ئاشتی هەورامی: گرێبەستەكانی ئێمە 500 جار باشترە لەوانەی نەوشیروان مستەفا

ئاشتی هەورامی، وەزیری سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان، لەم هەڤپەیڤینەدا كە تەلەڤزیۆنی (Rudaw) لەگەڵی كردووە، باسی سەرەتای گەڕانەوەی خۆی و وەرگرتنی پۆستی ئەو وەزارەتە دەكات، سەرباری وردەكاری گرێبەستەكانی نەوت و پلانی دابەزاندنی نرخی بەنزین كە دەڵێت ئەوە سیاسەتی حكومەتە و بەردەوام دەبێت.

ئاشتی هەورامی: من خەڵكی تەوێڵەم لە هەورامان و لەوێ لەدایك بووم. خوێندنی ناوەندیم لەهەڵەبجە تەواو كردووە. ئامادەییم لەبەغدا تەواو كردووە، پاشان چوومە كۆلیژی ئەندازیاریی نەوت لە زانكۆی بەغدا و لەساڵی 1971 تەواوم كرد. 3 ـ 4 ساڵ لەكێڵگەی رومێلە لەكۆمپانیای نەوتی نیشتیمانی كارم كرد، پاشان زەمالەیەكم وەرگرت و بۆ خوێندنی دكتۆرا چوومە بەریتانیا. بەداخەوە لەوكاتەوە پەیوەندیم نەختێ پچڕا لەگەڵ كوردستان. لەساڵی 1978 دكتۆرام وەرگرت و دەستم كرد بەكار لەكۆمپانیای نەوتی بەریتانی، پاشان لەگەڵ چەند كۆمپانیایەكی جیهانی.

لەساڵی 1989 كۆمپانیای خۆم دامەزراند بۆ راوێژكاری. خێزانم لەوێیە، خێزانەكەم سكۆتلەندییە و سێ منداڵم هەیە و هەرسێكیان خوێندنیان تەواوكردووە. كچەكەم ماستەری ئابووریی نەوتی خوێندووە و وەكو باوكی وایە. 

ئاشتی هەورامی: تاوەكو ساڵی 2006 كۆمپانیام مابوو، پێش گەڕانەوەم فرۆشتم و پەیوەندیم بەو كۆمپانیایەوە نەما.

ئاشتی هەورامی: نەخێر كۆمپانیایەكی فراوان بوو، نزیكەی دوو هەزار ئەندازیار و جیۆلۆجی و ئابووریناس و راوێژكار كاریان بۆ من دەكرد، بارەگای سەرەكی لەبەریتانیا بوو، بەڵام ئۆفیسمان هەبوو لە تێكساس و لە كەنەدا و ئوسترالیا و ئەفریقا.

ئاشتی هەورامی: بەڵێ ئەوە بەشێك بوو لە دیراساتی خۆمان، بۆ نموونە وڵاتێك هەڵدەبژێری كە دیراسەتی بكەی لەناحیەی جیۆلۆجی، ئێمە دیراسەی عێراقمان لە 2002 تەواو كردبوو لەگەڵ كوردستان، شارەزاییەكی تەواومان هەبوو لەبارەی نەوت و غازی كوردستان بەتایبەتی.

ئاشتی هەورامی: نەخێر لەدوای دەرچوونم لەعێراق بەڕاستی وازم لەسیاسەت هێنا، وەكو هەموو كوردێك كوردایەتی لەخوێنماندایە، بەڵام وازم لە حیزبایەتی هێنا و تەركیزم كردە سەر خوێندن. وابزانم لە 2002 ــ 2003 بوو یان 2004 كە یەكەمجار د. بەرهەم ساڵحم بینی، لەكۆنگرەیەك بووین كە منی ناسی و پەیوەندیمان هەر ما بە ئیمەیڵ و بەتەلەفۆن و نامە. ئەوكات پرسیاری زۆری لەمن كرد و زانی كە من شارەزاییەكەم چییە لەبارەی دەستوور، دەستووری وڵاتانی فیدراڵی و لەبارەی وزە، لەبارەی نەوت و غاز چۆن وڵاتانی دیكە مامەڵە دەكەن لەگەڵ دەستوور، چۆن یاسا دادەنێن، ئینجا ئەو نامە گۆڕینەوانەم هەبوو لەگەڵ جەنابی و دواتریش لەگەڵ نووسینگەی جەنابی مام جەلال لە بەغدا، ئەوە سەرەتای پەیوەندی من بوو لەگەڵ بەرپرسانی كورد و لەماوەی دووساڵ پێش ئەوەی دەستووری عێراق دابنرێ وەكو راوێژكارێك زانیاریم دەنارد بۆ دكتۆر بەرهەم و بۆ لایەنەكانی دیكە.

ئاشتی هەورامی: بەخوا ئەوە بۆ من شتێكی چاوەڕواننەكراو بوو، قەت پێشبینیم نەدەكرد. رۆژێك وابزانم مانگی 3 ـ 4/2006 بوو كاك بەرهەم تەلەفۆنی بۆ كردم و گوتی وابزانم ئیشێكی گەورەمان پێتە، چاوەڕێی تەلەفۆنێك بكە لەكاك نێچیرڤانەوە، تەلەفۆنت بۆ دەكات و خۆی بۆت باس دەكات، دوای ئەوە كاك نێچیرڤان تەلەفۆنی بۆ كردم و گوتی من فڵانە كەسم، یەك جار كاك نێچیرڤانم بینیبوو لە كۆنگرەیەكدا و سڵاوێكم لێكردبوو، تا ئەو وەختە قەت نەمبینیبوو، گوتی من فڵانە كەسم، لەگەڵ كاك بەرهەم قسەم كردووە و زۆر مەدحی تۆ دەكات و ئێستا وەكو كوردێك پێویستمان پێتە، گوتم بەسەرچاو ئەوە شانازیەكی گەورەیە بۆ من، بەڵام دەبێ بیری لێبكەمەوە، خێزانم هەیەو كۆمپانیام هەیەو ئیشم هەیەو ئیلتیزاماتم هەیە، بەڵام بەزووترین كات وەڵامت دەدەمەوە، دوو سێ رۆژ بیرم لێكردەوە بەڕاستی بوو بە واجب لەسەرم، سەیری دەكەم ناتوانم بڵێم نا، یەك كێشەم هەبوو لەگەڵ كۆمپانیاكە، چونكە ئاسان نییە كۆمپانیات هەبێ كە بەرپرس بیت و ئیلتیزاماتت هەبێ، بۆیە یەكسەر فرۆشتم و بەڵێنم بە خێزانەكەشم دا دوای ساڵێك بگەڕێمەوە، چونكە كاك نێچیرڤان ئەو وەختە بەمنی گوت، هەر بۆ ساڵێك وەرە هەتا وەزارەتەكە دادەمەزرێ.

ئاشتی هەورامی: بەشێوەیەكی كاتی بوو، گوتی ساڵێك هاوكاریمان بكە و شارەزایی خۆت بهێنە با وەزارەتەكە دابمەزرێنین، مافی خۆمان بەشێوەیەكی دەستووری بزانین كە چۆن كاری لەسەر بكەین، ئەو وەختە بیری لێدەكەینەوە، منیش كە تەلەفۆنم بۆ كردەوە گوتم كاك نێچیرڤان من ئامادەم، دێمەوە بۆ كوردستان، بەڵام چەند شتێك هەیە دەبێ روونیبكەمەوە، یەكەم من سیاسی نیم و حیزبی نیم، دووەم لەدەرەوە ژیاوم و ئازادانە ئیشم كردووە، خۆم بەرپرسی خۆم بووم و من ئەمرم بەخەڵك كردووە، ناتوانم بۆ هەموو شتێك بڵێم یەس. 

ئاشتی هەورامی: وەك كەسێكی بێلایەن و بەڕاستی لەڕووی بڕیاردانیش كە هاتمە سەر ئەو قەناعەتەی بڕیارێكی راست دەدەم، پێویستم بە پشتگیرییە، خۆ ناتوانم هەر خۆم جێبەجێی بكەم. كاك نێچیرڤانیش گوتی منیش لەبەر ئەوە تەلەفۆن بۆ تۆ دەكەم، بەدوای خەڵكێكەوەم كە شارەزایی خۆی بەكاربێنێ بۆ سوود و بەرژەوەندیی خەڵكی كوردستان، بەڵێنی دا كە بەتەواوی پشتگیریم بكات، بەڕاستیش چ خۆی و چ جەنابی سەرۆك و جەنابی مام جەلالیش كە كێشەیەكم هەبووبێ پشتگیرییان كردووم.

ئاشتی هەورامی: من هەموو ئەو ماوەیە لەدەرەوە بووم جگە لە 2004 ـ 2005 كە چوومە بەغدا بۆ وەزارەتی نەوت ئەوكاتەی بانگەوازیان كردبوو بۆ گرێبەستێكی راوێژكاری بۆ كێڵگەكانی رومێلەو كەركووك، ئێمە لەنێو 35 كۆمپانیا هەردوو گرێبەستەكەمان بردەوە، بێگومان لەنێو ئەو كۆمپانیایانە شێڵی تێدا بوو BP تێدابوو، هەموو كۆمپانیا گەورەكانی تێدا بوون، بەڵام ئێمە بردمانەوە، ئەو وەختە وەزارەتی نەوت گوتیان دەتوانی شەراكەت بكەی لەگەڵ دوو كۆمپانیاكەی دیكە، ئێمە شێڵمان هێنا بۆ كەركووك و BPیشمان بردە رومێلە. دیراسەكەمان تەواو كرد و لەو رۆژەوە وازم لە ئیشەكە هێنا لە لەندەن كە هاتمەوە ئێرە. كە گەیشتمە هەولێر، ئەوە یەكەمجارم بوو بێمەوە كوردستان دوای زیاتر لە 30 ساڵ، كە گەیشتمە هەولێر بەڕاستی پایتەختی كوردستان شارێكی بچووك، فڕۆكەخانەیەكی زۆر هەژار، هوتێلێك هەبوو بەناوی شیراتۆن و هەر ئەوە هەبوو لێرە، 2 كاژێر كارەبا كە هەموو چارەكە سەعاتێك دەبڕا، لە جادە دەڕۆی بەنزینخانەی تێدا نییە و بە دەبە بەنزینیان دەفرۆشت لەكۆڵانەكان، سەیری ئەوەم كرد و ئەو هەموو دیراسەیەی لەسەر كوردستانم كردبوو، دەمزانی چەند زەنگینە بە غاز و نەوت، بەڵام میللەت بەو شێوەیە دەژی، گوتم خیبرەكەم لەشوێنی خۆیەتی و پێویستە من لەم وڵاتە ئیش بكەم.

دواییش بیرم كردەوە گوتم من وەكو زۆر خەڵكی دیكە كە پێشمەرگایەتییان كردووە من پێشمەرگایەتیم نەكردووە، ئەمە ئەركێكە هەر عەینی قیمەتی هەیە، گوتم بەم شێوەیە من دەبمە یەكەم پێشمەرگەی ئابووریی كوردستان، دەبێ ئەم ئیشە سەربكەوێ و دەبێ یاسایەك هەبێ و مافی خۆمان لە دەستووردا وەرگرین، واتە ئەوە بۆ من بووە تەحەدایەك.

ئاشتی هەورامی: وەڵا یەكسەر هاتینە سەر ئیش، سەرۆكی حكومەت لە كۆبوونەوەی یەكەم گوتی وەكو دەزانی كارەبا كێشەیەكی گەورەیە و چارەسەری بە پەلەی دەوێ، لە رۆژێكدا دوو كاژێر كارەبا و لەژێر رەحمەتی بەغدا میللەت ئەوە قبوڵ ناكات، گوتی سووتەمەنیش كێشەیەكی گەورەیە بەتایبەتی بەنزین، دەبێ چارەسەرێكی بۆ بدۆزینەوە و لەژێر رەحمەتی بەغدا نەبین، دەبێ شتێك بكەین كە خێرا بگەینە ئامانج و خۆمان بتوانین پاڵاوگە دروستبكەین، سێیەم گوتی، هەڵبەتە لەناحیەی دەستووری كێشەمان هەیە، دەبێ تێیبگەین و بزانین چییە، مافمان چییە، چۆن جێبەجێی بكەین، چۆن بتوانین سامانە سروشتییەكانی خۆمان كۆنترۆڵ بكەین بۆ بەرژەوەندی میللەتی كورد بەپێی دەستوور و یاسا. ئینجا گوتی دەبێ چارەسەرێك بدۆزینەوە لەگەڵ بەغدا كە چۆن هاوكاری بكەین بۆ چەسپاندنی ئەمە، بۆ ئەوەی كە بتوانین بەكاری بێنین، ئێمە دەرگایەكمان دەوێ بۆ بازاڕی جیهانی، دەبێ چارەسەرێك بدۆزینەوە كە چۆن لەگەڵ توركیا هاوكاری بكەین بۆ ئەوەی بتوانین نەوت و غازی خۆمان بگەیەنینە دەرەوە، ئینجا گوتی ئەمە ئیشی تۆیە و چیت دەوێ من پشتگیریت دەكەم. 

ئاشتی هەورامی: بۆ كارەبا بەڕاستی ئاسان نەبوو، چونكە دوو وێستگەی كارەبا مۆڵەتیان پێدرابوو، بەڵام لە قۆناغی گرێبەست بوون عێراقیش بەڵێنی دابوو كە غاز لە كێڵگەی كۆرمۆر و خورمەڵەوە بهێنێ بۆ كوردستان بۆ ئەو مەبەستە، بەڵام ئەوكات هەر دەستی پێنەكردبوو، وێستگەكان خەریك بوو تەواو دەبوون لە ماوەی چەند مانگێكدا، بەڵام عێراق هەر پشتگوێی خستبوو. ئێمە هەوڵماندا لەگەڵ بەغدا گفتوگۆ بكەین، گوتیان جارێ زووە دوایی گرێبەست دەكەین، هەموو عێراق وێرانە و ئێوەش دەبێ چاوەڕێ بكەن و ئیدی لەو بەزم و رەزمە. من هاتمەوە لای كاك نێچیرڤان و باسمان كرد، گوتی چارەسەری خۆت بدۆزەرەوە، چارەسەری منیش ئەوە بوو بەدوای كۆمپانیایەكەوە بووم كە بتوانێ ئەو ئیشە بەخێرایی بكات. بێگومان غاز دەربهێنی و بیدەیتە وێستگە دەبێ پاڵاوگەی بۆ دروستبكەی، دەبێ لەپێشەوە پاكی بكەیتەوە، ئەو شتانەش لەبازاڕ نییە بیكڕین، دەبێ بچی بەدوایدا بگەڕێی و دوو سێ ساڵی دەوێ تاوەكو دروستبكرێ. بەرێكەوت تووشی دانا غاز بووین لەكۆنگرەیەكدا، باسی كێشەكەمان كرد، خاوەنەكەی حەمید جەعفەر گوتی، ئێمە پاڵاوگەیەكمان دروستكردووە بیبەین بۆ میسر، ئەگەر گرێبەستێكی رێكوپێك هەبێ لەكوردستان ئێمە دەتوانین بیدەینە كوردستان، ئەوە بوو گرێبەستەكەمان كرد و ئەوە قۆناغی یەكەم چارەسەر بوو، دوایی ئێمە دەستمانكرد بە ئیشكردن لەسەر گازوایل و توانیمان سووتەمەنی بۆ كارەبا بەتەواوی دابین بكەین، ئێستا 23 ـ 24 كاژێر كارەبا هەیەو ئەو كێشەیە بە تەواوی چارەسەر بووە.

ئاشتی هەورامی: بەخوا ئەوە بۆ من تازەیە، بۆ هەموومان تازەیە، ئاگادار نەبووین لە باكگراوندی ئەو كەسە بەڕاستی و با حیسابی ئەوەش بكەین كە ئەمە لە رۆژنامەكانەوە بڵاوكراوەتەوە و لە دادگا بانگ نەكراوە، بەشێكیشی لە ویكیلیكس دەرچووە كە تازەیە، ئێمە ئاگاداری ئەوە نەبووین كاتی خۆی، ئێمە سەیرمان كردووە و پێویستە لەسەرمان كە پێیدا بچینەوە چونكە ئەوە مەسەلەیەكی هەستیارە بۆ هەموومان، بەڵام با نەگەینە ئەنجام و بڵێین ئەمە تاوانبارە، با خەڵكی سەیری زانیارییەكە بكەن، دەستمانپێكردووە بەڵام بەڕاستی وەكو وەزارەتێكی تەكنیكی ئەمە ئیشی من نییە، خەڵكی دیكە هەیە شارەزایە لەو شتانە بەدوایدا دەگەڕێن، بەڵام دڵنیابە ئێمەش ناڕەحەتین كە ئەوەمان خوێندووەتەوە، لانیكەم خوێندنەوەكەی خراپە، جا ئەگەر نەختێكیشی راست بێ هەر خراپە، بۆیە هیوادارم لێكۆڵینەوە بكرێ و بزانین راستە یان نا، ئەوكات ئیجرائاتی خۆمان دەكەین.

ئاشتی هەورامی: ئەوە بەگوێرەی گرێبەستی ئێمە نابێت، بەڵام بێگومان لایەنی دیكە هەیە وەكو وەزارەتی داد و رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی، بەڵام ئیشی وەزارەتی ئێمە نییە كە بە عەقد غەرامە دانێین لەسەری، بەڵام من دووپاتی دەكەمەوە ئەگەر شتێك ساغ ببێتەوە لەسەری كە هێشتا نەبووە و وەك گوتم جارێ قسەی رۆژنامەكانە، ئەگەر شتێك ئیسپات ببێ من دەزانم كەس تەحەممولی ئەوە ناكات.

 

ئاشتی هەورامی: بەڵێ بەداخەوە ئەوە روویدا، بەڵام بە ویژدانەوە بڵێم لە سەرەتاوە بۆ ماوەی دوو ساڵ ئیشی كۆمپانیاكە باش بوو، دوای ئەوە نەختێ خاوبوونەوە، نازانم كێشەی داراییان هەبوو یان شتی دیكە نەختێ ئیشەكەیان كەم بووەوە، ئەو رووداوەش كە روویدا هێشتا لەژێر لێكۆڵینەوەدایە و ئێمە نازانین تەكنیكی بووە یان بەهۆی ئیهمال بووە، زەرەری لە ژینگە داوە راستە، زەرەری ماددی گەورەشی داوە، چونكە (LPG)یەكە هەر نەمابوو بۆ ماوەی ساڵێك، ئێستا هاتووەتەوە سەر ئیش و گفتوگۆمان هەیە لەگەڵیان كە (LPG)یەكە بەكاربێنن، بەڵام لەژێر لێكۆڵینەوەدایە و ئەگەر ئەوە تەواو بوو، بەپێی ئەو زیانەی كە لە كوردستان و لە ژینگە دراوە و خەڵك بوونەتە قوربانی، یان سووتانی (LPG)یەكە، هەمووی حیسابی بۆ دەكەین.

ئاشتی هەورامی: ئەوە بە قۆناغ بووە، با لەسەرەتاوە دەستپێبكەم، بێگومان لەسفرەوە دەستمانپێكرد و هیچمان نەبوو، بەغدا هەروەكو بەڵێنی دابوو دوو پاڵاوگەی بچووكمان بۆ دروستبكات دەستی بەدیزاین كردبوو نەختێ ژێرخانی ئابووری دانابوو كە لەكوێ بن ئەو شتانە، دوای دوو ساڵ هەر 10 ملیۆنی خەرج كردبوو، دیار نەبوو كە 4 ساڵ 5 ساڵی دیكە تەواو دەبن یان نا، زۆر گفتوگۆمان كرد و گلەییمان هەبوو كە پەلەی لێبكەن، گوتیان ئەگەر وایە خۆتان بیكەن، ئێمەش گفتوگۆمان كرد ئەو وەختە لەگەڵ سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی كە ئەمە وەڵامەكەیانە، گوتیان باشە خۆت دەتوانی بیكەی؟ گوتم من خۆم ناتوانم، ئێمە توانای تەكنیكی و داراییمان نییە، بیدەن بەكەرتی تایبەت بە مەرجێك بەو نموونەیە و بەو كاتە تەواوی بكات بەپارەی خۆی، دواجار دامانە دوو كۆمپانیا، بەڕاستی هەریەك لەوانە نزیكەی ملیارێك دۆلار زیاتری خەرج كردووە، قۆناغی یەكەم كە دەستیكرد بەئیش (فیڵ ئۆیڵ)ێكی باشی هەبوو، ئەوەی نەوتی رەش، لەهەمان كاتدا بەغدا نەوتە رەشەكەی لە ئێمە بڕی و هەمووی داخست، زۆر زۆر كاتی خۆی بوو كە توانیمان بەبێ ئەوەی كەس بزانێ و كەس نەقسی هەبێت یەكسەر لەماوەی 2 ـ 3 رۆژدا دابینمان كرد. قۆناغی دووەم گەیشتینە سەر دابینكردنی گازوایل كە دامانە وێستگەكانی كارەبا بۆ ئەوەی كارەباكە زیاد ببێت. ساڵێك دوای ئەوە بەغدا ئەو موشتەقاتەشی كەمكردەوە. قۆناغی سێیەمی پەرەپێدانی پاڵاوگەكان ئەوە بوو كە بەنزینی باش دابین بكات، ئێمە نزیكەی چوار مانگ لەمەوبەر پلانمان دانابوو كە ئەوە تەواوبێ بەڵام نەختێك دواكەوت. ئێمە پێشبینی ئەوەمان دەكرد كە بەغدا هەر كەمی دەكاتەوەو بەنزینی یەدەگی خۆمان كڕی، دوای پشكنینی كۆتایی هەموو دڵنیا بووین كە ئەم دوو پاڵاوگەیە بەتەواوی بەنزینی خۆمان دەداتێ ئینجا بڕیارماندا كە حكومەت یەك جۆر بەنزینی دەبێت كە لە ئاستی ئەوەی بێجی كەمتر نابێ و خۆمان دابینی دەكەین بۆ بەنزینخانەكان و ئیدی كۆبۆن و ئەو شتانە نامێنێ.

ئاشتی هەورامی: بەڵێ بەنزینی هەرێمی كوردستانە و دەبێ شانازی پێوەبكەین، خۆمان كردوومانە و لەسفرەوە دەستمانپێكردووە، ئەوەش قۆناغی یەكەمە كە بە ئاستی بێجی دەستمانپێكردووە و بەپشتیوانی خوا باشتریشی دەكەین.

ئاشتی هەورامی: هیچ حكومەتیك ناتوانێ میللەت بخەڵەتێنێ، بەڵام ئۆپۆزسیۆن بەقسەی وەكو ئەوە نە ئیسپاتی هەیە نەهیچ، من وەكو وەزیرێك دەزانم بەنزینەكەم هەیە، دەزانم بەشدەكات و دەزانم زیاتریش دەبێ و لەوانەیە بەنزینیش بفرۆشین، ئێستاش بە بێجی دەستمانپێكردووە و دوای سێ چوار مانگی دیكە نیازمان وایە (LPG) بەكاربێنین. 

ئاشتی هەورامی: بەڵێ دوای 3 ـ 4 مانگی دیكە نیازمان هەیە، دەستمانپێكردووە و پلانمان هەیە كە (LPG) بەكاربێنین بۆ ئۆتۆمبێلی تاكسی و ئۆتۆمبێلی حكومی، ئەوە زۆر گوشار لەسەر بەكارهێنانی بەنزین كەم دەكاتەوە و بۆ ژینگەش زۆر باشە، ئەو كاتە بەنزینەكە زیاد دەبێت و ئەوەی كە پێویست نییە لایدەبەین و هەر موحەسەن دەفرۆشین، یان دوو (براند)مان دەبێت: بێجی و موحەسەن. ئەوە پێشبینییە و لەساڵی داهاتوو پشت بەخوا ئەوەشمان دەبێ، بەهیچ شێوەیەك ئەوە واناكات نرخ بەرزبێتەوە و بەهیچ شێوەیەك نابێ كەرتی تایبەت بێت بەنزینی خۆی بفرۆشێ، ئێمە دڵنیاین لەبڕیارەكانمان.

ئاشتی هەورامی: راستەو راست نییە، بۆ نموونە لەهەولێر 225 بەنزینخانە هەیە لەكاتێكدا 50 بەنزینخانە بەسە بۆ دابینكردنی بەنزینی تەواو بۆ ئۆتۆمبیلەكان. ئەم بەنزینخانانە بەشێكیان مۆڵەتیان نییە و زۆربەیان مۆبایلن، كاتی ئەوە هاتووە بچن ئیشێكی دیكە بكەن، بەڵام ئێمە بەپێی توانا دابەشی دەكەین، بەشێوەیەك كە هەموو كەسێك نەختێك وەرگرێ، بەڵام كە نەختێك وەرگرێ لەوانەیە نەتوانێ بەوە بژی، چونكە داهاتەكەی كەمە. 

ئاشتی هەورامی: ئاخر لەوەشدا میللەت زەرەرمەند بوو، بەڵام بابێینە سەر نرخەكە، لە عێراق هەمووی بەغدا دابەشی سەر بەنزینخانەكانی دەكات، كرێی فرۆشتن 15 دینارە، ئێمە 20 دینارمان داوە. بەڵام ئێمە بەڵێنمان داوەو ئێستاش دووبارەی دەكەمەوە، لەماوەی مانگێك دوو مانگی دیكە كە داتامان بۆ دێت، لێیدەكۆڵینەوە و بە تێچووی ئەو كۆمپانیایانەدا دەچینەوە، ئەگەر دەركەوت زەرەر دەكەن یان قازانج دەكەن یان مەعقول نییە، ئێمە هیچ كێشەمان نییە و بۆیان زیاد دەكەین.

ئاشتی هەورامی: یاریكردن بەنرخ نابێ، چونكە ئێمە نرخەكەمان داناوە، كواڵێتیش ناگۆڕێ چونكە ئێمە دابەشی دەكەین، هەمووی لەژێر چاودێرییە و دەستمانپێكردووە كە خۆمان دەیگوازینەوە بۆ بەنزینخانەكان و عەدادی لەسەرە و كامێرای لەسەر دادەنێین، لە داهاتوودا سەتەلایتی لەسەر دادەنێین و ئەو سیستەمە جیهانییە لەرێگایە بۆمان دێت، یاریكردن بە نرخ نامێنێ و دڵنیابن لەوە، بەڵام ئایا سزای كەسمان داوە، دیارە ئەوەی كە لە رابردوو بووە ناتوانین بچین لێكۆڵینەوە لەوە بكەین كە لە 10 ساڵی رابردوو چی بووە، پێویستیش ناكات بەڕاستی، چونكە بازاڕەكە ئازاد بووەو خەڵك ئازاد بووە كە هەندێ شت بكات. راستە كواڵێتی خراپی خستووەتە بازاڕەوە، دیارە پێشتر دابەشكردن لە دەستی پارێزگاكان بووە، بەڵام ئەوە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانە كە دەبێ وەزارەت كواڵیتیەكە زەبت بكات. 

ئاشتی هەورامی: بەڵێ ئەوەی لە رابردوو كرابوو كرابوو، بەڵام ئێمە لە هەولێر تائێستا نزیكەی 40 ملیار دینار سزای چەند كۆمپانیایەكمان داوە. 

ئاشتی هەورامی: نامەوێ لێرە باسی كەس بكەم، بەڵام دڵنیابە ئەوانەی كە ئاشكرابوون هەموومان داناون و هەمووشیان رازین لەپرۆسەكە و هەمووشیان هاوكار بوون و خۆیان هاتوونەتە پێشەوە، بۆنموونە دەڵێن مستەودەع ئەو پارەیەی وەرنەگرتووە، یان ئەو بەنزینەم وا لێكردووە چونكە ئەو وەختە من ئازاد بووم و ئێستا دەزانم ئەوە شتێكی خراپ بووە و پارەكە دەدەم. ئێمە ئێستا فكرمان لەسەر رێكخستنی پرۆسەكەیە و گرنگ ئەوەیە بەرەو پێشەوە دەڕۆین نەك بەرەو پاش.

ئاشتی هەورامی: ئێمە لەڕۆژی یەكەمەوە لەگەڵ كاك نێچیرڤان بڕیارماندا دەستوورێكمان هەیە و دەبێ بەو دەستوورە چارەسەرێك بدۆزینەوە كە چۆن ئیش بكەین، من پێش ئەوەی بێمەوە بۆ كوردستان، بەحوكمی پەیوەندیم لەگەڵ د.بەرهەم ساڵح دەمزانی دەستوور چی تێدایە و بەحوكمی ئەوەی كە كۆمپانیای خۆم هەبوو، كۆمپانیای راوێژكاری كە بەشێك لەئیشەكانی گرێبەستی نەوت بوو بەشێكی دیكەی پێداچوونەوەی یاسایی بوو، زۆر شارەزاییمان هەبوو لەمۆدێلەكان. كاتی خۆی دوو رەشنووسم ئامادە كردبوو پێش ئەوەی بێمەوە بۆ كوردستان، یەكێكیان بۆ حكومەتی فیدراڵ كە چۆن بەشێوەیەكی دەستووری وەبەرهێنان لەعێراق رێكبخەن، دووەمیان بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان كە چۆن دوو حكومەت لەسایەی یەك دەستووردا مامەڵە دەكەن و چۆن هەردووكیان مافی خۆیان وەردەگرن بەپێی دەستوور. مانگی تەمموزی 2006 بەڕێز مالیكی لەگەڵ حوسێن شەهرستانی هاتنە ئێرە و بۆ یەكەمجار كۆبوونەوەیەكمان كرد لەگەڵیان. داوامان لێكردن كە كاتی ئەوە هاتووە بەزووترین كات یاسای نەوت و غاز پەسەند بكرێ ئەگەرنا وەبەرهێنان نابێ و ئێمەش وەكو كورد چاوەڕوانیمان هەیە و مافمان هەیە و دەبێ بەیاسا بزانین مافەكانمان چین، ئەوان پێیان سەیر بوو كە ئێمە ئاوا حازرین و گوتیان ئاخر ئەوە وەختی دەوێ، گوتم ئەوەتا فەرموون رەشنووسەكە ئامادەیە. بۆ مێژوو بڵێم بەڕێز مالیكی دوای مانگێك لیژنەیەكی باڵای دروستكرد بەسەركردایەتی د. بەرهەم و منیش ئەندام بووم تێیدا، دەستمانكرد بەئیشكردن لەسەر ئامادەكردنی ئەو یاسایە، بەڵام كە هاتینە سەر گفتوگۆی، ئەو شۆڤینیەی كە دەیبینن ئێستاش و لە رابردووش دیسان هاتەوە ناو ساحەكە. وەكو بڵێی دەستوور هیچ نەبێ و دەیانویست یاسایەكی ناوەندی دابنێن كە هەموو ئەو دەسەڵاتەی لەدەستووردا دانراوە لابدات. بۆیە نەگەیشتینە ئەنجام. من كە هاتمەوە لە بەغدا چوومە لای كاك نێچیرڤان و گوتم ئێمە ناگەینە ئەنجام لەبەر ئەم شتانە. ئەوە شەش مانگ تێپەڕی و هێشتا رەشنووسەكە نزیكی دەستوور نییە، گوتی چی بكەین؟ گوتم رەشنووسی خۆمان ئامادەیە با موناقەشەی ئەنجومەنی وەزیرانی بكەین و بچینە پەرلەمان، گوتی با بوەستین تا مانگی 5، چونكە مانگی 5 دوا وادە بوو كە ئەو رەشنووسەی 2007 جێبەجێ بكەن، ئەوەبوو نەیانكرد. بۆیە لەكۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران پرۆژەكەی خۆمان پەسەند كرا كە بچێ بۆ پەرلەمان، لەپەرلەمان بەڕاستی گفتوگۆیەكی درێژی لەسەر كرا، بەڵام بوو بە یاسای ژمارە یەكی ئابووریی كوردستان كە لە سێپتێمبەری 2007 تێپەڕی، ئەوە بوو بە بنچینەیەك كە ژێرخانی ئابووریی دابنێ بۆ كوردستان كە لەڕووی ئابوورییەوە بەرەو كوێ دەڕۆین، بەتایبەتی رێگای پێشاندا بۆ ئێمە و بۆ كۆمپانیاكانی نەوت كە چۆن وەبەرهێنانی خۆیان بكەن و بێن لەكوردستان ئیش بكەن و بەدوای نەوت و غازدا بگەڕێن. 

ئاشتی هەورامی: ئەوە راستە لەبیرمە، پێمان سەیر بوو ئەو وەختە، چونكە لە دانیشتنی یەكەمدا بووین كە دەستمان بە گفتوگۆ كرد ئەوان هاتنە دەرەوە، لەبیرمە تەوجیهیان بۆ هاتبوو كە دەبێت بڕۆنە دەرەوە، تەوجیهەكەش لە سلێمانییەوە هاتبوو، وابزانم لە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتییەوە هاتبوو كە ئەوكات كاك نەوشیروان مستەفا بوو، بەشێكیان هەر مەجبوور بوون بچنە دەرەوەو بەشێكیشیان دەیانویست بچنە دەرەوەو كاك عەدنان موفتی زۆر محاوەلەی كرد بیانهێڵێتەوە چونكە یاساكەی بەدڵ بوو دەیزانی ئەمە بۆ بەرژەوەندی گشتییە، ئێمەش لەڕێگای خۆمانەوە، كاك نێچیرڤان تەلەفۆنی كرد بۆ بەغدا بۆ د. بەرهەم و بۆ جەنابی مام جەلال، مام جەلال زۆر پێیناخۆش بوو بەڕاستی من بۆ مێژوو دەیڵێم، گوتی ئەمە هەڵسوكەوت نییە و ئەگەر بەدڵیان نییە با بچن لەقاعەی پەرلەمان باسی بكەن، بەڵام كوردستان پێویستی بەیاسایە. دوای ئەوە هاتنەوە ژوورەوە و كەشەكە ئارام بووەوە و پاشان نەختێ توند بوو، بەڵام ئاخیرەكەی هاتنە سەر قەناعەت و 111 ئەندام پەرلەمان دەنگیان بۆ دا. ئەوە دەستكەوتێكی زۆر گەورەبوو.

رووداو: رەخنە لەوە دەگیرێ كە هەموو گرێبەستەكانی ئێوە لەبواری نەوت گرێبەستی شەراكەتن، واتا كۆمپانیایەك دەكەن بەهاوبەش لە سامانی ئەم وڵاتەدا؟ 

ئاشتی هەورامی: ئەوە شتێكی سروشتییە، بەڵام پێش ئەوەی بڵێم بۆچی با بێمە سەر ئەساسەكە، یەكەم پەرلەمان خۆی بڕیاری داوە كە دەبێ ئەم مۆدێلە بێت، ئەمە لە یاساكەدا هاتووە. ئێمە كاتی خۆی كە چووینە پەرلەمان هەموو بژارەكانمان خستنەڕوو، گوتمان ئەمە گرێبەستی خزمەتە و ئەوە شەراكەتە، هەموومان بۆ باسكردن، ئەوان بڕیاریان دا كە نەخێر ئەمە لەهەموویان باشترە، سەبەبی خۆیان هەبوو كە قەناعەتیان بەوە كرد ئەم مۆدێلە لەهەموویان باشترە بۆ كوردستان خۆیان بڕیاریاندا كە چۆن ئەوە ببێتە ئامانج، گفتوگۆ و دانوستاندن چۆن بێت و رۆڵی كۆمپانیاكان چی بێت و رۆڵی حكومەت چۆن بێت لەو چوارچێوەی هاوبەشیە بابڵێین. دێینە سەر مۆدێلی جیهانی: 90%ی وڵاتانی جیهان بەم مۆدێلە كاردەكەن، 30 ساڵ زیاترە لە هەر كۆمپانیایەك لە وڵاتان ئیشم كردووە ئەم مۆدێلە بووە، مۆدێلی خزمەتگوزاری زۆر زۆر كەمە. تەنیا بەكاردەهێنرێت بۆ شتێك كە بابڵێین ئیسپات بووە، كێڵگەت هەیە گەورەیە، بۆنموونە كەركووك یان رومێلە، ئەوە موجازەفەی تێدا نەماوە، ئەو وەختە دەڵێی بەخزمەت بۆت دەكەم، ئەوەندە پارەم بدەرێ من بۆت دەكەم، بەڵام ئەوەی ئێمە هەمووی موجازەفەیە، نەماندەزانی لەكوێ نەوت هەیە و لەكوێ غاز هەیە، ئەگەر بەموجازەفە نەیكەی خۆت دەبێ پارەكە بدەی، حكومەتیش پارەی نەبوو بیدات، پارەشمان هەبووایە شتی وا ناكەین، چونكە هەڵەیە بۆ ئێمە، بەڵام مۆدێلەكە پەرلەمان خۆی دایناوەو ئێمە بەكەیفی خۆمان داماننەناوە. ئەو گەیشتووەتە قەناعەت كە ئەو مۆدێلە باشترین مۆدێلە بۆ كوردستان، كە دێتە سەر جێبەجێكردنیشی میكانیزمی بۆ داناوە و ئێمە لەچوارچێوەی ئەوەی كە لەیاساكەدا هاتووە جێبەجێمان كردووە و تەجاوزمان لەوە نەكردووە.

ئاشتی هەورامی: ئەوەش زۆر راستە، یاساكە میكانیزمی داناوە كە چۆن پرۆسەكە بەڕێوە دەچێت. دەڵێ وەزارەت ئەم دەسەڵاتانەی هەیە، دەسەڵاتی دووەم دەسەڵاتی باڵایە و دایبەزاندووە بۆ لیژنەیەكی باڵا كە سەرۆكی حكومەتە، جێگرێتی، وەزیری پلاندانانە، وەزیری داراییە لەگەڵ وەزیری سامانە سروشتییەكان پێكەوە بڕیار دەدەن و گفتوگۆ دەكەن لەسەر هەموو گرێبەستێك یان هەمواركردنی گرێبەستەكە، ئێمە تا ئێستا نزیكەی پەنجا گرێبەستمان ئیمزا كردووە، بەهیچ شێوەیەك من بەتەنها شتم ئیمزا نەكردووە، واتا گرێبەست نەكراوە بەبێ ئەوەی ئەو ئەنجومەنە باڵایە پەسەندی بكات. دەڵێن بۆچی ناچێ بۆ پەرلەمان، پەرلەمان خۆی دەسەڵاتی داوەو دەڵێ ئەو ئەنجومەنە بەرپرسە بۆ گرێبەست خۆ پەرلەمان خۆی نایكات، میكانیزمی نییە و شارەزایی نییە، ئەگەر بشیەوێ بیكات دەبێ یاساكە بگۆڕێ، چونكە یاساكە دەڵێ وەزارەت وادەكات ئەو ئەنجومەنە وادەكات، ئێمە بەپێی ئەو ئەنجومەنە ئیشەكەمان كردووە، ئەوەی كە دەڵێت پەرلەمان ئاگادار نییە ئەوە موزایەدەی سیاسییە و خۆیان دەزانن یاساكە چی تێدایە، یان نایخوێننەوە یان بۆ مەبەستێكی سیاسی دەیانەوێ میللەت بخەڵەتێنن وەك ئەوەی ئێمە شتێكی خراپمان كردبێت، یان گوایە لەگەڵ پەرلەمان هاوكار نین، شتی وا نییە، ئەگەر پەرلەمانی داهاتوو دەیەوێ ئەو یاسایە بگۆڕێ و بڵێ ئەو دەسەڵاتە رادەكێشمەوە لە حكومەت و من خۆم دانوستاندن دەكەم، بەسەرچاو با بیكەن كێشە نییە. ئێمە بەپێی یاسا ئیش دەكەین.

ئاشتی هەورامی: روونكردنەوەی ئەوە ئاسانە، كۆمپانیاكان تێچوویان هەیە دوای بڕی تێچوو ئەوەی دەمێنێتەوە، بۆنموونە لەگرێبەستێكدا نەوت بەرهەم دێنی، بەشێكی لە كێڵگەكە بەكاردەهێنرێ بۆ ئۆپەرەیشن و ئەو شتانە، ئەوەی دەمێنێتەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان یان عێراق 10%ی وەردەگرێ كە پێیدەڵێن (مۆڵكانە)، ئەمە بێ بەرامبەرە و ئەوەی كە دەمێنێتەوە بەشێكی دەچێ بۆ كولفە ئەگەر كولفە هەبێ، كولفە نەبێ هەمووی دەگەڕێتەوە شوێنێك كە پێیدەڵێن قازانجی نەوتەكە، لەوێ دابەش دەكرێ لەنێوان كۆمپانیاكان و حكومەت. 

ئاشتی هەورامی: ئەوە بێ ئەوەی بەڵێندەرەكە هیچ دۆلارێك وەرگرێ، دوای ئەوە 85%ی ئەوەی كە قازانجە لەدوای كولفە، دەچێ بۆ حكومەت. 15%ی دەچێ بۆ كۆمپانیاكان، لەكۆمپانیاكان ئێمە كۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی كوردستانمان داناوە وەكو بەڵێندەر لەگەڵیاندایە، ئەو 20%ی هەیە، ئەو بڕەش دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ حكومەت و كۆمپانیای نیشتمانیی كوردستان. كۆمپانیاكە 12%ی بۆ دەمێنێتەوە و ئەو 12%یەش بەئاسانی وەرناگرێ، ئێمە باجێكمان داناوە لەسەری بۆ پشتیوانی لە پرۆژەی كۆمەڵایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەوەش 20% تاوەكو 40%ی قازانجەكەی ئەو دەبێ، ئینجا دەمێنێتەوە قازانجی كۆمپانیا كە 7% تاوەكو 9%یە. 

ئاشتی هەورامی: نەخێر 7 تاوەكو 9%یە، با ئاماژە بەشتێك بكەم، خۆ من كە هاتمەوە لە 2006 چەند گرێبەستێك كرابوو لەسلێمانی و لەهەولێریش، ئەوانەی سلێمانی باسبكەم بەتایبەتی، چونكە ئەوانە زۆر خراپ بوون، ئەوانی دیكەش خراپ بوون بەشێكیان، بەڵام ئەوەی سلێمانی بۆنموونە گرێبەستێك كە نەوشیروان مستەفا خۆی داوای كردبوو بكرێ، ئەو گرێبەستە رووبەرێكی زۆر گەورەی پێدرابوو، قازانجی كۆمپانیاكە كە ئێستا 7%مان داناوە، ئەو 50% بوو. 50%ی بۆ كۆمپانیاكە بوو دوای كولفەو شتی دیكە، هیچ دانەنرابوو بۆ كۆمپانیای نیشتمانی، هیچ نەبوو بۆ هاووڵاتی، ئەوە لە بەرامبەری چی؟ لە بەرامبەری بۆنەسێكی بچووك، ئایا ئەم گرێبەستانەی ئێمە باش یان ئەوەی كە خۆی ئیمزای كردووە؟ كەواتە با رەخنە لە گرێبەستەكەی خۆی بگرێ، بێگومان هەمان مۆدێلیشی بەكارهێنابوو مۆدێلی هاوبەشایەتی، واتە عەینی مۆدیل خۆیان ئیمزایان كردبوو، بۆچی ئەو وەختەی ئەوەی ئیمزا كردووە باش بوو بەو قازانجە باشەش بۆ كۆمپانیاكە، ئێستا بەوەی ئێمە كردوومانە دەڵێن خراپە؟

من دواتر كە یاسای نەوت و غاز دەرچوو دەسەڵاتم دایە وەزارەت و ئەنجومەنی باڵای نەوت و غاز بەگوێرەی بڕگەیەكی یاساكە كە دەڵێت حكومەت بۆی هەیە بە هەموو گرێبەستەكانی پێشوودا بچێتەوە، چونكە یاساكە بەهیچ شێوەیەك رێگە بە ئیمزاكردنی گرێبەستی لەوشێوەیە نادات. یاساكە دەڵێت پێویستە گرێبەست شتێكی ئابووریی مەعقول بێت و بەگوێرەی ستانداردی جیهانی بێت و قازانجی كۆمپانیاش مەعقول بێت، واتە كەم نەبێ بەڵام زۆریش نەبێت.

ئاشتی هەورامی: من ئەو رەخنەیەك پێ سەیرە، مەسەلەی ئاسانكاری بۆ كۆمپانیاكان با نەختێك روونبكەمەوە. یەكێكیان دیارە قازانجێكی كەممان داوەتێ لەجیاتی ئەوەی پێنج جار قازانجی بدەمێ. لەو گرێبەستەی كە كاك نەوشیروان ئیمزای كردبوو بە پێنج ملیۆن دۆلار بۆنەس ئیمزایان كردبوو، راستە چەند ملیۆن دۆرێك ئیزافەی تێدابوو، پێنج ملیۆن دۆلاریشیان دانابوو نازانم بۆ كێ دانرابوو، بەڵام بۆنەسی گرێبەستەكانی ئێمە لە 100 ملیۆن دۆلار كەمتر نییە بۆ حكومەت، واتە 20 جار زیاتر لەوەی كە نەوشیروان خۆی ئیمزای كردبوو. ئینجا دێمە سەرئەوەی كە رووبەرەكە و قازانجەكەشمان كەم كردووەتەوە، بەگشتی 500 جار باشترە لەوەی كە خۆی ئیمزای كردووە. ئەوان با بەگرێبەستەكانی خۆیاندا بچنەوە. من خۆم بەو گرێبەستەدا چوومەتەوە و دەزانم چی ئیمزا كردووەو بە چەند فرۆشتوویەتی و چەندیان بۆ هاتووە بە شەرعی و ناشەرعی، ئەوە هەمووی من تەعدیلم كردووە. من یاساكەم بردە پەرلەمان و گوتم ئەمە خەلەلە و هەڵەیە و فرۆشراوە و نابێ بكرێ.

ئاشتی هەورامی: من خەڵكی تەوێڵەم لە هەورامان و لەوێ لەدایك بووم. خوێندنی ناوەندیم لەهەڵەبجە تەواو كردووە. ئامادەییم لەبەغدا تەواو كردووە، پاشان چوومە كۆلیژی ئەندازیاریی نەوت لە زانكۆی بەغدا و لەساڵی 1971 تەواوم كرد. 3 ـ 4 ساڵ لەكێڵگەی رومێلە لەكۆمپانیای نەوتی نیشتیمانی كارم كرد، پاشان زەمالەیەكم وەرگرت و بۆ خوێندنی دكتۆرا چوومە بەریتانیا. بەداخەوە لەوكاتەوە پەیوەندیم نەختێ پچڕا لەگەڵ كوردستان. لەساڵی 1978 دكتۆرام وەرگرت و دەستم كرد بەكار لەكۆمپانیای نەوتی بەریتانی، پاشان لەگەڵ چەند كۆمپانیایەكی جیهانی.

لەساڵی 1989 كۆمپانیای خۆم دامەزراند بۆ راوێژكاری. خێزانم لەوێیە، خێزانەكەم سكۆتلەندییە و سێ منداڵم هەیە و هەرسێكیان خوێندنیان تەواوكردووە. كچەكەم ماستەری ئابووریی نەوتی خوێندووە و وەكو باوكی وایە. 

ئاشتی هەورامی: تاوەكو ساڵی 2006 كۆمپانیام مابوو، پێش گەڕانەوەم فرۆشتم و پەیوەندیم بەو كۆمپانیایەوە نەما.

رووداو: بەڵام ئێوە خۆتان باس لەوە دەكەن كە هەندێك لەبەنزینخانەكان سەرپێچییان كردبوو؟ 

ئاشتی هەورامی: بەڵێ ئەوەی لە رابردوو كرابوو كرابوو، بەڵام ئێمە لە هەولێر تائێستا نزیكەی 40 ملیار دینار سزای چەند كۆمپانیایەكمان داوە. 

رووداو: دەگوترێت كۆمپانیای زمناكۆ و مهتاب لەو كۆمپانیایانە بوونە كە سزادراون؟

ئاشتی هەورامی: نامەوێ لێرە باسی كەس بكەم، بەڵام دڵنیابە ئەوانەی كە ئاشكرابوون هەموومان داناون و هەمووشیان رازین لەپرۆسەكە و هەمووشیان هاوكار بوون و خۆیان هاتوونەتە پێشەوە، بۆنموونە دەڵێن مستەودەع ئەو پارەیەی وەرنەگرتووە، یان ئەو بەنزینەم وا لێكردووە چونكە ئەو وەختە من ئازاد بووم و ئێستا دەزانم ئەوە شتێكی خراپ بووە و پارەكە دەدەم. ئێمە ئێستا فكرمان لەسەر رێكخستنی پرۆسەكەیە و گرنگ ئەوەیە بەرەو پێشەوە دەڕۆین نەك بەرەو پاش.

رووداو: ئێوە وەكو وەزارەت چەندین جار باستان لەوە كردووە كە یەكێك لەئامانجە سەرەكیەكانتان پەسەندكردنی یاسای نەوت و غاز بووە، پێتانوایە سەركەوتووبوونە لەدەستبەركردنی یاسایەكی لەو شێوەیە؟

ئاشتی هەورامی: ئێمە لەڕۆژی یەكەمەوە لەگەڵ كاك نێچیرڤان بڕیارماندا دەستوورێكمان هەیە و دەبێ بەو دەستوورە چارەسەرێك بدۆزینەوە كە چۆن ئیش بكەین، من پێش ئەوەی بێمەوە بۆ كوردستان، بەحوكمی پەیوەندیم لەگەڵ د.بەرهەم ساڵح دەمزانی دەستوور چی تێدایە و بەحوكمی ئەوەی كە كۆمپانیای خۆم هەبوو، كۆمپانیای راوێژكاری كە بەشێك لەئیشەكانی گرێبەستی نەوت بوو بەشێكی دیكەی پێداچوونەوەی یاسایی بوو، زۆر شارەزاییمان هەبوو لەمۆدێلەكان. كاتی خۆی دوو رەشنووسم ئامادە كردبوو پێش ئەوەی بێمەوە بۆ كوردستان، یەكێكیان بۆ حكومەتی فیدراڵ كە چۆن بەشێوەیەكی دەستووری وەبەرهێنان لەعێراق رێكبخەن، دووەمیان بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان كە چۆن دوو حكومەت لەسایەی یەك دەستووردا مامەڵە دەكەن و چۆن هەردووكیان مافی خۆیان وەردەگرن بەپێی دەستوور. مانگی تەمموزی 2006 بەڕێز مالیكی لەگەڵ حوسێن شەهرستانی هاتنە ئێرە و بۆ یەكەمجار كۆبوونەوەیەكمان كرد لەگەڵیان. داوامان لێكردن كە كاتی ئەوە هاتووە بەزووترین كات یاسای نەوت و غاز پەسەند بكرێ ئەگەرنا وەبەرهێنان نابێ و ئێمەش وەكو كورد چاوەڕوانیمان هەیە و مافمان هەیە و دەبێ بەیاسا بزانین مافەكانمان چین، ئەوان پێیان سەیر بوو كە ئێمە ئاوا حازرین و گوتیان ئاخر ئەوە وەختی دەوێ، گوتم ئەوەتا فەرموون رەشنووسەكە ئامادەیە. بۆ مێژوو بڵێم بەڕێز مالیكی دوای مانگێك لیژنەیەكی باڵای دروستكرد بەسەركردایەتی د. بەرهەم و منیش ئەندام بووم تێیدا، دەستمانكرد بەئیشكردن لەسەر ئامادەكردنی ئەو یاسایە، بەڵام كە هاتینە سەر گفتوگۆی، ئەو شۆڤینیەی كە دەیبینن ئێستاش و لە رابردووش دیسان هاتەوە ناو ساحەكە. وەكو بڵێی دەستوور هیچ نەبێ و دەیانویست یاسایەكی ناوەندی دابنێن كە هەموو ئەو دەسەڵاتەی لەدەستووردا دانراوە لابدات. بۆیە نەگەیشتینە ئەنجام. من كە هاتمەوە لە بەغدا چوومە لای كاك نێچیرڤان و گوتم ئێمە ناگەینە ئەنجام لەبەر ئەم شتانە. ئەوە شەش مانگ تێپەڕی و هێشتا رەشنووسەكە نزیكی دەستوور نییە، گوتی چی بكەین؟ گوتم رەشنووسی خۆمان ئامادەیە با موناقەشەی ئەنجومەنی وەزیرانی بكەین و بچینە پەرلەمان، گوتی با بوەستین تا مانگی 5، چونكە مانگی 5 دوا وادە بوو كە ئەو رەشنووسەی 2007 جێبەجێ بكەن، ئەوەبوو نەیانكرد. بۆیە لەكۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران پرۆژەكەی خۆمان پەسەند كرا كە بچێ بۆ پەرلەمان، لەپەرلەمان بەڕاستی گفتوگۆیەكی درێژی لەسەر كرا، بەڵام بوو بە یاسای ژمارە یەكی ئابووریی كوردستان كە لە سێپتێمبەری 2007 تێپەڕی، ئەوە بوو بە بنچینەیەك كە ژێرخانی ئابووریی دابنێ بۆ كوردستان كە لەڕووی ئابوورییەوە بەرەو كوێ دەڕۆین، بەتایبەتی رێگای پێشاندا بۆ ئێمە و بۆ كۆمپانیاكانی نەوت كە چۆن وەبەرهێنانی خۆیان بكەن و بێن لەكوردستان ئیش بكەن و بەدوای نەوت و غازدا بگەڕێن. 

ئاشتی هەورامی: ئەوە راستە لەبیرمە، پێمان سەیر بوو ئەو وەختە، چونكە لە دانیشتنی یەكەمدا بووین كە دەستمان بە گفتوگۆ كرد ئەوان هاتنە دەرەوە، لەبیرمە تەوجیهیان بۆ هاتبوو كە دەبێت بڕۆنە دەرەوە، تەوجیهەكەش لە سلێمانییەوە هاتبوو، وابزانم لە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتییەوە هاتبوو كە ئەوكات كاك نەوشیروان مستەفا بوو، بەشێكیان هەر مەجبوور بوون بچنە دەرەوەو بەشێكیشیان دەیانویست بچنە دەرەوەو كاك عەدنان موفتی زۆر محاوەلەی كرد بیانهێڵێتەوە چونكە یاساكەی بەدڵ بوو دەیزانی ئەمە بۆ بەرژەوەندی گشتییە، ئێمەش لەڕێگای خۆمانەوە، كاك نێچیرڤان تەلەفۆنی كرد بۆ بەغدا بۆ د. بەرهەم و بۆ جەنابی مام جەلال، مام جەلال زۆر پێیناخۆش بوو بەڕاستی من بۆ مێژوو دەیڵێم، گوتی ئەمە هەڵسوكەوت نییە و ئەگەر بەدڵیان نییە با بچن لەقاعەی پەرلەمان باسی بكەن، بەڵام كوردستان پێویستی بەیاسایە. دوای ئەوە هاتنەوە ژوورەوە و كەشەكە ئارام بووەوە و پاشان نەختێ توند بوو، بەڵام ئاخیرەكەی هاتنە سەر قەناعەت و 111 ئەندام پەرلەمان دەنگیان بۆ دا. ئەوە دەستكەوتێكی زۆر گەورەبوو.

رووداو: رەخنە لەوە دەگیرێ كە هەموو گرێبەستەكانی ئێوە لەبواری نەوت گرێبەستی شەراكەتن، واتا كۆمپانیایەك دەكەن بەهاوبەش لە سامانی ئەم وڵاتەدا؟ 

ئاشتی هەورامی: ئەوە شتێكی سروشتییە، بەڵام پێش ئەوەی بڵێم بۆچی با بێمە سەر ئەساسەكە، یەكەم پەرلەمان خۆی بڕیاری داوە كە دەبێ ئەم مۆدێلە بێت، ئەمە لە یاساكەدا هاتووە. ئێمە كاتی خۆی كە چووینە پەرلەمان هەموو بژارەكانمان خستنەڕوو، گوتمان ئەمە گرێبەستی خزمەتە و ئەوە شەراكەتە، هەموومان بۆ باسكردن، ئەوان بڕیاریان دا كە نەخێر ئەمە لەهەموویان باشترە، سەبەبی خۆیان هەبوو كە قەناعەتیان بەوە كرد ئەم مۆدێلە لەهەموویان باشترە بۆ كوردستان خۆیان بڕیاریاندا كە چۆن ئەوە ببێتە ئامانج، گفتوگۆ و دانوستاندن چۆن بێت و رۆڵی كۆمپانیاكان چی بێت و رۆڵی حكومەت چۆن بێت لەو چوارچێوەی هاوبەشیە بابڵێین. دێینە سەر مۆدێلی جیهانی: 90%ی وڵاتانی جیهان بەم مۆدێلە كاردەكەن، 30 ساڵ زیاترە لە هەر كۆمپانیایەك لە وڵاتان ئیشم كردووە ئەم مۆدێلە بووە، مۆدێلی خزمەتگوزاری زۆر زۆر كەمە. تەنیا بەكاردەهێنرێت بۆ شتێك كە بابڵێین ئیسپات بووە، كێڵگەت هەیە گەورەیە، بۆنموونە كەركووك یان رومێلە، ئەوە موجازەفەی تێدا نەماوە، ئەو وەختە دەڵێی بەخزمەت بۆت دەكەم، ئەوەندە پارەم بدەرێ من بۆت دەكەم، بەڵام ئەوەی ئێمە هەمووی موجازەفەیە، نەماندەزانی لەكوێ نەوت هەیە و لەكوێ غاز هەیە، ئەگەر بەموجازەفە نەیكەی خۆت دەبێ پارەكە بدەی، حكومەتیش پارەی نەبوو بیدات، پارەشمان هەبووایە شتی وا ناكەین، چونكە هەڵەیە بۆ ئێمە، بەڵام مۆدێلەكە پەرلەمان خۆی دایناوەو ئێمە بەكەیفی خۆمان داماننەناوە. ئەو گەیشتووەتە قەناعەت كە ئەو مۆدێلە باشترین مۆدێلە بۆ كوردستان، كە دێتە سەر جێبەجێكردنیشی میكانیزمی بۆ داناوە و ئێمە لەچوارچێوەی ئەوەی كە لەیاساكەدا هاتووە جێبەجێمان كردووە و تەجاوزمان لەوە نەكردووە.

رووداو: تۆ دەڵێی پەرلەمانی كوردستان بڕیاری داوە، بەڵام ئەوە وەزارەتی سامانە سروشتییەكانە كە ئەو رێككەوتنانەی مۆر كردووە؟ 

ئاشتی هەورامی: ئەوەش زۆر راستە، یاساكە میكانیزمی داناوە كە چۆن پرۆسەكە بەڕێوە دەچێت. دەڵێ وەزارەت ئەم دەسەڵاتانەی هەیە، دەسەڵاتی دووەم دەسەڵاتی باڵایە و دایبەزاندووە بۆ لیژنەیەكی باڵا كە سەرۆكی حكومەتە، جێگرێتی، وەزیری پلاندانانە، وەزیری داراییە لەگەڵ وەزیری سامانە سروشتییەكان پێكەوە بڕیار دەدەن و گفتوگۆ دەكەن لەسەر هەموو گرێبەستێك یان هەمواركردنی گرێبەستەكە، ئێمە تا ئێستا نزیكەی پەنجا گرێبەستمان ئیمزا كردووە، بەهیچ شێوەیەك من بەتەنها شتم ئیمزا نەكردووە، واتا گرێبەست نەكراوە بەبێ ئەوەی ئەو ئەنجومەنە باڵایە پەسەندی بكات. دەڵێن بۆچی ناچێ بۆ پەرلەمان، پەرلەمان خۆی دەسەڵاتی داوەو دەڵێ ئەو ئەنجومەنە بەرپرسە بۆ گرێبەست خۆ پەرلەمان خۆی نایكات، میكانیزمی نییە و شارەزایی نییە، ئەگەر بشیەوێ بیكات دەبێ یاساكە بگۆڕێ، چونكە یاساكە دەڵێ وەزارەت وادەكات ئەو ئەنجومەنە وادەكات، ئێمە بەپێی ئەو ئەنجومەنە ئیشەكەمان كردووە، ئەوەی كە دەڵێت پەرلەمان ئاگادار نییە ئەوە موزایەدەی سیاسییە و خۆیان دەزانن یاساكە چی تێدایە، یان نایخوێننەوە یان بۆ مەبەستێكی سیاسی دەیانەوێ میللەت بخەڵەتێنن وەك ئەوەی ئێمە شتێكی خراپمان كردبێت، یان گوایە لەگەڵ پەرلەمان هاوكار نین، شتی وا نییە، ئەگەر پەرلەمانی داهاتوو دەیەوێ ئەو یاسایە بگۆڕێ و بڵێ ئەو دەسەڵاتە رادەكێشمەوە لە حكومەت و من خۆم دانوستاندن دەكەم، بەسەرچاو با بیكەن كێشە نییە. ئێمە بەپێی یاسا ئیش دەكەین.

رووداو: ئۆپۆزسیۆن دەڵێ ئێوە قازانجێكی زۆرتان داوەتە كۆمپانیاكان، ئایا رێژەی كۆمپانیاكانی نەوت لەبەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان چەندە؟

ئاشتی هەورامی: روونكردنەوەی ئەوە ئاسانە، كۆمپانیاكان تێچوویان هەیە دوای بڕی تێچوو ئەوەی دەمێنێتەوە، بۆنموونە لەگرێبەستێكدا نەوت بەرهەم دێنی، بەشێكی لە كێڵگەكە بەكاردەهێنرێ بۆ ئۆپەرەیشن و ئەو شتانە، ئەوەی دەمێنێتەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان یان عێراق 10%ی وەردەگرێ كە پێیدەڵێن (مۆڵكانە)، ئەمە بێ بەرامبەرە و ئەوەی كە دەمێنێتەوە بەشێكی دەچێ بۆ كولفە ئەگەر كولفە هەبێ، كولفە نەبێ هەمووی دەگەڕێتەوە شوێنێك كە پێیدەڵێن قازانجی نەوتەكە، لەوێ دابەش دەكرێ لەنێوان كۆمپانیاكان و حكومەت. 

رووداو: واتا پشكی حكومەت لەهەموو گرێبەستێكدا 10%ی موڵكانەیە؟

ئاشتی هەورامی: ئەوە بێ ئەوەی بەڵێندەرەكە هیچ دۆلارێك وەرگرێ، دوای ئەوە 85%ی ئەوەی كە قازانجە لەدوای كولفە، دەچێ بۆ حكومەت. 15%ی دەچێ بۆ كۆمپانیاكان، لەكۆمپانیاكان ئێمە كۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی كوردستانمان داناوە وەكو بەڵێندەر لەگەڵیاندایە، ئەو 20%ی هەیە، ئەو بڕەش دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ حكومەت و كۆمپانیای نیشتمانیی كوردستان. كۆمپانیاكە 12%ی بۆ دەمێنێتەوە و ئەو 12%یەش بەئاسانی وەرناگرێ، ئێمە باجێكمان داناوە لەسەری بۆ پشتیوانی لە پرۆژەی كۆمەڵایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەوەش 20% تاوەكو 40%ی قازانجەكەی ئەو دەبێ، ئینجا دەمێنێتەوە قازانجی كۆمپانیا كە 7% تاوەكو 9%یە. 

رووداو: دەتەوێ بڵێی ئەو ژمارانە راست نین كە لە میدیاكانەوە دەخرێتە روو، زۆر جار باس لەوە دەكرێ كە بەشی كۆمپانیاكان زیاترە لە 30%؟ 

ئاشتی هەورامی: نەخێر 7 تاوەكو 9%یە، با ئاماژە بەشتێك بكەم، خۆ من كە هاتمەوە لە 2006 چەند گرێبەستێك كرابوو لەسلێمانی و لەهەولێریش، ئەوانەی سلێمانی باسبكەم بەتایبەتی، چونكە ئەوانە زۆر خراپ بوون، ئەوانی دیكەش خراپ بوون بەشێكیان، بەڵام ئەوەی سلێمانی بۆنموونە گرێبەستێك كە نەوشیروان مستەفا خۆی داوای كردبوو بكرێ، ئەو گرێبەستە رووبەرێكی زۆر گەورەی پێدرابوو، قازانجی كۆمپانیاكە كە ئێستا 7%مان داناوە، ئەو 50% بوو. 50%ی بۆ كۆمپانیاكە بوو دوای كولفەو شتی دیكە، هیچ دانەنرابوو بۆ كۆمپانیای نیشتمانی، هیچ نەبوو بۆ هاووڵاتی، ئەوە لە بەرامبەری چی؟ لە بەرامبەری بۆنەسێكی بچووك، ئایا ئەم گرێبەستانەی ئێمە باش یان ئەوەی كە خۆی ئیمزای كردووە؟ كەواتە با رەخنە لە گرێبەستەكەی خۆی بگرێ، بێگومان هەمان مۆدێلیشی بەكارهێنابوو مۆدێلی هاوبەشایەتی، واتە عەینی مۆدیل خۆیان ئیمزایان كردبوو، بۆچی ئەو وەختەی ئەوەی ئیمزا كردووە باش بوو بەو قازانجە باشەش بۆ كۆمپانیاكە، ئێستا بەوەی ئێمە كردوومانە دەڵێن خراپە؟

من دواتر كە یاسای نەوت و غاز دەرچوو دەسەڵاتم دایە وەزارەت و ئەنجومەنی باڵای نەوت و غاز بەگوێرەی بڕگەیەكی یاساكە كە دەڵێت حكومەت بۆی هەیە بە هەموو گرێبەستەكانی پێشوودا بچێتەوە، چونكە یاساكە بەهیچ شێوەیەك رێگە بە ئیمزاكردنی گرێبەستی لەوشێوەیە نادات. یاساكە دەڵێت پێویستە گرێبەست شتێكی ئابووریی مەعقول بێت و بەگوێرەی ستانداردی جیهانی بێت و قازانجی كۆمپانیاش مەعقول بێت، واتە كەم نەبێ بەڵام زۆریش نەبێت.

رووداو: بەڵام ئێوەش رەخنەی ئەوەتان لێدەگیرێ كە ئاسانكاری زۆرتان كردووە بۆ كۆمپانیاكان و ئەوانیش هیچ شتێكی زیادیان بۆ هەرێمی كوردستان نەكردووە؟

ئاشتی هەورامی: من ئەو رەخنەیەك پێ سەیرە، مەسەلەی ئاسانكاری بۆ كۆمپانیاكان با نەختێك روونبكەمەوە. یەكێكیان دیارە قازانجێكی كەممان داوەتێ لەجیاتی ئەوەی پێنج جار قازانجی بدەمێ. لەو گرێبەستەی كە كاك نەوشیروان ئیمزای كردبوو بە پێنج ملیۆن دۆلار بۆنەس ئیمزایان كردبوو، راستە چەند ملیۆن دۆرێك ئیزافەی تێدابوو، پێنج ملیۆن دۆلاریشیان دانابوو نازانم بۆ كێ دانرابوو، بەڵام بۆنەسی گرێبەستەكانی ئێمە لە 100 ملیۆن دۆلار كەمتر نییە بۆ حكومەت، واتە 20 جار زیاتر لەوەی كە نەوشیروان خۆی ئیمزای كردبوو. ئینجا دێمە سەرئەوەی كە رووبەرەكە و قازانجەكەشمان كەم كردووەتەوە، بەگشتی 500 جار باشترە لەوەی كە خۆی ئیمزای كردووە. ئەوان با بەگرێبەستەكانی خۆیاندا بچنەوە. من خۆم بەو گرێبەستەدا چوومەتەوە و دەزانم چی ئیمزا كردووەو بە چەند فرۆشتوویەتی و چەندیان بۆ هاتووە بە شەرعی و ناشەرعی، ئەوە هەمووی من تەعدیلم كردووە. من یاساكەم بردە پەرلەمان و گوتم ئەمە خەلەلە و هەڵەیە و فرۆشراوە و نابێ بكرێ.