یەرەكە، هێزی سەربازیی پژاك/ كۆدار، بەیانی رۆژی 20ی یۆلیۆ هێرشی كردە سەر پاسگای ناوەندیی گوندی درێی سەر بە شاری مەریوان. لەو شەڕەدا 11 ئەندامی خۆجێیی – واتە كورد -ی سوپای پاسداران دەكوژرێن و ژمارەیەكی تریش بریندار دەبن. میدیاكانی سەر بە كۆماری ئیسلامی، بەتایبەت ئەوانەی سەر بە سوپای پاسدارانن، سەرەتا پێشمەرگەی حدكایان تاوانبار كرد بە هێرشەكە. پاشان گوتیان كە نازانن چ لایەنێكی ئۆپۆزیسیۆنی كوردی ئەم هێرشەی كردووە، بەڵام لە كۆتاییدا یەرەكە (یەكینەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان) ، واتە هێزە چەكدارەكەی پژاك/كۆدار دانی بە هێرشەكەدا نا و رایگەیاند كە هێرشەكە وەكوو تۆڵەسەندنەوەیەك بووە لە كۆماری ئیسلامی لە بەرامبەر شەهیدكردنی چەند گەریلایەك و هەروەها تیرۆركردنی ئیقباڵ مورادی كە چالاكڤان و ئەندامی ئەو رێكخراوە بووە. جۆری هێرشەكە، زەمان و شوێنی هێرشەكە چەند پرسیارێك دەورووژێنن، لەوانە:
1- لە كاتێكدا زانیاری كوڕی ئیقباڵ مورادی و لوقمان مورادیی ئامۆزای زانیار، لە زینداندا بڕیاری لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە، ئەم هەڵمەتە چ یارمەتییەك بۆ رزگاركردنیان لە ئیعدام پێشكەش دەكات؟
2- لە جیاتی هێرش بۆ سەر پاسگای مەرزیی سوپای ئێران كە سەربازەكانی غەیرە كوردن، بۆچی هێرش دەكرێتە سەر پاسگایەكی بەسیجی سوپای پاسداران كە چەكدارەكانی كوردن و خەڵكی ناوچەكەن؟
3- پژاك/ یەرەكە چەندین ساڵە ئاگربەستی راگەیاندووە، لە نەخشەڕێگایدا باسی دیموكراتیزەكردنی ئێران و تەنانەت گفتوگۆ لەگەڵ رژێمەكە دەكات و موراد قەرەیڵان، ئەندامی سەركردایەتی كەجەكە/ پەكەكە كەمتر لەیەك هەفتە بەر لە هێرشەكە گوتی كە هەر هێرشێكی چەكداری لەدژی كۆماری ئیسلامی لە بەرژەوەندیی توركیا و سعوودیەیە و كوردی رۆژهەڵات دەبێ لە جیاتی خەباتی چەكداری، خەباتی مەدەنی و فەرهەنگی بكەن، ئەگەر وایە بۆ ئەم هێرشە كرا؟
4- پرسیاری كۆتایی، كە رەنگبێ گرنگترین پرسیار بێت، بۆ لە میانەی جووڵەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان (هەپەكە)ی سەر بە حدكا لەناو رۆژهەڵاتدا، ئەم هێرشە ئەنجام درا و دروست لەو ناوچانەش كە هەپەكە جووڵەی زیاترە و لە كاتێكدا هەپەكە خۆی لە رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ لەگەڵ هێزە سەربازییەكانی كۆماری ئیسلامی دوور دەخاتەوە؟
فەرهەنگی تۆڵەسەندنەوەی پەكەكە بۆ گۆڕینی ئاراستەی رەوتی سیاسی
ئەمە یەكەم جار نییە پەكەكە و باڵەكانی بە بیانووی تۆڵەسەندنەوە ئاراستەی رەوتی سیاسی بگۆڕن. ساڵی 1993 بە كوشتنی 33 سەربازی بێچەكی تورك لەناو شەمەندەفەرێكدا، پرۆسەی ئاگربەستی نێوان پەكەكە و دەوڵەتی توركیا، كە ئەوكاتە تورگۆت ئۆزال سەركۆماری بوو، كۆتایی هات. پاشان دەركەوت كە دەستی دەوڵەتی قووڵی توركیا و بەشێك لە سەرۆكایەتی پەكەكە لەم هێرشەدا هەبووە. پرۆسەی كرانەوە بەڕووی پرسی كورد لە توركیا كە بە جددی لە نێوان ئۆجەلان و توركیادا دەستی پێكردبوو، بە تۆڵەسەندنەوەیەكی لەم چەشنە و كوشتنی دوو پۆلیسی تورك لە ساڵی 2015دا كۆتایی هات. هەپەگە سەرەتا دانی بە بەرپرسیارێتی هێرشەكەدا نا و پاشان لێی پەشیمان بووەوە.
مورادیەكان، واتە زانیار و لوقمان حوكمی لەسێدارەدانیان لەسەرە، هەر پاش هێرشەكەی پاسگای درێ لە مەریوان، میدیاكانی سەر بە سوپای پاسداران باس لەوە دەكەن كە خزم و كەسوكاری كوژراوەكانی پاسگای بەسیجی درێ داوای جێبەجێكردنی حوكمی لە سێدارەدان بەسەر مورادییەكاندا دەكەن. پەكەكە و دوێتڕێكخراوەكانی، لایەنگر و ئەندامانی وەكوو ئامراز پێناسە دەكەن. لە روانگەی پژاكەوە، لەم هەلومەرجەدا زانیار و لوقمانی لەسێدارەدراو بایەخی سیاسییان زیاترە تا بە زندوویی لە زیندان بن؛ هەرچەندە ئەم دوو ئامۆزایانە ئەندامی كۆمەڵە بوون، بەڵام ئێستا پژاك زیاتر لە كۆمەڵە خاوەندارییان لێ دەكات. یەكەم لەبەر ئەوەی لەچاوی رای گشتیی كورددا، شەرعییەت دەداتە پژاك ، دووەم "دەیسەلمێنێ" كە پژاكە - نە هێزێكی دیكە - كە لە دژی كۆماری ئیسلامی راوەستاوە و ئاڵای "بەرخۆدانی" بەرز كردووەتەوە. بەمیدیاییكردنی لەسێدارەدانی زانیار و لوقمان، هەموو هەڵمەتەكانی حیزبە كوردییەكانی دیكە دەخاتە ژێر سێبەری خۆی.
ناكۆكی لە گوتار و رەفتاردا
ماوەیەكی كەم بەر لە ئێستا كۆدار نەخشەڕێیەكی بۆ ئاڵوگۆڕی دێمۆكراتیك لە ئێراندا راگەیاند. لەم نەخشەڕێیەدا زیاتر جەخت لەسەر دیموكراتیزەكردنی ئێران دەكرێت تا دەستەبەركردنی مافی كۆلێكتیڤی سەروەری بۆ كورد وەكوو پێكهاتێكی جیاوازی ئەتنیك لەناو خاكی ئێراندا. هیچ ئاماژەیەك بە دەستپێكردنەوەی شەڕی چەكداری لەدژی كۆماری ئیسلامی نەكراوە؛ بە پێچەوانەوە، موراد قەرەیڵان، ئەندامی سەرۆكایەتی كەجەكە (كۆدار و پژاك ئەندامی كەجەكەن ) جەخت لەسەر خەباتی مەدەنی و فەرهەنگی لە رۆژهەڵات دەكات. بەڵام ئەم هێرشەی یەرەكە لەگەڵ گوتاری سیاسی حیزبی دایك (پەكەكە)، و نەخشەڕێی باڵەكەی رۆژهەڵاتی پەكەكە (كۆدار) ناگونجێ. كەواتە ئامانجی ئەم هێرشە بەڕاستی چی بوو؟
چەند گریمانەیەك لەسەر هێرشی یەرەكە
پاش راگەیاندنی راسانی دیموكرات و بەتایبەت پاش هەڵمەتی گشتپرسی لە باشوور، نامۆبوونێكی قووڵ لە نێوان خەڵكی رۆژهەڵات و ئێرانی عەجەمیدا دروست بووە. ئەم دابڕانە فەرهەنگی/كۆمەڵایەتییە لەگەڵ گوتاری ئێرانپارێزیی كۆدار لەسەر بنەمای كۆمۆنالیسمی دیموكراتیك و برایەتیی گەلان لە ئێراندا ناگونجێ. بۆیە بەشێك لە خەڵكی رۆژهەڵات – سەرەڕای لاوازیی تیۆریك و ناڕوونیی گوتاری سیاسی هەڵمەتی راسان - بە جووڵەی پێشمەرگەی دیموكرات هەستیان بە رێنیسانسی كوردایەتی لەو بەشە دەكرد. چڕكردنەوەی جووڵەی پێشمەرگەی هەپەكە (هێزی پێشمەرگەی كوردستانی سەر بە حدكا) لە رۆژهەڵات تا رادەیەك ئاستی باوەڕبەخۆبوونی خەڵكی كوردستانی بەرزكردووەتەوە و خەڵكی رۆژهەڵات ئیتر خۆیان بە بێخاوەن و حیزبی دیموكرات وەكوو حیزبێكی كەمپنشینی پیرەمەرگ پێناسە ناكەن. ئەم جووڵانەوانە تا رادەیەك بۆ خەڵكی رۆژهەڵاتی كوردستان هیوابەخش بووە. دروست لەم میانەدا هێرشی یەرەكە بۆ سەر پاسگایەكی بەسیجی خەڵكی ناوچەكە، چەند ئامانجی گریمانەیی لێدەكەوێتەوە:
1- بەم هێرشە یەرەكە بە نیازە بیسەلمێنێ كە پژاك/كۆدار تاكە رێكخراوی رۆژهەڵاتی كوردستانە بتوانێ هێرشی كاریگەری لەم چەشنە بكات و بەم شێوەیە دەیەوێ هەڵمەتی راسانی حدكا بایپاس بكات.
2- ئەم هێرشە دەبێتە بیانوویەك بۆ ئەوەی كۆماری ئیسلامی بڕیاری لەسێدارەدانی زانیار و لوقمان مورادی جێبەجێ بكات و بەم شێوەیە نیشان بدات كە تاكە هێزی كوردی دژبەر لە رۆژهەڵات پژاكە نە حدكا و ئەوانی تر. هەروەها، پژاك بە گوتاری شەهیدپەروەری، هەم كەسوكاری مورادییەكان بەخۆیەوە دەبەستێ، هەم بە روخساری مەزڵوومیەت، ئەمپاتی و سەمپاتیی خەڵكی رۆژهەڵاتیش بۆ لای خۆی دەكێشێتەوە.
3- لەڕووی سەربازییەوە زەڕبەیەكی گەورە لە كۆماری ئیسلامی نادات، كوژراوەكان هەموویان كوردن و خەڵكی ناوچەكەن و بەسیج و سوپای پاسدارن. بەم هەڵمەتە سەربازییە یەرەكە پەرە بە ناكۆكیی كۆمەڵایەتی و خوێنداری لەناو كورد دەدات. هەڵمەتی یەرەكە پەرچەكردارە (خۆی دان بەوەدا دەنێ كە هێرشەكە هەڵمەتێكی تۆڵەسەندنەوەیە)؛ خەباتی پژاك/ كۆدار لەسەر دیموكراتیزەكردنی ئێران و نە شەڕێكی چەكداریی درێژخایەن و فراوان لەدژی ئێران پێناسە كراوە.
بەڵام بۆ حیزبە نەریتییەكان لە رۆژهەڵات خەباتی چەكداری بەشێكی سەرەكیی خەباتیانە. بۆیە زەرەرمەندی سەرەكی لەم ناكۆكییە كۆمەڵایەتییە و خوێنداریی كورد لە دژی كورد لە پلەی یەكەمدا هەر حیزبە نەریتییەكانی رۆژهەڵاتن. واتە ئەم هەڵمەتە بە شێوەیەكی كاریگەر ئەو بەشەی كۆمەڵگەی كوردی كە لەناو سیستمی ئەمنیی ئێراندا ئەنتەگرە بووە، لە دژی حدكا و حیزبە نەریتییەكانی تر نامۆ دەكات و پاڵیان پێوەدەنێ بەرەو بەرەیەكی دژبەر.
4- بەرەی پشت و هێڵە لۆجستییەكانی بزاڤی چەكداریی حدكا لە قۆناغی ئێستادا توانای رووبەڕووبوونەوەیەكی سەربازی لەدژی كۆماری ئیسلامی نییە، چونكە حدكا پاش زیاتر لە دوو دەیە كەمپنشینی، تازە خەریكە ئەو هێڵانە چاك دەكاتەوە. بەم هەڵمەتە پژاك شەرعییەت دەداتە كۆماری ئیسلامی كە هێرش بكاتە سەر هێڵە لۆجستییەكانی حدكا كە لە قۆناغی دروستكردنەوەدان. بەم شێوەیە كۆماری ئیسلامی دەتوانێ گڕی راسان لە ساواییدا بە ئاسانی لەناو ببات.
5- بەشێكی زۆر لە ژێرخانی سیاسی و سەربازیی حدكا لەناو سنووری حوكمڕانی هەرێمی كوردستاندایە، بەم هەڵمەتە پژاك – كە ژێرخانی لە دەرەوەی كۆنترۆڵی حكومەتی هەرێمە – شەرعیەت دەداتە كۆماری ئیسلامی بۆ دەستپێكردنی سیاسەتی گوشار بۆ سەر هەرێمی كوردستان و دووبارەكردنەوەی سیاسەتی لە جووڵەخستن (كەمپنشینی) و پیرەمەرگیی ساڵانی 1990ی حیزبە كوردییەكانی رۆژهەڵات لە باشوور. لەسایەی غیابی حیزبە كوردییەكانی رۆژهەڵات لەسەر جوگرافیای سیاسیان لە رۆژهەڵاتی كوردستان، پژاك دەبێتە تاك لایەنی سیاسی رۆژهەڵاتی كوردستان كە ئەوە ئامانج و سیاسەتی ستراتیژیی ئێرانە.
ئەنجام
شێوازی ئەم هێرشە گوماناوییە گوزارشت لە هەماهەنگییەك لە نێوان پەكەكە/ پژاك و دەوڵەتی قووڵی ئێران (سوپای پاسداران) دەكات. لە هەڵسەنگاندنێكی بەراییدا براوەكان و دۆڕاوەكان بە ئاسانی لە یەك جیا دەكرێنەوە؛ براوەكان لە ئاستی یەكەمدا پژاكە، كە بەم هەڵمەتە دیسان دەست و بازووی سەربازیی خۆی لەسەر گۆڕەپانی شەڕ نیشان دەدات و خەباتی حیزبەكانی دیكەی كوردستان دەخاتە ژێر سێبەر و پرسیار. بەهێزبوونی پژاك لە رۆژهەڵات - بەپێی گوتاری خودی پژاك لە بەرژەوەندیی كۆماری ئیسلامیدایە -چونكە ئەم حیزبە نە باس لە مافی كورد بەپێی چەمكی سەروەری بۆ كورد وەكوو گرووپێكی ئەتنیكی كۆلێكتیڤ لە ئێراندا دەكات، نە رووخاندنی رژێمی بۆ خۆی كردووەتە بنەمای گوتاری سیاسی. براوەی دووەم كۆماری ئیسلامییە كە هەم لەناو بەشە ئەنتەگرەی كورد لەناو سیستەمەكەیدا شەرعییەت قازانج دەكات، هەمیش شەرعییەت وەردەگرێ بۆ هێرشی هەمەلایەنە بۆ سەر ئۆپۆزیسیۆنی كوردی رۆژهەڵات. دۆڕاوەكان حیزبە نەریتییەكانی رۆژهەڵاتن، بەتایبەت حدكا كە ئێستا بە هەڵمەتی راسان بە نیازە خۆی لەسەرەوە لەناو رۆژهەڵات رێكبخات. هێڵەكانی لاوازی لۆژیستیكی هەپەكە، هێزی پێشمەرگەی كوردستان (هێزی سەربازیی حدكا) و ژێرخانەكەی دەبنە یەكەم ئامانجی هەڕەشە و هێرشەكانی كۆماری ئیسلامی. ئایا حدكا توانای بەرەنگاربوونەوەی ئەو هێرشەی هەیە؟ خوێندنەوەی حدكا لەم هێرشە چییە؟ ئەمانە پرسیارگەل و كۆمەڵێك ئالینگارین كە دەبێ حدكا خۆی بۆ ئامادە بكات.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ