کێبڕکێی ئەنقەرە و پەکین لەسەر دڵی ئاسیا

 

لە ئێوارەیەکی ساردی شاری ئاستانەدا، شیکەرەوەیەکی سیاسیی کازاخی خەریکی هەڵسەنگاندنی دوو پێشنیازی جیاوازە: یەکەمیان لە پەکینەوە هاتووە و بەڵێنی وەبەرهێنان لە ژێرخانی ئابووری و دەستکەوتی دارایی خێرا دەدات؛ ئەوی دیکەیان لە ئەنقەرەوەیە و جەخت لەسەر پەیوەندییە کولتوورییەکان و ناسنامەی هاوبەشی تورکی دەکاتەوە. بۆ دەوڵەتانی ئاسیای نێوەڕاست، ئەمە چیتر تەنیا بژاردەیەکی گریمانەیی نییە، بەڵکو رەنگدانەوەی واقیعێکی هەرێمیی قووڵە؛ واقیعێک کە تێیدا ئەم وڵاتانە دەبێت لەنێوان دیدگا دژبەیەکەکانی دەرەوەدا، کە لەسەر بنەمای ئابووری، ئاسایش و ناسنامە داڕێژراون، رێگەی خۆیان بدۆزنەوە.

 

 

پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئاسیای نێوەڕاست چیتر تەنیا لە چوارچێوەی دیپلۆماسیی کولتووریدا نەماونەتەوە، بەڵکو گەشەیان کردووە. ئەنقەرە لە رێگەی "رێکخراوی وڵاتانی تورک" (OTS) و تۆڕێکی بەرفراوان لە دەسپێشخەریی پەروەردەیی، میدیایی و سیاسی، خەریکی پەرەپێدانی دیدگایەکی گەورەترە بۆ هاوپەیمانییەکی تورکیی فرەنەتەوەیی. هەرچەندە ئەم نیشاندانە لە ئاستی گشتیدا بە زمانی میراتی هاوبەش و هاوکاری دەربڕدراوە، بەڵام لای بەشێک لە چاودێرانی ناوچەکە، وەک بەشێک لە سیاسەتێکی دەرەکیی هێرشبەرانەتر دەبینرێت.

 

ئەم نیگەرانییانە تەنیا قسە نین؛ رەخنەگران پێیان وایە پەرەپێدانی تووندی بیری "پان-تورکیزم"ە، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ چالاکبوونی تۆڕە نەتەوەپەرستەکان و ئەکتەرە نادەوڵەتییەکاندا دەبێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی تورکیادا تەبان، دەکرێت ناسەقامگیرییەکی نوێ بهێنێتە ناوچەیەک، کە حکومەتەکانی بایەخێکی زۆر بە کۆنترۆڵی سیاسی و یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی دەدەن. ئاسیای ناوەڕاست گۆڕەپانێکی کراوەی جیۆپۆلەتیکی نییە، بەڵکو فەزایەکی بەوردی بەڕێوەبراوە، کە هەر جۆرە چالاکییەکی ئایدیۆلۆژیی دەرەکی تێیدا، دەکرێت لێکەوتەی چاوەڕواننەکراوی لێ بکەوێتەوە.

 

 

ئەم هەنگاوانەی تورکیا بۆ سەر چین پەیامێکی هەستیارن. لە روانگەی پەکینەوە، هەر هەوڵێک بۆ قووڵکردنەوەی ناسنامەی تورکی لە ئاسیای نێوەڕاست، یەکدەگرێتەوە لەگەڵ نیگەرانییە مێژووییەکانی چین سەبارەت بە هەرێمی "شینجیانگ" و چالاکیی سیاسیی ئۆیغوورەکان و سەقامگیریی سنوورە رۆژئاواییەکانی. لەم چوارچێوەیەدا، تەنانەت گوتارە نەرمەکانیش لە هاوکێشە ئەمنییەکاندا لێکدەدرێنەوە.

 

بۆ داڕێژەرانی سیاسەتی چین، پرسەکە تەنیا ئامادەیی کولتووریی تورکیا نییە، بەڵکو ئەگەری ئەوەیە کە لێکدانەوە تووندڕەوەکان یان فراوانخوازەکان بۆ چەمکی پان-تورکیزم، ببنە هۆی دروستبوونی کاریگەریی ئایدیۆلۆژی لەودیو سنوورەکانی ئاسیای نێوەڕاستیشەوە. ئەمەش ئەوە روون دەکاتەوە بۆچی پەیامە هەرێمییەکانی ئەنقەرە لە پەکین تەنیا وەک کێبڕکێیەکی سیمبولی نابینرێن، بەڵکو وەک دەستبردن بۆ هێڵە سوورە ستراتیژییەکانی پەیوەست بە ئاسایشی سنوور و سەقامگیریی ناوخۆیی چین سەیر دەکرێن.

 

 

"رێکخراوی وڵاتانی تورک" وەک دیارترین سەکۆی تورکیا دەمێنێتەوە بۆ دامەزراوەییکردنی رۆڵی خۆی لە ناوچەکەدا. بە شێوەیەکی فەرمی، ئەم رێکخراوە کار بۆ هەماهەنگی لە بوارەکانی بازرگانی، گواستنەوە، کولتوور و پەروەردە دەکات، بەڵام بە شێوەیەکی نافەرمی، هەندێک شیکەرەوە لە ئاسیای ناوەڕاستدا پێیان وایە دیدگای ئەنقەرە زیاتر لەسەر بنەمای "پلەبەندی و سەروەری"یە، نەک هاوکاریی هاوتا. زۆرجار گوتارەکانی تورکیا وای نیشان دەدەن، کە ئەو وڵاتە ناوەندی سیاسی و مێژوویی جیهانی تورکە، ئەمەش وای کردووە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست وا هەست بکەن، کە چاوەڕوانیی ئەوەیان لێ دەکرێت شوێنکەوتە بن نەک تەنیا هاوکار.

 

ئەم تێڕوانینە گرنگییەکی زۆری هەیە. وڵاتانی وەک کازاخستان، قیرغیزستان و ئۆزبەکستان بەردەوام پەیڕەوی سیاسەتێکی دەرەکیی "فرەڕەهەند"یان کردووە، بۆ ئەوەی نەکەونە ژێر رکێفی هیچ ئەکتەرێکی دەرەکیی تاقانە. بەشداریکردنی ئەوان لە دامەزراوە تورکییەکاندا لە روانگەی پراگماتییەوەیە نەک پاشکۆیەتی. هەرچەندە ئەم رێکخراوە وەک ئامرازێک بۆ سەپاندنی هەژموونی تورکیا دەربکەوێت، ئەگەری دروستبوونی بەرهەڵستیی بێدەنگ لەناو ئەندامەکانیدا زیاتر دەبێت.

 

 

تەماحە ستراتیژییەکانی تورکیا لەگەڵ بەربەستێکی گەورەدا رووبەڕوون، ئەویش ئابوورییە. چین وەک هاوبەشی سەرەکیی ئابووریی دەرەکی لە ئاسیای ناوەڕاستدا دەمێنێتەوە و دەستێکی باڵای لە ژێرخان، رێڕەوە بازرگانییەکان، وزە و لۆجستییکدا هەیە. تورکیا توانایەکی دارایی وای نییە بتوانێت جێگەی پەکین بگرێتەوە.

ئەم نایەکسانییە رەنگە ئەنقەرە بەرەو کێبڕکێیەکی ناڕاستەوخۆ ببات. لەبری ئەوەی لە رووی ئابوورییەوە رکابەریی چین بکات، تورکیا پەنا بۆ فراوانکردنی هەژموونی خۆی لە رێگەی گوتاری سیاسی، دیپلۆماسیی ناسنامە و گومانخستنە سەر لێکەوتە درێژخایەنەکانی وابەستەیی بە پەکین دەبات. لە روانگەی رەخنەگرانەوە، ئەمە دەکرێت ببێتە هۆی دروستبوونی جۆرە کێبڕکێیەکی گرژتر؛ جۆرێک لە ڕکابەری کە هەوڵی لاوازکردنی هاوبەشییە هەرێمییەکانی چین دەدات، بێ ئەوەی جێگرەوەیەکی ئابووریی هاوتا پێشکەشی دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست بکات. ئەم داینامیکییەتەش لەبری کەمکردنەوەی لێکەوتە جیۆپۆلەتیکییەکان، زیاتریان دەکات، چونکە بازرگانیی چین لەگەڵ وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست بۆ 10 مانگی یەکەمی ساڵی 2025زیاتر بووە لە 106 ملیار دۆلار، کە بە رێژەی 12٪ ساڵ لە دوای ساڵ لە زیادبووندابووە. 

 

 

دیدگای پان-تورکیزمی تورکیا لەناو ناوچەکەدا رووبەڕووی سنووری سیاسیی روون دەبێتەوە. بۆ نموونە، سیاسەتی مێژوویی "بێلایەنی"ی تورکمانستان، مەودایەکی کەم بۆ بەشداریکردن لەو پڕۆژانە دەهێڵێتەوە، کە رەهەندی ئایدیۆلۆژی یان بەرەبەندییان هەیە. بۆ عەشقاباد، پاراستنی مەودای ستراتیژی بنەمایەکی سەرەکیی دەوڵەتدارییە.

 

لەلایەکی دیکەوە، تاجیکستان بە تەواوی لە دەرەوەی چوارچێوەی "تورک"دایە و هاندەری بەهێزتری هەیە بۆ کارکردن لە رێگەی میکانیزمە فراوانەکانی ئۆراسیا وەک "کۆمەڵەی دەوڵەتە سەربەخۆکان" و "رێکخراوی شەنگەهای". لە روانگەی دوشەنبەوە، ئەم دامەزراوانە رێگەی پراکتیکیتر بۆ هەماهەنگیی ئەمنی و ئابووری پێشکەش دەکەن، وەک لە هەرێمایەتییەک کە لەسەر بنەمای ناسنامەی تورکی بونیاد نرابێت.

 

 

تەنانەت لەناو رێکخراوی وڵاتانی تورکیشدا، ناوبەناو جیاوازیی گەورە لەنێوان تورکیا و ئازەربایجان لە لایەک و کازاخستان و قیرغیزستان و ئۆزبەکستان لەلایەکی دیکە سەرهەڵدەدەن؛ بەتایبەت لەسەر خێرایی و مەودا و مانای سیاسیی پرۆسەی یەکگرتن. ئەم گرژییانە هەمیشە ئاشکرا نین، بەڵام رەنگدانەوەی نیگەرانییەکی ئاشنای دیپلۆماسیی ئاسیای ناوەڕاستن: پاراستنی سەربەخۆیی.

 

بۆ حکومەتەکانی ناوچەکە، بەشداریکردن لە دەسپێشخەرییە تورکییەکاندا تەنیا تا ئەو کاتە بەسوودە، کە مەودای مانۆڕی ستراتیژییان لێ تەسکنەکاتەوە. ئەگەر هاوکارییەکان بەرەو ئەوە بڕۆن، کە وەک شوێنکەوتوویی لەژێر سەرکردایەتیی تورکیادا دەربکەون، ئەوا گرژییە ناوخۆییەکان حەتمی دەبن. هەر بۆیە داهاتووی رێکخراوی وڵاتانی تورک زیاتر لەوەی بەستراوە بێت بە تەماحەکانی ئەنقەرەوە، بەستراوە بەو رادەیەی کە تورکیا تا چەند ئامادەیە دان بە سنوورەکانی کاریگەریی خۆیدا بنێت.

 

 

زیادبوونی ئامادەیی تورکیا لە ئاسیای ناوەڕاستدا رەنگدانەوەی پەیوەندییە کولتوورییە راستەقینەکان و بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییە رەواکانیەتی، بەڵام تەماح بە تەنیا گەرەنتیی هەژموونێکی بەردەوام ناکات. ستراتیژێک کە تەنیا لەسەر بنەمای هاندان و جووڵەی سیاسیی پان-تورکیزم بونیاد نرابێت، مەترسیی ئەوەی هەیە دڵەڕاوکێ لە پایتەختەکانی ئاسیای ناوەڕاست دروست بکات، نیگەرانییە ئەمنییەکانی چین قووڵتر بکاتەوە و درزەکانی ناو دامەزراوە تورکییەکانیش دەربخات.

 

بۆ دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست، ئامانجی سەرەکی پاراستنی "هاوسەنگی"یە؛ ئەوان دەیانەوێت لەو شوێنانەی سوودی هەیە لەگەڵ تورکیا بن، پەیوەندییەکان لەگەڵ چین بپارێزن، لێکتێگەیشتنی ئەمنی لەگەڵ رووسیا و دامەزراوە هەرێمییەکاندا هەبێت و خۆیان لەوە بپارێزن ببنە بەشێک لە یەک جەمسەری تاقانە. لەم ژینگەیەدا، سەرکەوتنی تورکیا بەند نییە بە بانگەشەی سەرکردایەتیکردن، بەڵکو بەندە بە توانای خۆگونجاندنی لەگەڵ ناوچەیەک کە دژی پلەبەندیی سیاسییە و بایەخێکی باڵا بە نەرمی لە بڕیاری ستراتیژیدا دەدات.