تێڕامانەکانم لە سەردانم بۆ پێشانگەی نێودەوڵەتیی پەرتووک لە هەولێر
سەردانەکەم بۆ پێشانگەی نێودەوڵەتیی پەرتووکی هەولێر ئەزموونێکی لەبیرنەکراو و دڵخۆشکەر بوو؛ ئەزموونێک کە دڵی پڕ کردم لە خۆشی و شانازی و هیوایەکی نوێ بە داهاتووی کوردستانە خۆشەویستەکەمان.
لە سەردەمێکدا کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، مۆبایلەکان و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی بوونەتە بەشێکی زاڵ لە ژیانی ڕۆژانەمان، زۆرجار لە خۆم پرسیوە: ئایا پەرتووکی چاپکراو هێشتا دەتوانێت ئەو شوێنە شیاوەی خۆی لە دڵ و هۆشی نەوە نوێیەکانماندا بپارێزێت؟
بۆیە بینینی ئەو هەموو سەردانکارە لە چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، بۆ من جێگەی خۆشی و دڵنیایی بوو. بەڵام ئەوەی زیاتر لە هەموو شتێک دڵخۆشی کردم، ئامادەبوونی بەرچاوی کوڕان و کچانی گەنج و لاو بوو؛ ئەوانەی بە پەرۆشەوە لە نێوان پەرتووکەکاندا دەگەڕان، ئەدەبیاتیان دەدۆزییەوە، بیر و بۆچوونیان ئاڵوگۆڕ دەکرد و حەز و ئارەزوویەکی ڕاستەقینەیان بۆ زانست و زانیاری پێشان دەدا.
کاتێک لە نێوانیاندا دەڕۆیشتم، هەستم بە هیوایەکی قووڵ دەکرد. سەرەڕای ئەو هەموو گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییانەی لە دەوروبەرماندا روو دەدەن، خۆشەویستی پەرتووک و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی زانست هێشتا زیندوون.
لە دەستی هەر لاوێکدا کە پەرتووکێکی هەڵگرتبوو، تیشکێکی نوێی هیوام بۆ داهاتووی کوردستان دەبینی.
لە درێژایی ژیانمدا، هەمیشە باوەڕم بەوە هەبووە کە پەرتووک یەکێکە لە گەورەترین گەنجینەکانی مرۆڤایەتی. پەرتووک بیر و هۆشمان ڕووناک دەکاتەوە، ئاسۆی تێگەیشتنمان فراوان دەکات، توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆمان پەرەپێدەدات و دەرفەتمان بۆ دەڕەخسێنێت لە ئەزموون و دەستکەوت و دانایی ئەوانی دیکە فێر ببین.
بەڵام بۆ ئێمەی کورد، خوێندنەوە مانایەکی قووڵتری هەیە. خوێندنەوە تەنها رێگەیەک نییە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری، بەڵکو ئامرازێکی بنەڕەتییە بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییمان، تێگەیشتن لە مێژوومان، پاراستنی زمانەکەمان و پارێزگاریکردن لەو میراتە دەوڵەمەندە کولتووری و فۆلکلۆرییەی لە باوباپیرانمانەوە بۆمان ماوەتەوە.
ئێمە گەلێکین خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەند، زمانێکی جوان، نەریتێکی ئەدەبیی پڕبایەخ و ناسنامەیەکی کولتووری کە لە ماوەی چەندین نەوەدا، سەرەڕای ناخۆشی و خەبات، پارێزراوە.
شیعر و گۆرانی و فۆلکلۆر و ئەدەب و یادەوەرییە مێژووییەکانمان تەنها گەنجینەیەکی رابردوو نین؛ بەڵکو ئەو بناغانەن کە ناسنامەی نەتەوەییمان لەسەریان دامەزراوە، و ئەو پردەن کە باوباپیرانمان بە نەوەکانی داهاتووەوە دەبەستنەوە.
بۆ من، ئەم باوەڕانە رەگ و ریشەیەکی قووڵیان هەیە؛ هەم لە میراتی خێزانەکەمدا و هەم لە ئەزموونەکانی ژیانی خۆمدا.
وەک ئەندامێکی خێزانی بەدرخان، شانازییەکی گەورە دەکەم بەو بەشداری و خزمەتانەی باوباپیرانم لە پەرەپێدانی ئەدەب و ڕۆژنامەنووسی و پەروەردە و هۆشیاریی نەتەوەیی کوردیدا کردوویانە.
لە هەوڵە پێشەنگەکانی بواری ڕۆژنامەنووسیی کوردی، لەوانە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە مێژووییەکەی «کوردستان»، هەتا دەستکەوتە زانستی و ئەدەبییەکانی نەوەکانی دواتر، خێزانی بەدرخان ئەو
راستییەیان تێگەیشتبوو کە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیەک لە پاراستنی زمان و مێژوو و کلتوورەکەیەوە دەست پێدەکات.
دڵسۆزی و تەرخانکردنی ژیانیان بۆ ئەم ئامانجە، یارمەتیی دا میراتێکی فکری و کلتووری بنیاد بنرێت کە هەتا ئەمڕۆش سەرچاوەی ئیلهامە بۆ نەوەکانی کورد.
بەڵام پەیوەندیی تایبەتی من بە پەرتووک و زمان و میراتی کولتووری کوردی، تەنیا بەو خێزانەوە سنووردار نابێت کە لێیەوە هاتووم.
شانازیی ئەوەم هەبوو کە ژیانم لەگەڵ هاوسەری کۆچکردووم، سەلاح سەعدوڵڵا، هاوبەش بکەم؛ پیاوێک کە خۆشەویستییە قووڵەکەی بۆ زانست و ئەدەب و زمانی کوردی، لە دڵسۆزی و تەرخانکردنی خۆی بۆ نووسین و وەرگێڕان و کاری زانستیدا رەنگی دەدایەوە.
سەلاح، لە پاڵ ژیانی پیشەیی و سەرکەوتووەکەی وەک ئەندازیارێک، بەشێکی گرنگی ژیانی خۆی تەرخان کردبوو بۆ دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی کوردی و ئاسانکردنی دەستگەیشتنی خوێنەرانی کورد بە زانست و زانیاری.
لە رێگەی بەرهەمە ئەدەبی و وەرگێڕانەکانییەوە، لەوانە وەرگێڕانی بەرهەمی نووسەرە جیهانییە ناسراوەکانی وەک ئێرنست هێمینگوێی و ئاگاتا کریستی، یارمەتیی دا خوێنەرانی کورد بە بەرهەمە گرنگەکانی ئەدەبی جیهانی ئاشنا ببن.
بەڵام رەنگە یەکێک لە گرنگترین و بەردەوامترین بەشدارییە فکرییەکانی، فەرهەنگە ئینگلیزی–کوردییەکەی بووبێت؛ کارێکی گەورەی زانستی کە چەندین ساڵ دڵسۆزی و ئارامگرتن و توێژینەوە و هەوڵێکی ورد و ماندوونەناسانەی پێویست بوو.
فەرهەنگ زۆر زیاترە لە کۆمەڵێک وشە و ماناکانیان. پردێکە لە نێوان زمان و کولتوور و شارستانییەتەکاندا. ئامرازێکی پەروەردەییە کە دەرگاکانی زانست دەکاتەوە و خزمەت بە قوتابیان، مامۆستایان، وەرگێڕان، توێژەران و نەوەکانی داهاتوو دەکات.
بۆ زمانێکی وەک کوردی، کە پاراستن و پەرەپێدانی لە درێژایی مێژوودا ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بووەتەوە، بەشدارییەکی لەم جۆرە بایەخێکی تایبەتی هەیە.
من لە نزیکەوە شایەتی ئەو دڵسۆزی و پابەندبوونە بووم کە لە پشت کارەکانی سەلاحەوە هەبوو. باشم دەزانی چەندە باوەڕی بە گرنگیی فراوانکردنی ئەو سەرچاوانە هەبوو کە بۆ ئەوانە بەردەست دەبن کە دەیانەوێت بە زمانی کوردی فێر ببن، بخوێنن، وەرگێڕان بکەن و بنووسن.
فەرهەنگەکەی تەنها پەرتووکێک نەبوو؛ بەشدارییەک بوو لە بەهێزکردنی بناغە فکرییەکانی نەتەوەکەمان و دیارییەکی زانستی بوو بۆ نەوەگەلێک کە خۆی هەرگیز دەرفەتی بینینیان نەبوو.
کاتێک بیر لە میراتە کولتوورییەکەی خێزانی بەدرخان و دەستکەوتە ئەدەبییەکانی هاوسەرەکەم دەکەمەوە، باوەڕێکی هاوبەش دەبینم کە لە درێژایی ژیانمدا لەگەڵم بووە: ئەوەی پەرتووک و پەروەردە و زمان و کلتوور بنەمایەکی نەگۆڕن بۆ مانەوە و کەرامەت و پێشکەوتنی نەتەوەیەک.
هەر ئەم باوەڕەش بوو کە سەردانەکەم بۆ پێشانگەی نێودەوڵەتیی پەرتووکی هەولێری بۆ من کردە ئەزموونێکی ئەوەندە تایبەت و پڕمانا.
کاتێک لە نێوان ئەو خوێنەرە لاوانەدا راوەستابووم، نەمدەتوانی بیر لەو نەوانە نەکەمەوە کە پێش ئێمە هاتوون و ژیانی خۆیان تەرخان کردووە بۆ پاراستنی زمانەکەمان، نووسینی پەرتووکەکانمادا، تۆمارکردنی مێژوومان و دڵنیابوون لە بەردەوامی و گەشەکردنی کولتووری کوردی.
بیرم لە باوباپیرانم و هەوڵە پێشەنگە ئەدەبی و کولتوورییەکانیان دەکردەوە. بیرم لە هاوسەرەکەم و ئەو کاتژمێرە بێشومارانە دەکردەوە کە تەرخانی نووسین و وەرگێڕان و ئامادەکردنی فەرهەنگەکەی کردبوو.
پاشان سەیری ئەو کچان و کوڕە لاوانەم دەکرد کە بە پەرۆشەوە لە نێوان کتێبەکاندا دەگەڕان، و هەستم دەکرد هەوڵ و ماندووبوونی ئەو نەوە پێشووانە بەفیڕۆ نەچووە.
چ دڵخۆشییەک لەوە گەورەترە کە ببینین ئەو زانست و میراتە کلتوورییەی نەوەکانی پێشوو بەشێکی گەورەی ژیانی خۆیان بۆ تەرخان کردووە، ئەمڕۆ نەوە نوێیەکان بە خۆشەویستییەوە پێشوازی لێ دەکەن؟
من باوەڕێکی پتەوم بەوە هەیە کە داهاتووی کوردستان تەنها بە ئارەزووە سیاسییەکان و ئیرادەی نەتەوەیی دیاری ناکرێت، بەڵکو بە هەمان ئەندازە پەیوەستە بە پەروەردە و گەشەی فکری و هۆشیاری کلتووری و دانایی نەوە لاوەکانمانەوە.
خەونی ئێمە بۆ کوردستانێکی ئازاد و گەشەسەندوو و سەربەخۆ، دەبێت لەسەر بناغەیەکی پتەو بنیاد بنرێت: هاووڵاتیی خوێندەوار، دامەزراوەی بەهێز، پێشکەوتنی زانستی، رێزگرتن لە زانست، بایەخدان بە مێژوومان و پابەندبوونێکی نەگۆڕ بە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییمان.
سەربەخۆیی سیاسی ئارەزوویەکی مێژووییە، بەڵام بنیاتنانی وڵاتێکی سەربەخۆی سەرکەوتوو و بەردەوام، زۆر زیاتر لە دیاریکردنی سنوورە سیاسییەکان پێویست دەکات.
پێویستی بە کۆمەڵگایەکی رۆشنبیر و هۆشیار هەیە کە بتوانێت بە داناییەوە خۆی بەڕێوە ببات، دامەزراوەکانی پەرەپێبدات، رێز لە جۆراوجۆریی کولتووری بگرێت و دەرفەتی فێربوون و داهێنان و پێشکەوتن بۆ نەوەکانی داهاتوو دابین بکات.
پێش ئەوەی بتوانین نەتەوەیەکی بەهێز و سەربەخۆ بنیاد بنێین، دەبێت نەوەگەلێک پەروەردە بکەین کە خاوەنی زانست و دانایی و هۆشیاری کولتووری و هەستێکی قووڵی بەرپرسیارێتی بەرامبەر نیشتمانەکەیان بن.
هەر بۆیە گرنگییەکی زۆر بە رووداوە کولتوورییەکانی وەک پێشانگای نێودەوڵەتی پەرتووکی هەولێر دەدەم.
ئەم پێشانگەیانە تەنها کۆبوونەوەی بڵاوکەرەوەکان و نووسەران و خوێنەران نین، بەڵکو ئاهەنگی ئازادیی فکری و ئاڵوگۆڕی کولتووری و حەزی مرۆڤن بۆ دۆزینەوە و زانین.
دەرفەت بۆ لاوان دەڕەخسێنن تا بیرۆکەی نوێ بدۆزنەوە، ئاسۆی تێگەیشتنیان فراوان بکەن و پەیوەندییەکی بەردەوام و درێژخایەن لەگەڵ پەرتووک و خوێندنەوەدا بنیاد بنێن.
لە قووڵایی دڵمەوە هانی دایک و باوک و داپیر و باپیرەکان دەدەم کە لە تەمەنێکی زووەوە منداڵەکانیان بە خوێندنەوە ئاشنا بکەن؛ بیانبەن بۆ پێشانگاکانی پەرتووک، کتێبخانەکان، مۆزەخانەکان و بۆنە کلتوورییەکان، و فێریان بکەن کە هەم زانستی نوێ و هەم میراتە کولتوورییەکەی خۆیان بە بایەخ بزانن.
با منداڵەکانمان جیهانی فراوانتر بناسن، بەڵام با چیرۆکی گەلەکەی خۆشیان بزانن. با پێشکەوتنی زانستی و تەکنەلۆژیا لە ئامێز بگرن، بەڵام هەرگیز زمان و ئەدەب و فۆلکلۆر و مێژووی خۆیان لەبیر نەکەن.
چونکە نەتەوەیەک کە رابردووی خۆی لەبیر بکات، مەترسیی لەدەستدانی ناسنامەی خۆی لەسەرە؛ بەڵام نەتەوەیەک کە مێژووی خۆی دەناسێت و زانست و زانیاری لە ئامێز دەگرێت، توانای ئەوەی هەیە داهاتووی خۆی دیاری بکات.
کاتێک پێشانگاکەم بەجێهێشت، هەستێکی جوانی خۆشی و دڵنیاییم لەگەڵ خۆم هەڵگرت.
لە ئەم قۆناغەی ژیانمدا، بینینی ئەو هەموو لاوەی کە حەز و ئارەزوویان بۆ پەرتووک و پەروەردە پیشان دەدا، یەکێک بوو لە هیوابەخشترین و خۆشترین ئەزموونەکان کە دەمتوانی ئارەزووی بکەم.
شانازیم بە میراتە کلتوورییەکەی باوباپیرانم دەکرد، سوپاسگوزار بووم بۆ بەشدارییە فکرییەکانی هاوسەرە کۆچکردووەکەم، و پڕ بووم لە هیوا بەوەی نەوەکانی ئێستای کوردستان بەردەوام بن لەسەر ئەو بناغانەی نەوەکانی پێش خۆیان دایانناوە.
گەورەترین رێزلێنان کە لاوانمان دەتوانن پێشکەشی زانا و نووسەر و شاعیر و وەرگێڕ و پێشەنگە کلتوورییەکانی نەوەکانی پێشوو بکەن، تەنها بەبیرهێنانەوەی ناوەکانیان نییە؛ بەڵکو بەردەوامبوونە لە کارەکانیان، فراوانکردنی دەستکەوتەکانیان و گواستنەوەی دڵسۆزییان بۆ زانست و زانیاری بۆ داهاتوو.
گەورەترین ئارەزووم ئەوەیە کوردستانێک ببینم کە منداڵەکانی خوێندەوار بن، زمانەکەی گەشە بکات، مێژووەکەی بە دروستی بناسرێت، میراتە فۆلکلۆری و کلتوورییەکەی بپارێزرێت و خەڵکەکەی خاوەنی ئەو دانایی و متمانەبەخۆبوون و ئیرادەیە بن کە بتوانن چارەنووسی خۆیان دیاری بکەن.
هەمیشە باوەڕم بەوە هەبووە کە پەرتووک توانای گۆڕینی تاکەکانی هەیە، تاکە خوێندەوارەکان دەتوانن کۆمەڵگا بگۆڕن، و کۆمەڵگا ڕۆشنبیر و هۆشیارەکان توانای بنیاتنانی نەتەوە و وڵاتیان هەیە.
نەتەوەیەک کە دەخوێنێتەوە، نەتەوەیەکە کە بیر دەکاتەوە.
نەتەوەیەک کە زمانی خۆی دەپارێزێت و مێژووی خۆی لەبیر ناکات، نەتەوەیەکە کە ناسنامەی خۆی دەناسێت.
و نەتەوەیەک کە لە پەروەردەی منداڵەکانیدا وەبەرهێنان دەکات، لە ئازادی و داهاتووی خۆیدا وەبەرهێنان دەکات.
هیوام ئەوەیە خۆشەویستی پەرتووک و هەوڵدان بۆ زانست و زانیاری لە سەرانسەری کوردستاندا بەردەوام گەشە بکات.
هیوام ئەوەیە نەوە لاوەکانمان ڕێز لەو میراتە فکری و کلتوورییە بگرن کە پێیان سپێردراوە، و پەروەردە و دانایی و دڵسۆزییان یارمەتی بدات ئەو خەونە نزیکتر ببێتەوە کە چەندین نەوە لە دڵیاندا هەڵیانگرتووە:
خەونی کوردستانێکی ئاشتیخواز، گەشەسەندوو، ڕۆشنبیر و سەربەخۆ.
