تۆنی خۆماڵی بووە. خۆخ 32 هەزار و 672 تۆن، کە 4,910 تۆنی خۆماڵی بووە. هەڵوژە 20 هەزار و 728 تۆن، کە 5,889 تۆنی خۆماڵی بووە.
هەنار 19 هەزار و 97 تۆن، کە 18 هەزار و 116 تۆنی خۆماڵی بووە. هەرمێ 18 هەزار و 183 تۆن، کە 3,146 تۆنی خۆماڵی بووە. قەیسی 13 هەزار و 721 تۆن کە 1,96868 تۆنی خوماڵی بووە. هەروەها 191 هەزار و 61 تۆن مۆز، لیمۆ، لالەنگی و كیوی بەكاربراوە کە سەرجەمیان هاوردە بوونە.
حوسێن حەمەکەریم گومانی لە بڕی بەكاربراوی میوەكان لە هەرێمی كوردستان هەیە و پێیوایە دانیشتووانی هەرێمی كوردستان كەمتر لەو بڕە دەخۆن.
حوسێن حەمەكەریم، دەڵێت: "زۆربەی ئەو میوەیەی بازرگانان هاوردەی هەرێمی كوردستانی دەكەن، جارێكی دیكە هەناردەی شارەكانی عێراق دەكرێت. بۆ نموونە سێوی هەموو عێراق لە رێگەی كوردستانەوە هاوردە دەكرێت، بۆیە سەرجەم ئەو بەرهەمانەی لە گومرگەكان بە بازاڕكراون لە هەرێمی كوردستان بەكارنەبراون".
ئەو میوانەی لە کوردستان ناچێندرێن
لەو داتایانەدا دەردەكەوێت هەرێمی كوردستان تەنیا لە بەرهەمی هەنجیر و ترێ و هەنار تا رادەیەك بەرهەمی باشە، بەڵام بۆ زۆربەی میوەكان دیكە بەتایبەتیش مۆز، كیوی، پرتەقاڵ، لالەنگی و لیمۆ 100% پشت بە هارودە دەبەستێت.
بە گوتەی حوسێن حەمەكەریم كەشوهەوای هەرێمی كوردستان گونجاو نییە بۆ بەرهەمهێنانی مۆز و كیوی، بەڵام دەكرێت لە ئیدارەی گەرمیان بە تایبەت لە خانەقین و دەوروبەری بەرهەمە مزرەمەنییەکانی وەك پرتەقاڵ، لالەنگی و لیمۆ بچێندرێن.
میوەی خۆماڵی زیادیکردووە
بەپێی ئاماری وەزارەتی كشتوكاڵ لە چوار ساڵی رابردوودا جۆرێك زیادبوون لە بەرهەمی میوەی خۆماڵی هەیە لە ساڵی 2016دا 54,312 تۆن، لە ساڵی 2017دا 66,812 تۆن، لە ساڵی 2018دا 69,165 تۆن، ساڵی رابردووش 91 هەزار و 460 تۆن میوە بەرهەم هاتووە.
بەپێی داتاكانی وەزارەتی کشتوکاڵ لە ساڵی رابردوودا پارێزگای سلێمانی لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان بە بەرهەمهێنانی 33 هەزار و 466 تۆن میوە بە پلەی یەکەم هاتووە. پارێزگای هەولێر بە بەرهەمهێنانی 32 هەزار و 684 تۆن لە پلەی دووەم، دهۆک بە بەرهەمهێنانی 24 هەزار و 627 تۆن لە پلەی سێیەم و ئیدارەی گەرمیانیش بە بەرهەمهێنانی 684 تۆن میوە لە پلەی چوارەم هاتووە.
رزگار محەممەد، جێگری بەڕێوەبەری گشتیی كشتوكاڵی سلێمانی، دەڵێت: "بەرهەمی ناوخۆ زۆر زیاترە لەو بڕەی كە لە ئامارەكان تۆماركراوە، بۆ نمونە ساڵانە تەنیا لە پارێزگای هەڵەبجە و سلێمانی 30 تاوەكو 35 هەزار تۆن هەنار بەرهەم دێت، بەڵام لە وەرزی بەرهەم بەشێكی راستەخۆ لە كێڵگەوە هەناردەی شارەكانی عێراق دەكرێت و بەشێكی لێدەكرێت بە رووبە هەنار و شەربەت، بۆیە لە ئامارەكان كەمتر تۆماركراوە".
بەبڕوای رزگار محەممەد، جگە لە گرنگیدان بە پیشەسازیكردنی میوەكان و هەڵگرتنیان لە كۆگاكان بۆ وەرزەکانی دیكە، پێویستە رێگەی هاوچەرخیش بۆ گەشەپێدانی بەرهەمی میوە پەیڕەو بكرێت.
رزگار محەممەد دەڵێت: "دەكرێت لەرێگەی موتوربەكردنی میوەكان، لە وەرزی دیكە میوەی هەمەچەشن و جیاواز بەرهەم بهێندرێت، بەڵام لە كوردستان وەك پێویست كار لەسەر ئەمە نەكراوە".
هەرێمی کوردستان خاوەنی 68 ملیۆن درەختی میوەیە
بەپێی رووپێوییەك كە وەزارەتی كشتوكاڵ بە هاوكاری رێكخراوی جایكای ژاپۆنی بۆ خەمڵاندنی ژمارەی درەخت کردوویەتی، دەركەوتووە نزیكەی 68 ملیۆن و226 هەزار درەختی هەمە جۆر لەه ەرێمی كوردستان هەن.
لەم ژمارەیەش نزیكەی 59 ملیۆن درەختیان بەردارن کە بەمشێوە دابەشبوونە هەولێر 18 ملیۆن و 753 هەزار 640 درەخت، سلێمانی و هەڵەبجە 18 ملیۆن و 921 هەزار و 306 درەخت و دهۆک 21 ملیۆن و 272 هەزار و 108 درەخت.
دكتۆر ئەمجەد عوبێد، بەڕێوەبەری باخداری دهۆك، دەڵێت بۆ دابینكردنی ئاسایش خۆراك لە بەرهەمی میوەم پێویستە سوود لە نەخشەی بەرهەم ببیندرێت و هانی جووتیاران بدرێت لە جیاتی چاندنی چەندین جۆر میوە لە باخێك، هەوڵبدەن یەك یان دوو جۆر میوە لە رووبەری فراوان بچێنن، ئەو كات دەتوانن باشتر بەسەر گرفتەكاندا زاڵبن و سوودی زیاتریش لە بەرهەمەكانیان ببینن".
هێنانی تەرزە جیاوازەكانی میوە و پەیڕەوكردنی سیستەمی هاوچەرخ لە چاندن، رۆڵی كاریگەری دەبێت بۆ گەشەپێدانی بەرهەمی میوە لە یەكەی رووبەر، بەڵام لە هەرێمی كوردستان وەك پێویست كار لەسەر ئەمە نەكراوە.
دكتۆر ئەمجەد، دەڵێت ئەركی وەزارەتی كشتوكاڵە تەرزی نوێ بهێنێت و باخی نموونەیی بۆ جووتیاران دروست بكات و رێنماییان بكات و هانیان بدات لە چاندنی میوە پەیڕەوی سیستەمی هاوچەرخ بكەن.
بە گوتەی دکتۆر ئەمجەد تائێستا جووتیارانی هەرێمی كوردستان لە چاندنی میوەدا پەیڕەوی سیستەمی كۆن دەكەن، نێوان دارێك بۆ دارێكی دیكە 3 تاوەكو 5 مەتر بەجێدەهێڵن و دارەكانیان دەچێتە ئاسمان، ئەمە لەكاتێكدایە لە سیستەمی نوێدا ماوەی نێوان دارەکان تەنیا 50 بۆ 60 سانتیمەترە و تەرزی قەزەمی بەرهەمدار دەچێندرێت و بەرهەمەكەش لەسەر تەل هەڵدەواسرێت بەم هۆیەوە زۆرترین بەرهەم لە یەكەی رووبەر بەرهەمدەهێندرێت.
ئەو درەختانەی پێشتر لە کوردستان نەبوون
جگە لە زیادبوونی بەرهەمی خۆماڵی، لە چەند ساڵی رابردوودا چەند جۆرێک درەخت هێنراونەتە کوردستان کە پێشتر نەبوون. هەندێک جووتیار تەنیا گرنگی بە چاندنی درەختی نوێ دەدەن.
عارف وەسمان شێروانی، كە ئێستا لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵ بە جووتیارە نمونەییەكەی میوەی كاكی ناسراوە، بە رووداوی گوت: " لەنێو هەموو جۆرەكانی میوەدا 'كاكی'یم بۆ چاندن هەڵبژارد، چونكە حەزم كرد جۆرێكی تازەی میوە لە هەرێمی كوردسان زیاد بكەم، جگە لەوەش میوەکە بەهایەکی بەرزی خۆراکی هەیە و کۆکتێلێکە لە میوە".
درەختی كاكی، بەرگری بۆ نەخۆشییەكان زۆرباشە، بەرگەی ساردی و گەرمی تاوەكو 10 پلە ژێر سفر و 60 پلەی گەرمی دەگرێت، بۆ نزیكەی 40 تاوەكو 50 ساڵ بەردەدات.
ئەم جووتیارە وەک ئەزموون، دوو جۆر تەرزی میوەی كاكی ئێرانی و ئەمریكی لە باخەكەیدا چاندووە. هەردوو جۆرەكە گونجاو بوونە بۆ كەش و خاك و ئاوی هەرێمی كوردستان، بەڵام دەڵێت ئێرانییەكەی شیرینترە و لە بازاڕیش خواستی زیاتری لەسەرە.
ئێستا تەمەنی درەختەكانی عارف گەیشتوونەتە حەوت ساڵ، بە گوتەی خۆی هەر دارێكی 100 تاوەكو 150 كیلۆ بەرهەم دەدات. ئەمساڵیش لە فرۆشتنی بەری دارەکانی، دوای خەرجی 10 ملیۆن دینار داهاتی هەبووە. هەوڵی عارف ئەوەیە ببێتە هەناردەکاری میوەی کاکی بۆ وڵاتانی کەنداو.
لە ماوەی 10 ساڵی رابردوودا لەلایەن نەمامگەكانی كەرتی تایبەت و هەندێک لە جووتیارانەوە کە حەزیان بە تاقیكردنەوە و چاندنی درەختی تازە هەیە بە دەیان درەختی جیاوازی وەك كاكی، كەستانە، توودرك، كیمكوت، عەناب، پاپایی، سنج، خورمای هیندی، دار هەنگوین، داری قەیماخ، مانگۆ، هەنجیری دركاوی و بە دەیان جۆری جیاوازی خۆخ، ترێ، هەنجیر و هەنار چەندین میوەی دیكە دەچێندرێن کە پێشتر لە هەرێمی كوردستان نەبوون یان بە كەمی چێندراون.
عەلی تاهیر خوركی، جووتیارێكی ناحیەی ئەتروشی پارێزگای دهۆكە، ئەم جووتیارە خولیای زۆری بۆ تاقیكردنەوە و چاندنی میوەی جیاواز لە باخەكەیدا هەیە، وەك خۆی دەڵێت لەهەر نەمامگەیەك میوەی جیاواز بینیبێت، بەهەر نرخێك بووبێت كڕیوویەتی و چاندوویەتی.
ئێستا لە باخەكەی عەلی خوركی، هەندێک میوەی جیاوازی وەك عەناب، سنج ، خورمای هندی، داری هەنگوین و قەیماخ هەن، كە پێشتر هیچ یەكێكیان لەهەرێمی كوردستان نەبوون و یان نەناسراون.
عەلی خوركی دەڵێت: "میوەی عەنابم هەیە، بەرهەمێكی وەك سێو دەدات و تامی زۆر خۆشە، داری سنجم هەیە بەرهەمێكی وەك قەسپ دەدات، سێ داری قەیماخم هەیە، داری هەنگوینم كاتێك قەدەكەی دەبێتە چوار ئینج دوای كونكردنی شلەیەكی لێدەردەچێت شلەکە دەکوڵێندرێت و دەبێتە هەنگوین".
لە سلێمانیش هەندێک جووتیار خوویان داوەتە چاندنی درەختی تازە و جیاواز. لەوانە شێخ سدیق باراوی كە پێشتر بازرگانیی قوماش بووە، ئێستا وەك جووتیارێكی نمونەیی ترێ ناوبانگی دەركردووە و 8 جۆر ترێی جیاوازی لە باخەكەی لە سیتەكی شاری سلێمانی چاندووە، كە هەندێكیان لەسەر ئاستی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگمەنن لەوانە ترێی موندروب، گولاوی و میكیاج.
جەلیل شەمسەدین، بەڕێوەبەری باخداری كشتوكاڵی سلێمانی، دەڵێت: "لەلایەن جووتیارانەوە چاندنی زۆر جۆر درەختی نوێ تاقیكراونەتەوە، بەڵام ئەو میوانەی سەركەوتنیان بەدەستهێناوە و بەرهەمیان هەیە بریتین لە توودرك، بوندق، كەستانە جۆرێك لە گێوژ كە جیاوازە لە گێوژخۆماڵی".
كەشوهەوای هەرێمی كورستان كە كاریگەرە بە كەشوهەوای دەریای ناوەڕاست، چاندنی كۆمەڵێك داری میوە تێیدا ئابووریانەیە كە ناسراون لە هەرێمی كودستان، بەڵام بەهۆی گۆڕانی كەشوهەواوە، چاندنی هەندێک لەو درەختە نوێیانە زۆر سەرکەوتوو نەبووە.
جەلیل شەمسەدین، دەڵێت: "بۆ ئەوەی جووتیاران تووشی زیان نەبن، پێویستە سەرەتا درەختەکانیان لە بەڕێوەبەرایەتییەكانی توێژینەوەی پارێزگاكان تاقیبکەنەوە ئەگەر سەركەوتوو بوو، ئینجا بچێندرێن".
درەختی رێگەپێنەدراو
بەپێی یاسا و رێنماییەكانی وەزارەتی كشتوكاڵ، هەر نەمام و درەختێکی نوێ بهێندرێتە هەرێمی كوردستان، دەبێت رەزامەندی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی توێژینەوەی كشتوكاڵی بۆ وەربگیرێت، سەرەتا وەک تاقیكردنەوە لە چەند شوێنێكی جیاواز بچێندرێت، ئەگەر سەركەوتوو بوو، نەمامی لێ زیاد بكرێت و ئینجا لە نەمامگەكان رێگە بە فرۆشتنیان بدرێت.
عەبدولسەمەد محەممەد، بەڕێوەبەری توێژینەوەی كشتوكاڵی هەولێر، دەڵێت "هەرچەندە بەپێی یاسا ورێنماییەكان هاوردەكردنی ئەو دارانە رێگەپێدراو نییە، بەڵام ماوەی چەند ساڵێكە، هێنانی درەختی جیاواز و چاندنی لە كوردستان لەلایەن كۆمپانیا و نەمامگەكانەوە شێوەیەكی بازرگانی وەرگرتووە، هەندێكیان بەبێ ئەوەی لێكۆڵینەوە بكەن لەوەی ئەم دارە گونجاوە لەگەڵ كەشوهەوای كوردستان یان نا، هاوردەی دەكەن و بە جووتیارانی دەفرۆشن".
بەپێی بەدواداچوونی ئەم بەڕێوەبەرایەتییە دەركەوتووە لە سنووری پارێزگای هەولێر ئێستا لەلایەن هەندێ جووتیار میوەی وەك كاكی، پاپایای، مانگۆ، كیوی، خۆخ هەنجیر، توودرك، هەنجیری دركاوی و چەند جۆرێکی دیكەی میوە وەك تاقیكردنەوە چێندراون.
عەبدولسەمەد محەممەد، دەڵێت: "هەرچەندە چاندنی ئەم میوانە بە فلتەری ئێمەدا تێپەرنەبوون، بەڵام بۆ ئەوەی جووتیاران زەرەرمەند نەبن، سەردانی هەندێک باخمان کردووە و رێنماییمان پێداون".
.jpg&w=3840&q=75)
.jpg&w=3840&q=75)
.jpg&w=3840&q=75)