کوردیKURDÎENGLISHTÜRKÇEعربي
Rudaw Logo
راستەوخۆ
کوردستانهەواڵە ناوخۆییەکاندیاسپۆرا
رۆژهەڵاتی نێوەڕاست
جیهانئابووریهەڤپەیڤینتەندروستیپۆدکاستبیروڕاکولتووروەرزشمەڵتیمیدیابەرنامەکاندۆکیۆمێنتاری
راستەوخۆ
Rudaw

ئەپلیکەیشنی رووداو دابەزێنە

App StoreGoogle Play
نهێنیپارێزی•مەرج و بەندەکان

© 2026 هەموو مافەکان پارێزراون.

Rudaw

ئەپلیکەیشنی رووداو دابەزێنە

App StoreGoogle Play
نهێنیپارێزیمەرج و بەندەکان

© 2026 هەموو مافەکان پارێزراون.

وێنەی روونکاری ئەستێرەی چاڵە رەش. سەرچاوە: Futurism

وێنەی روونکاری ئەستێرەی چاڵە رەش. سەرچاوە: Futurism

جیهان

دۆزینەوەیەکی سەرسوڕهێنەر: جەیمس وێب ئەستێرەیەک دەبینێت کە چاڵێکی رەش لە چەقەکەیدایە

ئەمە یەکەمین جارە ئەم جۆرە تەنە گەردوونییە دەبینرێت

بژار زوبێر

بژار زوبێر

14-08-2026
گوێبگرە
0:00
0:00
قەبارەی دەق
بژار زوبێر، لە ساڵی 2020ـەوە وەکو هەواڵساز، وەرگێڕ و پرۆدیوسەر لە بەشی نێودەوڵەتیی تۆڕی میدیایی رووداو کار دەکات. پێش ئەوە، وەک فریلانسەر لەگەڵ نیویۆرک تایمز، جەزیرە، گۆڤاری وایرد و چەندین ئاژانسی دیکەدا کاری کردووە. لە راپۆرتەکانیدا زیاتر کار لەسەر دۆخی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا و بابەتە تەکنەلۆجی و زانستییەکان دەکات.
بژار زوبێر
بژار زوبێر14-08-2026
بژار زوبێر، لە ساڵی 2020ـەوە وەکو هەواڵساز، وەرگێڕ و پرۆدیوسەر لە بەشی نێودەوڵەتیی تۆڕی میدیایی رووداو کار دەکات. پێش ئەوە، وەک فریلانسەر لەگەڵ نیویۆرک تایمز، جەزیرە، گۆڤاری وایرد و چەندین ئاژانسی دیکەدا کاری کردووە. لە راپۆرتەکانیدا زیاتر کار لەسەر دۆخی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا و بابەتە تەکنەلۆجی و زانستییەکان دەکات.

بابەتی پەیوەندیدار

لە واشنتن تاوتوێی پەیوەندیی وزە و ژیریی دەستکرد دەکرێت
جیهان18-11-2026

لە واشنتن تاوتوێی پەیوەندیی وزە و ژیریی دەستکرد دەکرێت

وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا: لە سەرەتای جەنگەوە ئێران هێرشی ئەلیکترۆنی دەکاتە سەر ژێرخانەکەمان
جیهان18-11-2026

وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا: لە سەرەتای جەنگەوە ئێران هێرشی ئەلیکترۆنی دەکاتە سەر ژێرخانەکەمان

دۆسیەی ئێران لەنێوان سێ زلهێزەکەی جیهان؛ "ترەمپ داوای گوشاری چین لەسەر تاران دەکات"
جیهان18-11-2026

دۆسیەی ئێران لەنێوان سێ زلهێزەکەی جیهان؛ "ترەمپ داوای گوشاری چین لەسەر تاران دەکات"

تەنە گەردوونییە نامۆکە
گەردوونناسی

دۆزینەوەی تەنێکی گەردوونیی نامۆ؛ ئەستێرەیەک کە چاڵێکی رەشی زەبەلاحی لە نێوەڕاستدایە

تەلیسکۆپی بۆشایی «جەیمس وێب» تەنێکی دەگمەنی گەردوونیی دۆزیوەتەوە کە دەتوانێت روونکردنەوەیەکی نوێ بۆ چۆنیەتی دروستبوونی یەکەم چاڵە رەشەکان بدات.

زانا و گەردوونناسان لەرێگەی تەلیسکۆپی بۆشایی ئاسمانیی جەیمس وێبـەوە، تەنێکی نوێی گەردوونییان دۆزیوەتەوە کە یەکەم جارە لە مێژوودا بەو شێوەیە دەبینرێت. تەنەکە پێکدێت لە ئەستێرەیەک کە چاڵێکی ڕەشی زەبەلاح لە نێوەڕاستیدایە.

ئەم دۆزینەوەیە دەتوانێت زۆر لەو مەتەڵانە شیبکاتەوە کە ساڵانێکە مێشکی زانایانیان سەرقاڵ کردووە.

ژمارەکانی ئەم دۆزینەوەیە

100,000
جار
قورستر لە خۆرەکەی ئێمە
100
ملیار جار
وزەی زیاتر لە ئەستێرەیەکی ئاسایی
700
ملیۆن ساڵ دوای Big Bang
1
لە ملیارە
بەپێی توێژەرەکان، دەگمەنییەکەی

ئەم تەنە نامۆیە چییە؟

ئەم تەنە کە وەک خاڵێکی سووری درەوشاوە دەردەکەوێت و ناوی MoM-BH*-1ـی لێنراوە، شتێکی زۆر دەگمەنە. کێشەکەی نزیکەی 100 هەزار جار لە خۆری ئێمە قورسترە و بە بەرگێکی هێندە ئەستوور لە گاز دەورەدراوە کە وا دەکات قەبارەکەی هێندەی تەواوی کۆمەڵەی خۆر گەورە دەربکەوێت.

وێنەی دروستکراوی ئەستێرەی چاڵە رەش
وێنەی ئەستێرەیەک کە چاڵێکی رەشی زەبەلاح لە نێوەڕاستیدایە.

بەڵام ئەوەی زۆر سەیرە ئەوەیە، لەبری ئەوەی وەک ئەستێرەیەکی ئاسایی لە نێوەڕاستەکەیەوە وزە، گەرما و رووناکی بەرهەم بهێنێت، لە نێوەڕاستیدا چاڵێکی رەش هەیە کە بەردەوام ماددە و گازەکانی دەوروبەری خۆی قوت دەدات و دەخوات.

ڕوونکردنەوەی زانستی

چاڵە رەشەکە چۆن کار دەکات؟

ماددە و گازەکانی دەوروبەری چاڵە رەشەکە بەرەو نێوەڕاست رادەکێشرێن. پێش ئەوەی ماددەکە بچێتە نێو چاڵە رەشەکە، زۆر گەرم دەبێت و بڕێکی زۆر وزە و تیشک بەرهەم دەهێنێت.

✦
توێژینەوە

بەپێی توێژینەوە نوێیەکە کە لە گۆڤاری زانستیی Nature بڵاوکراوەتەوە، چاڵە رەشەکەی نێوەڕاست هێندە وزە دەردەدات کە 100 ملیار جار لە هەر ئەستێرەیەکی ناسراو زیاترە.

چۆن دۆزرایەوە؟

~20 ساڵ پێش ئێستا

بیرۆکەی «ئەستێرەی چاڵە رەش»

بیرۆکەی ئەوەی کە ئەستێرەیەک بتوانێت چاڵێکی ڕەشی زەبەلاحی لە ناوەڕاستیدا هەبێت، نزیکەی دوو دەیە پێش ئێستا خراوەتەڕوو.

2022

دەستپێکردنی جەیمس وێب

تەلیسکۆپی جەیمس وێب دەستی بە کارەکانی کرد و سەدان خاڵی سووری بچووکی لە گەردوونی سەرەتاییدا دۆزییەوە.

دوایین ساڵان

خاڵە سوورە نامۆکان

زانایان تێبینییان کرد ئەو تەنە سوورانە لە ئەستێرە زۆر گەورەترن، بەڵام لە گەلەستێرە زۆر بچووکتر و چڕترن.

ئایار

بینینی تیشکی X

تیمێکی دیکەی زانایان توانییان کەمێک تیشکی X لە یەکێک لەو تەنە سوورانەدا ببینن؛ ئەمە بەڵگەیەکی گرنگ بوو بۆ بوونی چاڵێکی ڕەش.

ئێستا

MoM-BH*-1

دۆزینەوەی تەنێک کە ڕووناکییەکەی هێندە بەهێزە کە تەواوی گەلەستێرەکەی خۆی دادەپۆشێت.

گەلەستێرە و تەنە گەردوونییەکان
تەنە سوورە نامۆکان کە جەیمس وێب لە گەردوونی سەرەتاییدا بینیویەتی.

بۆچی تیشکی X نەدەبینرا؟

زانایان پێیانوابوو ئەگەر لە نێوەڕاستی ئەو تەنە سوورانەدا چاڵێکی رەشی زەبەلاح هەبێت، دەبێت تیشکی X لێ دەربچێت. بەڵام هیچ تیشکێکی X نەدەبینرا.

دواتر زانایان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە ئەو تەنە سوورانە ئەستێرەن کە چاڵی رەشیان هەیە؛ هۆکاری نەبینینی تیشکی X ـەکەش ئەوەیە کە بەرگە گازە ئەستوورەکەی دەوریانی داوە و رێگری لە دەرچوونی تیشکەکە دەکات.

“
ئەمە شتێکی زۆر تایبەتە. لەنێو داتای ملیاران ئەستێرە، گەلەستێرە و چاڵە رەشەکاندا کە تاوەکو ئێستا تۆمارمان کردوون، هیچ شتێک هاوشێوەی ئەمە نییە.
رۆهان نایدو گەردوونناس لە زانکۆی هاوایی و سەرۆکی توێژینەوەکە

بۆچی ئەم دۆزینەوەیە گرنگە؟

نایدو و تیمەکەی دەڵێن، ئەگەر ئەم دۆزینەوەیە بەتەواوی پشتڕاست بێتەوە، ئەوا بەو واتایە دێت کە هەموو ئەو خاڵە سوورە بچووکانەی دیکەش کە جەیمس وێب دۆزیونییەتەوە، رەنگە هەر ئەستێرەی چاڵە ڕەش بن.

بەڵام ئەوەی وا دەکات MoM-BH*-1 زۆر تایبەت بێت، ئەوەیە کە رووناکییەکەی هێندە بەهێزە کە تەواوی ئەو گەلەستێرەیەی کە تێیدایە داپۆشیوە. بۆیە زانایان تەنیا رووناکییە بێگەردەکەی خودی ئەستێرە چاڵە رەشەکە دەبینن.

رووداو دیجیتاڵ سەرچاوە: Nature / James Webb Space Telescope

بابەتی پەیوەندیدار

لە واشنتن تاوتوێی پەیوەندیی وزە و ژیریی دەستکرد دەکرێت
جیهان18-11-2026

لە واشنتن تاوتوێی پەیوەندیی وزە و ژیریی دەستکرد دەکرێت

وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا: لە سەرەتای جەنگەوە ئێران هێرشی ئەلیکترۆنی دەکاتە سەر ژێرخانەکەمان
جیهان18-11-2026

وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا: لە سەرەتای جەنگەوە ئێران هێرشی ئەلیکترۆنی دەکاتە سەر ژێرخانەکەمان

دۆسیەی ئێران لەنێوان سێ زلهێزەکەی جیهان؛ "ترەمپ داوای گوشاری چین لەسەر تاران دەکات"
جیهان18-11-2026

دۆسیەی ئێران لەنێوان سێ زلهێزەکەی جیهان؛ "ترەمپ داوای گوشاری چین لەسەر تاران دەکات"

پێشنیازەکان

ئەمەنەش ببینە