بەرایی
لە رۆژانی رابردوودا سەرۆکوەزیرانی عێراق لەنێوان واشنتن و هۆستن چەندین لێکتێگەیشتن و گرێبەستی گەورەی لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان واژۆ کرد. ئەم رێککەوتنانە سێ رەهەندی سەرەکی لەخۆدەگرن: بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت، فرەییکردنی رێڕەوەکانی هەناردەکردن، و راگرتنی سووتاندنی گازی هاوەڵ، کە دەیەیەکی تەواوە عێراق بەدەستیانەوە دەناڵێنێت.
کێڵگەی بابەگوڕگوڕ، کە دەکەوێتە 16 کیلۆمەتری باکووری رۆژئاوای پارێزگای کەرکوک و یەکەم بیرە نەوت بوو لە عێراق هەڵکۆڵدرا، تاوەکو پێش دۆزینەوەی کێڵگەی غەوار لە سعودیە لە ساڵی 1948دا بە گەورەترین کێڵگەی نەوتی جیهان دادەنرا. بەڵام هێشتا نەتوانراوە ئاستی بەرهەمهێنانی بگەیەنرێتە سەروو نیو ملیۆن بەرمیلی رۆژانە و سووتاندنی گازی هاوەڵیشی تێدا کۆتایی پێبهێنرێت، ئەویش دوای سێ ساڵ لە رێککەوتنە 25 ملیارییەکەی عێراق لەگەڵ بی پی بەریتانی، لەم سەردانەی واشنتن دا کۆمپانیای کۆنوکۆفیلیپسی ئەمریکیش بە رێژەی 42% کرا بە هاوبەش بۆ گەڕان لە هەمان ناوچەی کەرکوک بۆ پەرەپێدان و زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت، دابینکردنی تەکنەلۆژیای نوێ، هاوکاری کۆمپانیای نەوتی باکوور، پاڵپشتی پلانی وەزارەتی نەوت و هەروەها زیاتر بەکارهێنانی سامانی هایدرۆکاربۆن.
بەپێی داتاکانی بانکی جیهانی لە ساڵی 2025دا، کێڵگەی نەوتی بای حەسەن، کە بەشێکە لە هەمان پێکهاتەی جیۆلۆجی بابەگوڕگوڕ — پلەی سێیەمی لەسەر ئاستی عێراق گرتووە بە سووتانی 1.3 ملیار مەتر سێجا گاز، لە دوای بیرەکانی نەوتی وێست قۆڕنە-2 لە بەسرە.
لەڕاستیدا واژۆکردنی 48 گرێبەست بە بەهای 60 ملیار دۆلار لەلایەن سەرۆکوەزیرانی عێراق و شاندەکەیەوە لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، پیشەسازی نەوت و گازی خستووەتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی نوێ. پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا بەغدا لە رێی ئەم رێککەوتنانەوە بەڵێنە دێرینەکانی بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنان، راگرتنی سووتانی گاز و هەمەچەشنکردنی هەناردەکردن جێبەجێ دەکات، یاخود رێککەوتن لەسەر کاخەز دەمێنێتەوە سیناریۆکانی رابردوو دووبارە دەبنەوە؟
50 گرێبەست بە سەرمایەی سەروو 60 ملیار دۆلار
وەزیری نەوتی عێراق لە پەڕەی فەرمیی خۆی لە فەیسبووک وردەکاری هەندێک لەو 50 گرێبەست و لێکتێگەیشتنەی خستەڕوو کە لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان واژۆ کراون. بۆ نموونە، رێککەوتنەکەی لەگەڵ کۆمپانیای هالیبیرتۆن ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت و گازە لە کێڵگەی بن عومەر، بە شێوەیەک بەرهەمهێنانی نەوت بگاتە 150 هەزار بەرمیلی رۆژانە و بەرهەمهێنانی گازیش بگاتە 300 ملیۆن پێی سێجا لە رۆژێکدا. هەروەها لە کێڵگەی سندیباد، پلاندنراوە بەرهەمهێنانی نەوت لە 80 هەزارەوە بۆ 100 هەزار بەرمیلی رۆژانە بەرزبکرێتەوە و بەرهەمهێنانی گازیش بگەیەنرێتە 240 بۆ 260 ملیۆن پێی سێجا لە رۆژێکدا.
لەبارەی زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق، ئاداری 2017دا وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند کە تا کۆتایی ئەو ساڵە ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەکردن بەرز دەکەنەوە و بەرهەمهێنان دەگەیەننە سەروو 5 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە. بەڵام دوای نزیکەی دەیەیەک و سەرەڕای خەرجکردنی سەروو 70 تریلیۆن دینار وەک وەبەرهێنان، هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستە.
لە کۆتاییەکانی 2018شدا وەزیری نوێی نەوت لە کابینەکەی عادل عەبدولمەهدی رایگەیاند کە "پلانیان هەیە بۆ زیادکردنی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت و گەیاندنی بە سەروو 5 ملیۆن بەرمیل لە ساڵی 2019دا، هاوكات لەگەڵ کەمکردنەوەی سووتانی گازی هاوەڵ".
دواتریش پلانێکی نوێ لەلایەن ئیحسان عەبدولجەبار خرایەڕوو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بڕی 3 ملیۆن بەرمیل تاوەکو ساڵی 2028، تا کۆی بەرهەمهێنان لە نێوان ساڵانی 2022-2028 بگاتە سەروو 8 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە. بەڵام لە کاتی واژۆکردنی گرێبەستەکەی تۆتاڵ ئینرجی فەرەنسی، ساڵێک خسترا سەر هەمان پلان و ئامانجەکە خسترا بۆ ساڵی 2029. دواتریش پلانەکە دابەزێنرایەوە بۆ 6 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە تا کۆتایی 2027.
لە سەرەتای 2024دا حەیان عەبدولغەنی، جێگری سەرۆکوەزیران و وەزیری نەوت، رایگەیاند کە پلانێکی پێنج ساڵەیان هەیە بۆ بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ 6 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە و کار لەسەر جێبەجێکردنی پرۆژە ستراتیژییەکان دەکەن. لە کاتی راگەیاندنی گەڕی پێنجەم و پێنج پڵەسی گرێبەستەکانی نەوت و گازیشدا، دووبارە ئاماژە بە بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنان بۆ 6 ملیۆن بەرمیل کرایەوە.
ئێستاش سەرۆکوەزیرانی نوێ رایگەیاندووە کە لە ماوەی سێ ساڵی داهاتوودا و تاوەکو کۆتایی 2029، ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت دەگەیەننە سەروو 7 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە.
ئەم بەڵێنانە لە کاتێکدان کە تەنیا یەک رۆژ دوای رێککەوتنەکانی واشنتن و هۆستن—پێش ئەوەی شاندەکەی عێراق بگاتەوە بەغدا—کۆمپانیای HKN کە رێککەوتنی دەستبەکاربوونی لە کێڵگەی حەمرین واژۆ کردبوو بۆ بەرهەمهێنانی 140 هەزار بەرمیل نەوت و 40 ملیۆن پێی سێجا گاز لە رۆژێکدا، نەک هەر دەستبەکار نەبوو، بەڵکو بەرهەمهێنانی نەوتی لە کێڵگەکانی ئەترووش و سەرسنگ لە هەرێمی کوردستانیش راگرت و سەرجەم کارەکانی لە تەواوی عێراق و هەرێمی کوردستان هەڵپەسارد.
کەی کۆتایی بە سووتانی گازی هاوەڵ دێت؟
لە سەرەتای دەرهێنانی نەوتەوە لە عێراق، سووتانی گازی هاوەڵ (ئەو گازەی لە کاتی بەرهەمهێنانی نەوتدا دەردەچێت) بەبەردەوامی هەبووە. بڕی ئەم گازە بەشێوەیەکی راستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت و بوونی پرۆژەی نوێ بۆ سوودوەرگرتن لێی.
بەپێی دوایین راپۆرتی گرووپی بانکی جیهانی، کە لە ساڵی 2012وە داتاکانی گازی هاوەڵ بڵاودەکاتەوە و ئەمساڵ میتۆدۆلۆژییەکی نوێی بەکارهێناوە بۆ کۆکردنەوەی داتای سووتانی گاز لە سێ سەرچاوەی جیاوازەوە—کێڵگەی وێست قۆڕنە-2 لە عێراق لەسەر ئاستی جیهان یەکەم کێڵگەیە لە سووتانی گازی هاوەڵدا. ساڵانە 2.7 ملیار مەتر سێجا گازی تێدا دەسووتێت، کە دەکاتە نزیکەی 40٪ی ئەو گازەی عێراق لە دەرەوە هاوردەی دەکات (کە لە 2025دا 6.8 ملیار مەتر سێجا بووە).
داتاکانی بانکی جیهانی لە ساڵی 2025دا نیشان دەدەن کە کۆی ئەو گازەی لە 296 کێڵگە، بیر و پاڵاوگەی سەرانسەری عێراق سووتاوە، گەیشتووەتە 24.12 ملیار مەتر سێجا—واتە سێ هێندەی تەواوی ئەو بڕەی کە هاوردە دەکرێت. لەم نێوەندەدا، پارێزگای بەسرە بە سووتاندنی 13 ملیار مەتر سێجا لە پلەی یەکەمدایە.
لەناو تەواوی ئەو 296 شوێنەدا، بەرزترین ئاستی سووتانی گاز لە کێڵگەی وێست قۆڕنە-2دا تۆمارکراوە کە دەگاتە 4 ملیار مەتر سێجا لە ساڵێکدا. ئەم کێڵگەیە، کە بەهۆی سزاکانی ئەمریکاوە لە کۆمپانیای لوکئۆیڵ سەندرایەوە و درا بە شیڤرۆن، بەرهەمهێنانی رۆژانەی نزیکەی نیو ملیۆن بەرمیل نەوتە. لە دوای ئەم کێڵگەیە، زۆرترین بڕی سووتانی گازی هاوەڵ لە پارێزگای کەرکوک و لە کێڵگەی بای حەسەندایە، کە لە 2025دا گەیشتووەتە 1.3 ملیار مەتر سێجا. ئەم بڕەی بای حەسەن بە تەنیایی یەکسانە بە 20٪ی (پێنج یەکی) ئەو بڕە گازی ساڵانەیەی کۆمپانیای دانە گاز لە کێڵگەی کۆرمۆر بەرهەمی دەهێنێت—کە 80٪ی کارەبای هەرێمی کوردستانی پێ دابین دەکرێت و زیاتر لە 1300 مێگاواتیشی بە عێراق دەففرۆشرێت. بەڵام لە کاتی نووسینی ئەم دێڕانەدا، بەهۆی مەترسی ئەمنی و هێرشی گرووپە چەکدارەکانەوە (کە لە ماوەی رابردوودا زیاتر لە 11 جار هێرش کراوەتە سەریان)، بەرهەمهێنان تێیدا راگیراوە.
چیرۆکی کۆتایهێنان بە سووتانی گازی هاوەڵ زۆر هاوشێوەی بەڵێنەکانی بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتە. سەیر لەوەدایە سەرەڕای گۆڕانی وەزیرەکانی نەوت، واژۆکردنی چەندین گرێبەست و خەرجکردنی تریلیۆنەها دینار، ماوەی دیاریکراو بۆ کۆتایهێنان بە سووتانی گاز دوو ساڵی دیکەش درێژکرایەوە. پێشتر بڕیار بوو تا ساڵی 2028 کۆتایی بە سووتانی گاز بهێنرێت، بەڵام ئێستا وادەکە براوەتە کۆتایی 2029 و سەرەتای 2030.
رێڕەوە نوێیەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراق
بەشێکی دیکەی گرێبەستەکانی واشنتن و هۆستن تایبەتن بە کردنەوەی رێڕەوی نوێ و ڕاکێشانی بۆری نوێ بۆ گواستنەوەی نەوتی عێراق بۆ دەرەوە، تاوەکو وڵات لە پشتبەستنی تەواو بە تەنگەی هورمز دەربازبێت. ئەگەرچیش ئەمە لە مێژە وەک پلان و ستراتیژ باسی لێوە دەکرێت، بەڵام لە پێنج مانگی رابردوودا عێراق زیانی گەورەی لە پشتبەستن بە تەنیا یەک رێڕەوی هەناردەکردن چەشت. بە شێوەیەک، ئاستی هەناردەکردنی رۆژانە لە مانگی ئایاری 2026دا کەمتر بوو لەوەی لە دوای هێرشی ئەمریکا لە نێوەڕاستی ساڵی 2003دا هەناردە دەکرا، و تەنانەت یەک لەسەر شەشی سەردامی بەرنامەی "نەوت بەرامبەر خۆراک" بوو.
لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا، نزیکەی 94٪ی نەوتی عێراق لە رێی بەندەرەکانی بەسرە و فاوەوە و بە ناو تەنگەی هورمزدا رەوانەی بازاڕەکان دەکرا. بەڵام لە جەنگی 40 رۆژەدا و تا ئێستاش، تێپەڕبوونی کەشتییەکان ئاسایی نەبووەتەوە. بەهۆی داخرانی تەنگەکەوە لە ماوەی ئەم جەنگەدا، بەپێی داتاکانی "کپلەر"، ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی عێراق لە ئێران کەمتر بووەتەوە.
راکێشانی بۆری نوێ و زیندوبووکردنەوەی تۆڕی بەیەکەوەبەستنی هەناردەکردنی عێراق—هاوشێوەی پێش ساڵی 1980 کە یەک سیستمی بۆری و کۆگاکردن لە باشوورەوە بۆ ناوەڕاست و کەرکوک هەبوو—پێویستی بە کات و بودجەیەکی زۆر هەیە. بە هەمان شێوە، راکێشانەوەی بۆرییەکانی کەرکوک–بانیاس، باشوور–حەدیسە، بەسرە–عەقەبە و کەرکوک–تورکیا ئاسان نییە. سەبارەت بە بۆری کەرکوک-تورکیا، لە مانگی ئادارەوە باسی تەواوبوونی نۆژەنکردنەوەی دەکرێت، بەڵام هێشتا بە تەواوی نەوتی لێوە هەناردە نەکراوە. ئەگەر لە رۆژانی داهاتوودا کارەکانی تەواو ببن، دەکرێت بڕیار لەسەر ئەو گرێبەستە نوێیانە بدرێت کە نەوتی بەسرە بە تانکەر بگوێزرێتەوە بۆ کەرکوک و لەوێوە بە بۆری رەوانەی تورکیا بکرێت.
ئێستا پێشنیاز و رێککەوتنی زۆر دەکرێن بۆ هەمەجۆرکردنی دەروازەکانی هەناردەکردن لە رێی تورکیا، سووریا و ئوردنەوە. بەڵام ئەوەی لە ئایندەدا دەردەکەوێت ئەوەیە کە چەند لەم پێشنیازانە دەچنە بوارێ جێبەجێکردنەوە؛ چونکە دروستکردن یان نۆژەنکردنەوەی هەر بۆرییەک لە ناوخۆدا، جگە لە تێچووی ملیاران دۆلار، پێویستی بە دوو تا سێ ساڵ کات هەیە.
لەڕاستیدا، رێککەوتنەکانی واشنتن و بەڵێنی وەبەرهێنانی سەروو 60 ملیار دۆلار لە کەرتی وزەدا، دەکرێت قۆناغێکی نوێ بۆ عێراق بەدی بێنن، بەمەرجێک جێبەجێ بکرێن. بەڵام ئەگەر کارەکان وەک ئەوەی لە کاتی واژۆکردندا راگەیەندراون بەڕێوە بچن، ژێرخانی گواستنەوە، توانای کۆگاکردن و ئاستی بەرهەمهێنان ناتوانن بەرگەی ئەو بازدانە گەورەیە بگرن. لەلایەکی دیکەشەوە، نابێت مەترسییە ئەمنییەکان فەرامۆش بپۆشرێن؛ ئەو مەترسییانەی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراقیان لە 4.7 ملیۆن بەرمیلی رۆژانەوە بۆ 2 ملیۆن بەرمیل لە مانگی رابردوودا دابەزاند و ژینگەیەکی ناجێگیریان بۆ کۆمپانیا بیانییەکان دروستکرد. راگرتنی کارەکانی کۆمپانیای HKN نموونەیەکی بچووکی ئەم ئاڵۆزییانەیە، سەرەڕای ئاستەنگە بەردەوامەکانی نێوان هەولێر و بەغدا و نەبوونی یاسای نەوت و گاز.
کۆتایی
بەپێی بەڵگەنامەکانی نوێنەرانی کۆمپانیای نەوتی عێراق لە کۆنفرانسە دەرەکییەکاندا، نزیکەی دەیەیەک پێش ئێستا باسی بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنان بۆ 6 تا 7 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە، کۆتایهێنان بە سووتانی گازی هاوەڵ و هەمەچەشنکردنی رێڕەوەکانی هەناردەکردن دەکرا. بەڵام واقیعی ئێستا نیشانی دەدات عێراق تەنیا نیوەی ئەو بڕەی پێش سەرەتای ئەمساڵ بەرهەم دەهێنێت. کۆمپانیا بیانییەکانیش بەهۆی مەترسی ئەمنییەوە تەنانەت ناتوانن گازی پێویست بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا لە گەرمای تەممووزدا بۆ دانیشتوان دابین بکەن، چ ئەوەی بەرهەمهێنان بگەینرێتە 7 ملیۆن بەرمیل و کۆتایی بە سووتانی گازی هاوەڵ بهێنرێت.
مێژووی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت لە عێراق سەلماندوویەتی کێشەی سەرەکی نەبوونی پلانی نوسراو یان گرێبەستی گەورە نەبووە، بەڵکو نەبوونی ئیرادەی سیاسی و توانای جێبەجێکردن بووە. هەربۆیەش خولانەوە لە بازنەی رێککەوتنی درێژخایەن بۆ زیادکردنی بەرهەم و بەردەوامی سووتانی ملیاران مەتر سێجا گاز، زیانی دووسەرەی ئابووری و ژینگەیی لە عێراق داوە: لە لایەک سامانێکی نیشتمانی بەهەدەر دەچێت، و لە لایەکی دیکەشەوە ساڵانە ملیاران دۆلار لە هاوردەکردنی گاز لە وڵاتانی دراوسێوە خەرج دەکرێت.
هەموو ئەمانەش لە کاتێکدایە کە تەنیا لە ماوەی کابینەی پێشوودا (2022-2025)، زیاتر لە 37 تریلیۆن دینار لە کەرتی نەوت و گازی عێراقدا وەبەرهێنان کرا. بەڵام بەپێی داتاکانی بانکی جیهانی، ئاستی سووتانی گازی هاوەڵ کەمبوونهوهی بهخۆیهوه نهبینیوه و زیاتریش بووە؛ لە ساڵی 2022دا 14.67 ملیار مەتر سێجا بووە، بەڵام لە 2025دا گەیشتووەتە 15.06 ملیار مەتر سێجا. ئەمەش لە کاتێکدا روویداوە کە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لە 4.47 ملیۆن بەرمیلی رۆژانەوە لە ساڵی 2022، بۆ 4.38 ملیۆن بەرمیل لە 2025دا دابەزیوە.
لەکۆتاییدا، راستە رێککەوتنەکانی واشنتن و هۆستن دەکرێت ببنە دەروازەیەک بۆ هێنانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی ئەمریکی، وەبەرهێنانی دەرەکی، بوژاندنەوەی کەرتی وزە، کەمکردنەوەی سووتانی گاز و هەمەچەشنکردنی رێڕەوەکانی هەناردەکردن. بەڵام تاوەکو چاکسازی ریشەیی لە کارگێڕیی کەرتی وزەدا نەکرێت و هەژموونی وڵاتانی دەرەکی لەسەر عێراق رانەگیرێت، ئەستەمە ئەم گرێبەستانەش بتوانێت لەم کابینەیەدا گۆڕانکاری بنەڕەتی بەدی بێنن؛ بەمەش بەڵێنەکانی هۆستن و واشنتنیش دەچنە پاڵ ئەرشیفی رێککەوتنە جێبەجێنەکراوەکانی یەک دەیەی رابردووە.
.jpg&w=3840&q=75)
