بێگومان راگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان، كارێكی قورس و سەختە بەهۆی كاردانەوەی هەرێمی و نێودەوڵەتی كە ناكرێ لەبەرچاو نەگیرێت. ئەزموونی دراوسێكانیش (عێڕاق و توركیا و ئێران و سووریا)مان لەبەرچاوە و لە باربردنی حكومەتە مێژووییەكەی (مەلیك مەحمود و قازی محەمەد)یش بەڵگەی تاڵی قۆناغێكی دژواری مێژوویی گەلی كوردمانن.
(دەوڵەتی كوردستان لە ساڵی 2014 دەبێتە یەكێك لە دەوڵەتە هەرە بەهێزەكانی جیهان لە رووی جیوگرافی و ئابووری) ئەمە لە ماڵپەڕی تۆڕی میدیایی رووداو نووسراوە*.
هەروەها لە دیمانەیەكی رۆژنامەوانیشدا لەگەڵا "تایمی" ئەمریكی، سەرۆكی حكومەت نێچیرڤان بارزانی باس لە (ئەگەری) دروستبوونی دەوڵەتی كوردی دەكات، لەو گۆڤارەدا رایگەیاندووە كە "گرنگترین هەنگاو بۆ دروستبونی دەوڵەتێكی تۆكمە بنیاتنانی ئابورییەكی بەهێزە"**.
سەرەڕای داكۆكیكردنەوەی سەرۆكی هەرێم لەسەر ئەم پرسە چارەنووسسازو گرنگە كە چەندین جار و لە چەندین بۆنەی جیا جیادا باسی لێوە كردووە.
بێگومان دەوڵەتی كوردی و ئامانجی سەربەخۆیی كوردستان خولیایەكی گەورەی هەرە دێرینی میللەتەكەمانە. بڕیاری سەرخۆبوون و ئازادی گەلان و چارەنووسیان مافێكی ئاسایی هەموو گەلانە بێ لەبەرچاوگرتنی (كەمینە و زۆرینە). راگەیاندنی ئەو مافەش، بە پێی یاسای دەولی مافی ئازادی گەلان و چارەنووسیان پەیوەندی بە رێژەی زۆری دانیشتواندا نییە بۆ سەربەخۆیی و بوون بە دەوڵەت. چەندان وڵات هەن لە كۆمەڵەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئێستاش هەر ئەندامن و سەربەخۆیی تەواویان هەیە و ژمارەی دانیشتوانیان لە چەند هەزار كەسێك تێپەڕناكات.
دراوسێكانمان دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان رەتدەكەنەوە وەك پڕەنسیپ بەڵكو بە مەترسییەكی گەورەشی دەزانن بۆ سەر پێكهاتە و سنووری دەستكردی نیشتمانیان، بەتایبەتی بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییان. بەڵام ئەمڕۆكە دەبینین دونیا لە سایەی سیستەمی نوێی جیهان و گۆڕانكارییە كتوپڕە سەرنج راكێشەكان كاریگەری زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە، جۆر و پێوەرو پێودانگەكانی سەربەخۆیی و پڕەنسیپەكانی دەوڵەتبوون گۆڕانكاریان بەسەردا هاتووە. هەنووكە فاكتەری ئابووری و سێكتەرەكانی دیكەی سەربەخۆیی لە قاوغ و جوغزی دیكەدا خۆیان بەیان و بەرجەستە كردووە.
ئێستاكە بڕیاری مافی چارەنووسی و بوون بە دەوڵەت بە تەنیا خۆی لەو فۆڕمانەدا كورت هەڵنەهێناوە. بێگومان نهێنی هێزی سیاسی و سەربازی هەر دەوڵەتێك لە ئابوورییەكەیدایە. ئێستا نەوت بۆتە دۆسیە و فاكتەرێكی بەهێزی پەیوەندییەكان و سەرچاوەی ووزە لە جیهاندا. ئەمەش هەنگاوێكی گرنگە بۆ ئەوەی كوردستان بكەوێتە سەر سكەی راگەیاندنی سەربەخۆیی.
لەراستیدا بۆ كارێكی قورس و هەنگاوێكی گەورەی لەم شێوەش پیلان و سیناریۆكان لە مەڵاسدان و بیر لێكردنەوەیان پێویستە، چونكە پارێزگاریكردن لە دەستكەوتێكی ئاوا مەزن ئاسان نییە و ئەركێكی سەختە و جیاوازی زۆریش لەنێوان راگەیاندنی دەوڵەت و پاراستنیدا هەیە.
دەمەوێ ئەوە بڵێم كە (جینۆساید و ئەنفال و كیمیاباران و تۆقاندن و بۆمباباران) ئەم زاراوانە بوونەتە شوناسی گەلی كورد بە درێژایی مێژوو كە هەر لەژێر دەستی وڵاتە زلهێزەكان و وڵاتانی دەورووبەردا چەوسێنراوەتەوە.
لەلایەكیتر سادەیی و ساكاری كۆمەلگەی كوردەواری وایكردووە بە ئاسانی ناحەز و دوژمنانی گەل و وڵاتەكەمان بتوانن كینە و ناكۆكی و تۆی دووبەرەكی بڕوێنن كە بە زەرەرو زیانی میللەتەكەمان و بە قازانجی ناحەز و نەیارانی كورد بشكێتەوە.
گەر سەیری نەخشەی جوگرافیای كۆن لە دابەشكردنی رۆژهەڵاتیشدا بكەین، دەبینین توركیا و بەریتانییەكان لەسەر نەخشەی ویلایەتی مووسڵ و رۆژهەڵات، حیسابیان بۆ كورد و نەخشەی كوردستانی گەورە كردووە. دوای ئەوەی بەپێی پەیمانی (سایكس بیكۆ 1916) كوردستان دابەشكراو گەلی كورد لە تەواوی مافە یاسایی و سیاسییەكانی بێبەشكرا. هاوكات وڵاتانی دەوروبەریش بەنێوی (ئوممەی ئیسلامی) زیاتر كوردیان چەوساندەوە.
لە مێژووی نوێی كوردستان و بەتایبەتی لە باشووری كوردستاندا دوای سەرهەڵدانی بەهاری (1991 تا 2003) وێڕای كەمئەزموونی هەرێمی كوردستان لە بواری كارگێری و ئیدارەكردن و تەواوی كایە و لایەنە ژیارییەكانی دیكە، بەڵام توانی بارودۆخ و سیمای كوردستان لە پێگە نێودەوڵەتییەكاندا وەكو (Defacto Situation) بناسێنێ وەك هەرێمێكی نموونەیی و بێهاوتا لە رۆژهەڵاتی ناوین كە بەڵێ كوردیش دەتوانێ ئیدارەی خۆی بكات و خۆی بەڕێوەببات.
بۆ یەكەم جار لە ساڵی (1991)دا بڕیاری (688) دەردەچیت، ئینجا بڕیاری 986ی 14/4/1995 كە بەشی كوردستان دیاریكرابوو لەلایەن نەتەوە یەكگرتوەكان، بڕیارەكانی تریcomfortable و هەردوو هێڵی36، 34... دەرچوون سەبارەت بە (ناوچەی دژەفڕین) لە هەرێمی كوردستاندا كە دەبێ ناوچەیەكی پارێزراوبێت.
پەسندكردنی دەستوری عێراق لە (2005) كە تێیدا بۆ یەكەمجار حكومەتی ناوەندیی دانی نا بە دامەزراوە حكومیەكانی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا، ئەمەش دەستكەوتێكی دیكەبوو. وێرای داننان بە هەرێمی كوردستان لە دەستووردا وەكو هەرێمێكی سەربەخۆ و ئازاد، بەڵام تاوەكو ئەمڕۆش هەوڵوكۆششی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و پێشڤەچوونەكان لە تەواوی بوارەكاندا چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و بنیاتنانەوەی ستراكتۆری وڵات چ لەسەر ئاستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، حكومەتی ناوەندیی و ئەقڵیەتی شۆڤێنی عەرەب نەیتوانیوە ئەم پرسە بەكردەیی جێبەجێبكات.
ئێمە پێمان وایە نوێنەرانی كوردیش نەیانتوانیوە هەنگاوی كردەیی و بوێرانە بهاوێن لەم بوارانەدا بۆ باوەڕهێنان بە حكومەتی ناوەندیی و تەواوی لایەنی سیاسییەكان.
بۆ بەردەوامبوون بە برایەتی (كورد و عەرەب) پێویستە سەرانی عێراق دان بە تێكڕای مافەكانی گەلی كوردا بنێن و پاڵپشتی بكەن. بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەش پێشمەرگەی مودێرنمان گەرەكە.
بەپێی مادەی (140) كە لە دەستووردا هاتووە، هەرێمی كوردستان سنووری جوگرافی خۆی دیاریكراودەبێت. ناوچە دابڕێنراوەكانیش بەهەمانشێوە چارەسەرییان بۆ بدۆزرێتەوە ئەویش بە گەڕانەوەیان بۆ سەر هەرێمی كوردستان.
لە رووی كەلتووریشەوە زمان و كەلتوور (Kurdish ID) ناسنامەی كورد دانی پێدانراوە و بایەخی پێدراوە وەكو دیفاكتۆ خۆی ناساندووە.
لەسەر ئاستی جیهانی و نێودەوڵەتیشدا، گەر سەرنجبدەین لە تەواوی راپۆرتەكانی ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ و هیومەن رایتس و (UN) دەبینین كاتێ باسی بارودۆخی عێراق دەكرێت بە شێوەیەكی جیا و تایبەتی باس لە هەرێمی كوردستان دەكرێ.
ئعترافی نێودەوڵەتی و هەبوونی جموجۆڵیان و كردنەوەی زیاتر لە (32) كونسلگەری و نوێنەرایەتییەكانی وڵاتانی جیهان لە هەرێمی كوردستان، ئەمانە گشتیان هەوڵوكۆششی هەرێمن و جێی ئومێدن، لێ تەواوی ئەمانە لە چوارچێوەی سیاسەتی حكومەتی ناوەندی بووە! وەك پێویست لایەنی پەیوەندار نەیتوانیوە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە تایبەتی لە (UN) نوێنەرایەتی هەرێمی كوردستان بكات بە شێوەی فەرمی. دیارە سیاسەتی دەرەوەی عێراق هاوكار نەبووە، بەڵكو هەمیشە كۆسپ و ئاستەنگی بەردەم پرۆسەی بەرەوپێشبردنی پەیوەندییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان بووە.
بەپێی یاساكانی نێودەوڵەتی هەندێك مەرجی یاسایی و سیاسی هەن بۆ بڕیاردان لەسەر مافی چارەی خۆنووسین و دروستبوونی دەوڵەت. لە رووی یاساییەوە ئەو سێ مەرجانە دەبێ هەبن بۆ بوون بە دەوڵەت (گەل، هەرێم، دەستەڵاتی سیاسی). گەر ئێمە بە گشتی سەیری كوردستانی گەورە بكەین و بیر لەوەبكەینەوە سەربەخۆیی بۆ تەواوی پارچەكانی كوردستان رابگەیەنرێت، پێمانوایە ئەمە كارێكی سەختە و مەترسییەكی گەورەشە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، چونكە ئێمە باس لە گۆڕینی سنووری دەستكردی (5) وڵات دەكەین! بێگومان رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش رازی نابێ.
بەڵام لە باشووری كوردستان دوای خەباتی دوورودرێژی نەپساوەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد و هەوڵوكۆششی سەرۆكایەتی هەرێم و حكومەتی هەرێمی كوردستان (KRG) دەشێت لەم قۆناغەدا گەر بە وردی سەرنجی ئەو پێشڤەچوونانە بدەین كە لە هەرێمدا بەدیهاتوون لەسەر ئاستی سیاسی و ئابووری و كەلتووری و بازرگانی و دیپیلۆماسی، دەشێ بڵێین كاتی ئەوە هاتووە هەنگاوی كردەیی بۆ بنیاتنانی دەوڵەت و مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆی كوردستان بهاوێژرێت.
مادەی (1) و (55)ی میساقی نەتەوە یەكگرتووەكان پاڵپشتن بۆ بە دەوڵەتبوونی كوردستان. تەنانەت بڕیاری ژمارە (1514)ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی رێگادەدات بە بەكارهێنانی چەك بۆ رزگاربوون و بەدیهێنانی مافی چارەی خۆنووسین.
كەواتە كاتی ئەوە هاتووە سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی كردەیی بهاوێ بۆ جیابوونەوە و راگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان، چونكە تا ئەمرۆ حكومەتی ناوەندی عێڕاق بەڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆ داوا لە نوێنەرانی كورد دەكەن، عێراق و بەغدا جێ بهێڵن!
نوێنەرانی كورد لە بەغدا چ ئەوانەی لە حكومەتدان چ ئەوانەی لە پەرلەماندان، بەداخەوە نەیانتوانیوە قەناعەت بە دەستەڵاتی ناوەندی بهێنن دان بە مافی رەوای گەلی كوردا بنێ. چونكە پەیامی كورد بریتییە لە سەربەخۆیی. بۆچی راشكاوانە ئەم پەیامە ئاراستەی دەستەڵاتی ناوەندی ناكرێت؟
هۆكارێكی تری پاڵپشت و كاریگەر بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان ئەوەیە دوای سەرهەڵدانی سیستمی نوێی جیهانی (( Globalization )) دەروازەیەكی گەورە بە رووی كورد و دۆزەرەواكەی كرایەوە. سیاسەتی كرانەوە و پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و سیاسەتی نەوت و گەیاندنی بۆڕییەكانی (نەوت و غاز)ی كوردستان و بەستنەوەیان بە دەرەوە و هاتنی كۆمپانیا گەورەكانی نەوتی جیهانی وەك (Exxon mobile) و (شیڤرۆنی ئەمەریكی) و (گاسپڕۆمی روسی) و...تد، هەروەها فەراهەمكردنی بەرژەوەندی ئابووری جیهان لە كوردستان، ئەمانە فاكتەر و پاڵپشتێكی بەهێزن بۆ بڕیاردان لەسەر جیابوونەوە و راگەیاندنی سەربەخۆیی بۆ باشووری كوردستان.
لەسەرووی هەموو ئەمانەوە پێویستە سەركردایەتی كورد پاڵپشتی (سوننە)كانی عێراق بكات و هانیان بدات بۆ دروستكردنی هەرێمێكی سەربەخۆ كە تێیدا ئازادو سەربەستبن.
ئێستا ئێمە لە هەرێمی كوردستاندا دوای ئەو هەموو نەهامەتییانەی بە سەر گەلەكەماندا هات، تەواوی مەرجەكانی یاسایی و سیاسی كە پەیوەستن بە بوونی دەوڵەت تاوەكو رادەیەكی زۆر لەبەر دەستدان. هەروەها پەیوەندی زۆر بە هێزمان هەیە لەگەل وڵاتانی دەورووبەرو سەركەوتنی سیاسەتی وزە و فەراهەمكردنی بەرژەوەندی ئابووری ئەوروپا و جیهان و دۆزینەوەی ئەو سەرچاوە نەوتییانە، هەموو ئەمانە و چەندان فاكتەری دیكە هەن هاوكارن بۆ هەنگاونان بەرە و سەربەخۆیی و راگەیاندنی دەوڵەت. دەبێ هەموو چین و توێژ و لایەنە سیاسی و تاكەكانی كۆمەڵگەكەمان كۆك و یەكهەڵوێست و یەكنەفەس و بوێر و بەتوانابن بۆ هەنگاونان بەرەو دوا وێستگەی سەربەخۆیی و ئارامی و سەركەوتن***.
s_sereni@yahoo.com
Facebook: Serwan Sereni
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* http://rudaw.net/sorani/yourrudaw-16052013230824
** http://xendan.org/dreja3.aspx?Jmara=48265&Jor=1
*** كاتێك جولەكەكان بڕیاریاندا دەوڵەت پێكبهێنن، لیژنەیەكیان پێكهێنا بۆ كۆمەككردن، ماڵ بە ماڵ دەگەڕان و داوایاندەكرد تەنانەت بە یەك دیناریش بێت بەشداری بكەن بۆ دروستكردنی دەوڵەتی یەهود! زۆرینەی خەڵكەكە لە جیاتی یەك دینار، دووان و دەیانیان دەبەخشی. دەبێ ئەو هەوڵ و خۆشەویستی و هەست و سۆز و ئینتیمایە لە خودی هەموو تاكەكانی كورد دا هەبێ و بەهێزبێت.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ