خەڵک لە فەرەنسا لە چی ناڕازین؟

رووداو دیجیتاڵ

فەرەنسا رووبەڕووی شەپۆلێکی بەرفراوانی خۆپێشاندان بووەتەوە کە خوێندکاران، سەندیکا کرێکارییەکان و کارمەندانی لەخۆگرتووە. داواکارییەکانیشیان لە باشترکردنی دۆخی قوتابخانەکان و دەرفەتی چوونە زانکۆوە دەستپێدەکات، تاوەکو بەرزکردنەوەی مووچە و چاککردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان. ئەم ناڕەزایەتییانە کە لە مانگی ئەیلوولەوە دەستیان پێکردووە، لە بەشێک لە شارەکاندا رووداوی تاڵانکردن، ئاگرتێبەردان و پێکدادان لەگەڵ هێزە ئەمنییەکانی لێکەوتووەتەوە.

راپۆرتێکی رۆژنامەی (گاردیان)ـی بەریتانی تیشکی خستووەتە سەر نیگەرانی خوێندکاران سەبارەت بە کەمی مامۆستا، قەرەباڵخیی پۆلەکان و نادیاریی داهاتووی وەرگرتنیان لە زانکۆکاندا. لەگەڵ فراوانبوونی خۆپێشاندانەکان، ئەم پرسانە بوونەتە بەشێک لە مشتومڕێکی بەرفراوانتر لەسەر تێچووی بژێویی ژیان، هەلیکار و خەرجییەکانی حکومەت.

قەبارەی خۆپێشاندانەکان، نیشاندەدات کە نیگەرانی خەڵک زۆرن. رۆژی 17ـی تشرینی یەکەم، وەزارەتی نێوخۆی فەرەنسا رایگەیاند 550 هەزار کەس لە سەرانسەری وڵاتدا بەشدارییان لە خۆپێشاندانەکاندا کردووە، لە کاتێکدا رێکخەران ژمارەکە بە 800 هەزار کەس دادەنێن.

رەوشی قوتابخانەکان و کێشەی وەرگرتنی زانکۆ

خوێندکاران ناڕەزاین لە نەبوونی مامۆستا، وێرانبوونی باڵەخانەی قوتابخانەکان و قەرەباڵخیی نێو پۆلەکان. هەروەها رەخنەی تووندیان لە پلاتفۆرمی فەرمی وەرگرتنی زانکۆکان هەیە.

(تۆماس پیکێتی)، ئابووریناسی ناوداری فەرەنسی دەڵێت تێکڕای خەرجی راستەقینەی حکومەت بۆ هەر خوێندکارێکی خوێندنی باڵا لە نێوان ساڵانی 2017 بۆ 2026 بەڕێژەی نزیکەی 20% دابەزیوە، لەبەر ئەوەی هەڵاوسان و ژمارەی خوێندکاران زۆر خێراتر لە قەبارەی بودجەی پەروەردەو خوێندنی باڵا بەرزبوونەتەوە. 

هەڵکشانی نرخەکان و بارگرانی لەسەر خێزانەکان

ئەم خۆپێشاندانانە لە سایەی شەپۆلێکی نوێی هەڵاوساندا بەڕێوەدەچن. دەستەی نیشتمانی ئاماری فەرەنسا، (INSEE) رایگەیاند کە پێنوێنی نرخەکانی بەکاربەر لە مانگی ئەیلوولی 2026دا لەسەر بنەمای ساڵانە بەڕێژەی 3.1% بەرزبووەتەوە، لە کاتێکدا لە مانگی ئابدا 2.4% بوو. لە ماوەی ساڵێکدا، نرخی وزە بەڕێژەی 21.3% بەرزبووەتەوە، بەرهەمە نەوتییەکان 36.2% گران بوون و نرخی گازوایلیش بەڕێژەی 44.1% هەڵکشاوە. هاوکات نرخی خۆراکیش 1.4% زیادی کردووە.

بەرزبوونەوەی تێچووی سووتەمەنی و وزە، راستەوخۆ بارگرانی لەسەر بودجەی خێزانەکان دروست کردووەو خەرجی کارکردنی کۆمپانیاکانیشی زیاد کردووە. بۆ ئەو خێزانانەی پێشتریش لەژێر گوشاری کرێی خانوو، گواستنەوە و پێداویستییە سەرەکییەکاندا بوون، ئەم گرانبوونە وادەکات داهاتی کەمتریان بۆ خەرجییەکانی دیکە لەبەردەستدا بمێنێتەوە.

ئاسۆی هەلیکاریش نیگەرانییەکی دیکەی گەورەی گەنجانە. لە چارەکی دووەمی 2026دا رێژەی بێکاری لە نێو گەنجانی تەمەن 15 بۆ 24 ساڵ گەیشتە 21.6%، لە کاتێکدا تێکڕای بێکاری لە نێو دانیشتووانی ئامادە بۆ کار 8.3% بووە.

قەرزی گشتی، دەستی حکومەتی بەستووەتەوە

حکومەت، رووبەڕووی گوشارێکی دوولایەنە بووەتەوە. لە لایەک دەبێت خزمەتگوزارییە گشتییەکان چاک بکات و لە لایەکی دیکەشەوە قەرزە گشتییەکان کۆنتڕۆڵ بکات. لە ساڵی 2025دا کورتهێنانی بودجەی فەرەنسا گەیشتە 152.5 ملیار یۆرۆ کە یەکسانە بە 5.1%ـی کۆی بەرهەمی نێوخۆیی، لە کاتێکدا قەرزی گشتی  بەرزبووەتەوە بۆ 115.6%ـی کۆی بەرهەمی نێوخۆیی. ئەم ئامارانە بوونەتە هۆکاری ناکۆکییەکان لەسەر خەرجییەکانی پەروەردە و ئەولەویەتی بودجە.

ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆککۆماری فەرەنسا تووندوتیژییەکانی پەراوێزی خۆپێشاندانەکانی سەرکۆنە کردووە. ئۆپۆزیسیۆنیش رەخنە لە شێوازی مامەڵەی حکومەت لەگەڵ قەیرانەکە دەگرێت. سەندیکاکانیش، داوای بەرزکردنەوەی مووچە، باشترکردنی توانای کڕین و پاراستنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان دەکەن.

پشێوی و لێکەوتە ئابوورییەکان

خۆپێشاندانەکان لە 17ـی تشرینی یەکەمدا بەهۆی تاڵانکردن، ئاگرتێبەردان و هێرشکردنە سەر باڵەخانە گشتییەکان، زیاتر گرژییان تێکەوت. زیانێکی زۆر بەر کەرتی بازرگانی و موڵکی گشتی کەوتووە. پۆلیس سەتان کەسی دەستبەسەرکردووە و رێکاری ئەمنی تووند گیراونەتەبەر. ئەم بشێوییانە بارگرانی ئابووریی زیاتریان دروستکردووە، بەتایبەت بۆ ئەو کاسبکار و بازرگانانەی زیانیان بەرکەوتووە.

لە دەرئەنجامدا، خۆپێشاندانەکان چەندین پرسی هەستیاریان لە نێو یەک مشتومڕی نیشتمانیدا کۆکردووەتەوە. رەوشی قوتابخانەکانی فەرەنسا، ئاسۆی کاری گەنجان، توانای کڕینی خێزانەکان و توانای حکومەت بۆ دابینکردنی دارایی خزمەتگوزارییەکان لە سایەی باری قورسی قەرزەکاندا. شێوازی وەڵامدانەوەی حکومەت بۆ ئەم داواکارییانە، ئاراستەی قۆناخی داهاتووی ئەم ململانێیە دیاری دەکات.