رووداو- هەولێر
حەیدەر عەبادی، سەرۆكوەزیرانی عێراق رایگەیاند، دەكرێت عێراق لە داهاتوویەكی نزیكدا بەرەو دامەزراندنی كۆماری سێیەم هەنگاو بنێت كە تێیدا حكومەتێكی زۆرینە كاروباری دەوڵەت بەڕێوەببات. ئەگەر ئەم پلانە سەربگرێت، نەزمی سیاسی عێراق كە لە 15 ساڵی رابردوودا باو بووە، گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا دێت.
سەرۆكوەزیرانی عێراق لە گوتاری "رۆژی شەهیدانی عێراق" لە ناوەڕاستی مانگی ئاداردا گوتی: "ئێمە لەگەڵ سیاسەتی زۆرینەین، ئەگەر ئامانجی سیاسەتی زۆرینە دامەزراندنی دەوڵەتێكی بەهێز بێت، واتە دەوڵەتێكی بەهێز كە دەتوانێت پێشبكەوێت و چاوەڕوانییەكانی هاووڵاتییان وەدی بهێنێت". عەبادی جەختی لەوەش كردەوە كە ئەمە بە مانای پەراوێزخستنی پارت و دامەزراوە سیاسییەكانی دیكە نییە.
مایكڵ نایتس، پسپۆڕی كاروباری عێراق لە پەیمانگای واشنتن، لەبارەی ئەو قسانەی سەرۆكوەزیرانی عێراق بە (رووداو)ی گوت: "عەبادی چەندین مانگ و بگرە زیاتر لە ساڵێكە كار بۆ شێوەگیركردنی ئەو روئیایە دەكات، ئەم روئیایە تموحێكی گەورەی لە خۆیدا هەڵگرتووە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە عێراق هێشتا لە قۆناغێكدا نییە لەسەر بنەمای پرس و كێشە هەڵبژاردن بەڕێوەبەرێت، چونكە سیاسەت لەسەر بنەمای شوناس (واتە شوناسی قەومی یان تایفی) گیری كردووە".
نایتس پێیوایە عەبادی دوو رێگەی لەپێشە "یان كەمپینەكانی لەسەر بنەمای كۆمەڵێك بەڵێنی زەق (وەكو دابینكردنی هەلی كار و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی) بەڕێوەببات، یان لە پشتی پەردە خەریكی رێككەوتن بێت لەگەڵ هێزە سیاسییەكانی دیكە، وەكو چۆن حكومەتەكانی پێشووی عێراق هەر بەو شێوەیە دامەزراون".
ناكۆكییە قەومی و تایفییەكان سیمای زاڵی عێراقی پاش رووخانی رژێمی سەدام حوسێن بووە، ئەم ناكۆكییانەش رەنگدانەوەی راستەوخۆیان لەسەر كاروباری سیاسی و ئیداریی عێراق هەبووە. نایتس پێیوایە "هەڵبژاردن روونی دەكاتەوە ئایا عێراق بۆ روئیایەكی نیشتمانیی نوێ ئامادەیە و نوخبەكان رێگە دەدەن دەنگی خەڵك، نەك خواستی سیاسییەكان، رۆڵی سەرەكی لە دیاریكردنی سەرۆكوەزیران و كابینەی داهاتووی حكومەتی عێراقدا هەبێت؟".
هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە رۆژی 12ی ئایاری ئەمساڵ بەڕێوەدەچێت كە زیاتر لە 6900 كاندید لەسەر بەدەستهێنانی 328 كورسی ركابەری دەكەن.
سەرەتای ئەم مانگە لایەنە كوردستانیەكان دانیشتنی پەرلەمانیان لەسەر پڕۆژە بودجەی عێراق بایكۆت كرد، لەبەر ئەوەی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان لە 17%ەوە بۆ 12.6% كەمكرایەوە. ساڵانێكە هیچ سەرژمێرییەكی گشتی لە كوردستان و عێراق نەكراوە، بەو حاڵەشەوە حكومەتی عێراق پێیوایە 17% ژمارەی راستەقینەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان نییە.
لایەنە شیعە و سوننەكانی پەرلەمانی عێراق گوێیان بە بایكۆتی كوتلە كوردییەكان نەدا و لە دانیشتنەكەی چواری ئاداردا پڕۆژەكەیان تێپەڕاند. ئەم هەنگاوە دابڕانێكی بێ وێنە بوو لە سیاسەتی كاركردن بە تەوافوق كە لە دەیەونیوی رابردوودا لە عێراق زاڵ بووە. مەسعود بارزانی، سەرۆكی پێشووی هەرێمی كوردستان، لە راگەیەندراوێكدا ئەو هەنگاوەی بە "پێشێلكردنێكی ئاشكرای بنەمای تەوافوق" وەسفكرد.
ئەگەر لایەنە شیعەكان بتوانن یەكبگرن، ئەوە حكومەتی زۆرینە دەسەڵاتێكی زۆریان پێدەدات، عەرەبی سوننە و كوردیش دەبنە كەمینە. سوننەكان یەكەم هەڵبژاردنی گشتیی پاش رووخانی رژێمی بەعسیان بایكۆت كرد، بەلایەنی كەم یەكێك لە هۆكارەكانی ئەو بایكۆتە ئەوە بوو كاتی دەویست عەرەبە سوننەكان بڕوا بەوە بكەن كە ئەوان كەمینەن لە عێراقدا. وەكو فواد عەجەمی، شارەزای كاروباری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و عێراق، سەردەمانێك دەیگوت "عەرەبە سوننەكانی عێراق كەمینەن، بەڵام بە عەقڵییەتی زۆرینە بیردەكەنەوە".
لەسەردەمی دەسەڵاتی نووری مالیكی، سەرۆكوەزیرانی پێشووی عێراقدا، ناكۆكیی نێوان حكومەتی زۆرینە شیعە لەگەڵ كورد و عەرەبی سوننە گەیشتە لوتكەی خۆی. لەسەرەتای دەستبەكاربوونی عەبادی لە 2014، زۆربەی لایەنە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان عەبادییان وەكو كەسێكی لایەنگری ئاشتەوایی نیشتمانی دەبینی.
جۆڵ وینگ، شارەزا و نووسەری ئەمریكی لەبارەی عێراق، لە لێدوانێكدا بۆ (رووداو) دەڵێت: "چەندین ساڵ لەمەوبەر مالیكی بۆ یەكەمجار بیرۆكەی حكومەتی زۆرینەی خستەڕوو، ئەو تاوەكو ئێستاش باسی هەمان شت دەكات، لە كاتێكدا لە ساڵی 2005ەوە حكومەتەكانی عێراق حكومەتی یەكێتی و هاوپەیمانیی نیشتمانی بوونە كە تێیدا هەموو پارتە خاوەن كورسییەكان لە پەرلەمان پشكیان هەبووە. ئەمجۆرە حكومەتە هەرچەندە بەمانای لە خۆگرتنی لایەنەكان دێت، بەڵام نە ئاشتەوایی و نە دامەزراندنی حكومەتێكی كارامەی لێ نەكەوتووەتەوە".
بە بۆچوونی شارەزا ئەمریكییەكە، بیرۆكەی دامەزراندنی حكومەتی زۆرینە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە "ئەو لایەنانەی وەكو یەكدی بیر دەكەنەوە لە دەوری یەك كۆببنەوە و هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەر بۆ كێشەكان بدەن"، جەختیش دەكاتەوە لەوەی "ئەمە هەنگاوێكی گرنگ دەبوو ئەگەر ئۆپۆزیسیۆنێكی راستگۆ لە عێراق پێكهاتبا، بەڵام بەداخەوە عێراق هێشتا نەگەیشتووەتە ئەو قۆناغە كە تێیدا ئۆپۆزیسیۆنێكی بەهێز دامەزرابێت".
وینگ كە لە ساڵی 2003 وە چاودێری گۆڕانكارییە سیاسییەكان و شەڕ و كوشتاری نێوخۆی عێراق دەكات، دەڵێت: "سیستەمی سیاسی و ئیداری عێراق لە دوای 2003 وە بە جۆرێك بووە هەركام لە لایەنەكان پارچەیەكیان لە كێكی حكومەت هەڵگرتووە و لەوێشەوە بەشی گروپ و تۆڕی لایەنگرانی خۆیان داوە، بۆ ئەوەی هەم لایەنگر كۆبكەنەوە و هەمیش بنكەی جەماوەریی خۆیان بپارێزن".
حكومەتی زۆرینە بە پێچەوانەی ئەو سیستەمەی لە 2003 وە لە عێراق پەیڕەو دەكرێت، دەسەڵات لە دەستی گروپێكی بچووكدا چڕدەكاتەوە، بەبۆچوونی وینگ "ئەمە دەسەڵات و نفوزی ئۆپۆزیسیۆن (لە حكومەتدا) كەم دەكاتەوە، چونكە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو دەستیان لە دامەزراوە حكومییەكان كورت دەبێتەوە".
حكومەتی عێراق تازە لە شەڕێكی سێ ساڵە رزگاری بووە كە لێكەوتەی ناكۆكیی تایفی بوو، بۆیە ئاكامی گۆڕانێكی لەو جۆرە لە سیستەمی سیاسی و ئیداریی عێراقدا دەكرێت ناڕەزایی و تەنانەت كارەساتی بەدواوە بێت. جۆڵ وینگ پێشبینی دەكات پێكهێنانی حكومەتی زۆرینە "لە كورتخایەندا ناسەقامگیری زیاتری عێراقی لێبكەوێتەوە، بەڵام لە درێژخایەندا ئەو فۆرمە لە حوكمڕانی لایەنگری زۆری دەبێت"، بەڵام بە دووریشی دەزانێت "ئەم نەوەیەی ئێستای سیاسییەكانی عێراق، ئەم پڕۆژەیەیان پێ جێبەجێ بكرێت".
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ