ئایا گرێبەستەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان پێچەوانەی دەستووری عێراقن؟
بە گەڕانەوە بۆ بەند و بڕگەكانی دەستووری عێراق كە تایبەتن بە سیاسەتی نەوتی، بۆمان رووندەبێتەوە كە هیچ بەند و بڕگەیەك لە دەستووردا پێچەوانەی گرێبەستەكانی هەرێمی كوردستان نین لە بواری نەوت. بەڵام بێگومان ناڕوونییەك هەیە لە چۆنیەتی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە نێوان حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمی كوردستان كە تاكو ئێستا تاكە هەرێمە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا. ئەم ناڕوونییە بووەتە هۆی ئەوەی كە خوێندنەوەی جیاواز بۆ گرێبەستەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان بكرێت، بە جۆرێك كە زۆرجار بۆچوون و خوێندنەوەی هەڵە هەیە.
با دەست بكەین بە شیكردنەوەی بەندو بڕگەكان بۆئەوەی بە شێوەیەكی یاسایی بیسەلمێنین كە گرێبەستەكانی هەرێمی كوردستان رەوان لە روانگەی دەستووری عێراقییەوە. دەستوور لە مادەی (110) باس لە دەسەڵاتە تایبەتەكانی حكومەتی فیدراڵ دەكات. ئەم مادەیە لە (9) بڕگە پێكهاتووە. لە هەر بڕگەیەكیدا دەسەڵاتێك دەدات بە حكومەتی فیدراڵ لە بوارە جیاجیاكاندا جگە لە بواری نەوت، واتە دەستووری عێراق دەسەڵاتی سیاسەتی نەوتی لە دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوتدا تایبەت نەكردووە بە دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵ.
بەڵام دەستووری عێراق لە بڕگەی (1) لە مادەی (110) دەسەڵاتی بەستنی پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان دەدات بە حكومەتی فیدراڵ.
گرێبەستە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان پێچەوانەی ئەم بڕگەیە نین؟
نەخێر، بە هیچ شێوەیەك، چونكە ئەم بڕگەیە باس لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان دەكات، نەك گرێبەستە تایبەتەكان. پەیماننامەی نێودەوڵەتیش بەپێی یاسای گشتی نێودەوڵەتی بریتیە لەو پەیماننامەیەی كە لە نێوان دوو دەوڵەتدا دەبەسترێت، یاخود لە نێوان دوو كەسایەتی گشتی نێودەوڵەتی. گرێبەستەكانی نەوت لە نێوان هەرێمی كوردستان و كۆمپانیاكانی نەوتدا بەستراوە كە هیچیان ناچنە ئەو چوارچێوەیە. كەسەكانی یاسای گشتی نێودەوڵەتی تەنیا دەوڵەت و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كیاناتی نێودەوڵەتی سەربەخۆ دەگرێتەوە. بۆیە یاسای گشتی نێودەوڵەتی حوكمی ئەو گرێبەستانە ناكات، بەڵكو ئەم گرێبەستانە گرێبەستی تایبەتین و مەحكومن بە یاسای ناوخۆیی و یاسای كۆمپانیاكان لە هەندێك حاڵەتی تایبەتدا.
كەوایە ئایا دەسەڵاتی بەستنی ئەو گرێبەستە تایبەتیانە دراوە بە كێ بەپێی دەستووری عێراق؟
دەستوور لە ماددەی (112) لە بڕگەی یەكەمدا دەڵێت: حكومەتی فیدراڵ بە هەماهەنگی لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگاكان ئیدارەی دەرهێنانی نەوت لە كێڵگە نەوتییە هەنوكەییەكان (الحقول الحالیە) دەكات. تەنیا كێڵگە هەنوكەییەكان.
بڕگەی دووەمی هەمان ماددە دەڵێت: حكومەتی فیدراڵ بە هەماهەنگی لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگاكان سیاسەتی ستراتیجی پێویست دادەڕێژن بە مەبەستی پەرەپێدان بە سامانی نەوتی لە وڵاتدا بە شێوەیەك كە لە بەرژەوەندی گەلانی عێراق بێت.
لەو دوو مادەیەی كە ئاماژەمان پێكرد، دەستوور دەسەڵاتی رەهای نەداوە بە حكومەتی فیدراڵ لە دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت لە عێراقدا. بەڵكو دەسەڵاتەكە بە هەماهەنگییە لەگەڵ حكومەتی هەرێمەكان و پارێزگاكان. واتا دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵ لە دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوتدا پەیوەستە بە رەزامەندی حكومەتی هەرێم و پارێزگاكان.
حكومەتی فیدراڵ تا چەند هەماهەنگی كردووە لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان لە دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت لە ناوەڕاست و باشووری عێراق؟
بێگومان نەیكردووە. نەبوونی ئەم هەماهەنگییە سەرپێچیی دەستوورە كە حكومەتی فیدراڵ دەیكات، بەڵام ئەمە باس ناكرێت.
ئینجا لە بڕگەی یەكەمی مادەی (112)دا دەسەڵاتی دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت كە دراوە بەحكومەتی فیدراڵ بە هەماهەنگی لەگەڵ حكومەتی هەرێم و پارێزگاكان تەنیا كێڵگە نەوتییە هەنوكەییەكان دەگرێتەوە. مەبەست لە كێڵگە هەنوكەییەكان تەنیا ئەو كێڵگانەیە كە تا ساڵی 2005 كاری دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوتیان تێدا كراوە. بەڵام ئەو كێڵگە نەوتییانەی كە دوای ئەوە دەدۆزرێنەوە، بە پشتبەستن بە هەمان مادە، ناچنە ناو ئەو هەماهەنگییەی كە پێویستە هەبێت لە نێوان حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێم و پارێزگاكان لە داڕشتن و پەیڕەوكردنی سیاسەتی دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت. بە شێوەیەكی گشتی گرێبەستەكانی نەوتی هەرێمی كوردستان دوای ئەو رێكەوتە بەستراون. بە واتایەكی دیكە كێڵگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان كێڵگەی دواڕۆژن بە نیسبەت ئەو رێكەوتەی كە لە مادەی (112)دا ئاماژەی پێكراوە، بۆیە دەسەڵاتی دەرهێنان و وەبەرهێنانی بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستانە.
لەلایەكی دیكە، دەستووری عێراق لە مادە (114) باس لە دەسەڵاتە هاوبەشەكان دەكات لە نێوان حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمەكان كە تەنیا هەرێمی كوردستانە. لە بڕگەی چوارەمی ئەم مادەیەدا هاتووە كە داڕشتنی سیاسەتی پەرەپێدان و پلاندانانی گشتی لە دەسەڵاتی هەردوو حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێمەكاندایە. سیاسەتی دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت لە هەرێمی كوردستان بەشێكە لەو سیاسەتی پەرەپێدانەی كە بڕگەی چوار لە مادەی ئاماژەپێكراو لە دەستووری عێراقدا دەیدات بە حكومەتی هەرێمی كوردستان.
ئەم شرۆڤەیە تایبەت بوو بە دەسەڵاتی دەرهێنان و وەبەرهێنانی نەوت لە دەستووری عێراقدا. دەستوور خۆی دەسەڵاتی واژووكردنی گرێبەست دەداتە حكومەتی هەرێمی كوردستان.
ئەی داهاتی ئەم نەوتە بەپێی دەستووری عێراقی چۆن دێتە دابەشكردن؟
داهاتی ئەم نەوتە كە بابەتێكی جیایە لە بابەتی دەسەڵاتی واژووكردنی گرێبەستەكانی نەوت، دەستووری عێراق لە مادەی (111)دا دەڵێت: "نەوت و غاز موڵكی هەموو گەلی عێراقە لە هەموو هەرێم و پارێزگاكان".
بەڵێ داهاتی ئەم نەوتە موڵكی هەموو عێراقییەكانە و پێویستە بە شێوەیەكی گونجاو لەگەڵ ژمارەی دانیشتوان، بە یەكسانی دابەشبكرێت بەسەر هەموو پارچەكانی وڵاتدا. ئەمە جگە لە جیاكردنەوەی ئەو هەرێمەی كە زەرەرمەندە. چۆن؟
مادەی (112) لە دەستووری عێراقی تایبەتمەندیەك دەدات بەو هەرێمانەی كە زەرەرمەندی دەستی رژێمی پێشوون بە هۆی بێبەشكردنیان لە داهاتی نەوتی هەرێمەكەیان بۆ ماوەیەكی درێژ، بە جۆرێك كە پشكێكی دیاریكراویان بۆ دابنرێت بۆ ماوەیەكی دیاریكراو تاوەكو قەرەبوو بكرێنەوە لەپای ئەو زیانانای پێیان كەوتووە. كام پارچە لە پارچەكانی عێراق بە رادەی هەرێمی كوردستان بێبەش كراوە لە داهاتی نەوت؟ كوردستان نەك هەر بێبەش كراوە لە داهات، بەڵكو بە داهاتی نەوتی عێراق جینۆساید كراوە. بۆیە حكومەتی هەرێمی كوردستان مافی هەیە داوا لە حكومەتی فیدراڵی بكات پشكێكی دیاریكراوی لە داهاتی گشتی عێراق بۆ دابین بكات بە مەبەستی قەرەبووكردنەوەی زیانەكانی، ئەمە جگە لەو بەشە بودجەیەی كە تایبەتە بە هەرێمی كوردستان. ئەگەر حكومەتی عێراق ئامادە نەبوو ئەم ئەركە جێبەجێ بكات كە دەستوور بە سەریدا دەسەپێنێ، ئەوا هەرێمی كوردستان بۆی هەیە لە داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان بیگێڕێتەوە پێش ئەوەی داهاتەكە بنێرێتەوە بۆ خەزێنەی عێراق. ئەمە جگە لە گێڕانەوەی قەرزەكانی دیكە كە تایبەتە بە بەشە بودجەی هێزەكانی پێشمەرگە و هتد.
هەر لەم روانگەیەوە، یاسای ژمارە(5)ی ساڵی 2013 كە یاسای دیاریكردن و وەرگرتنی بەركەوتە داراییەكانی هەرێمی كوردستانە لەداهاتی حكومەتی فیدراڵ و لە 23/4/2013 لەلایەن خولی سێیەمی پەرلەمانی كوردستانەوە دەرچووە، هەرێمی كوردستان دەتوانێت لە داهاتی نەوتی خۆی قەرەبووی زیانلێكەوتووانی دەستی رژێمی پێشووی عێراقی بكاتەوە. ئەم یاسایە هاوڕایە لەگەڵ دەستووری عێراقی فیدراڵ.
*ئەندامی پەرلەمانی كوردستان
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ