جيهان له بازنەی قەیرانەكاندا

چەندین جار قەیرانی دارایی بەرۆكی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرتووە، رەنگە نزیكترینیان قەیرانی ساڵی 2008 بێت كە بووە هۆی هەرەسهێنانی ئابووری جیهان و چەندان بانك و كۆمپانیای زەبەلاح لە کاتێکی کەمدا مایەپووچ  بوون، سەدان هەزار كەس لە شەو و رۆژیكدا بێكاربوون، بەرهەم و نرخی وزە هاڕەیان کرد، تەنیا لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا (19) بانكی زەبەلاح مایەپووچ بوون.

 

ئێستاش كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رووە و قەیرانێكی دیکە دەچێت كە جیاوازە لە قەیرانە ئابوورییەكانی پێشتر، چونكە تێكەڵاوییەك لەنێوان زیادبوونی خواست و نەمانی خواست دروستبووە، واتا هاوبەندیەك لەنێوان هەڵکشانی نرخ و داڕمانی ئابووری دروستبووە ئەمەش مۆدێلێكی نوێی قەیرانەكان دەبێت لە چەند ساڵی داهاتوودا.

 

 

دیارترین ئادگار و هۆكاری قەیرانی ئابووری ئەمجارە رەنگە لەوە دابێت کە جیهان راستەوخۆ كەوتووەتە ژێر كاریگەرییەكانی جەنگی بارزگانی نێوان ئەمریكا و چین کە دەرهاوێشتەکەی بە پاشەكەشێی گەشەی ئابووریی جیهانەوە دیارە و بووەتە مایەی دڵەڕاوكێی زۆربەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان.

 

ململانێی نێوان ئەمریكا و چین درێژە دەكێشێت، چونكە ئەمریكا خۆی بەتاكە زلهێزی جیهان دەزانێت بەئاسانی رێگە بە چین نادات كۆنترۆڵی ئابووری جیهان بكات، لەكاتیكدا چین رۆژانە نزیكەی 10 ملیۆن بەرمیل نەوت هاوردە دەكات، هەندێك وڵاتی خاوەن نەوت وەك فەنزوێلا و ئێران بەتەواوەتی ئابوورییان خستووەتە ناو بازنەی چین و تەنانەت سامانی نەوت و غازیشیان بەپارەی چینی (یوان) ئاڵوگۆڕ پێدەكەن و دۆلاری ئەمریكی-یان پەراویز خستووە.

 

لەلایەكی دیکەوە چین رۆڵێكی گەورە لە زنجیرەی بەرهەمی كاڵا و بەرهەمەكانی جیهان دەگێڕێت، دیارترینیان ئۆتۆمبێل و مۆبایلی زیرەك و ئامێری كارەبایی و ئەلیكترۆنی و بەگشتی نزیكەی 16 %ی كۆی بەرهەم و پێداویستی جیهان پێكدەهێنێت، وێڕای ئەوەی زۆرێكی كۆمپانیا فرەڕەگەزەکان و کۆمپانیا زەبەلاحە جیهانییەكان بەهۆی هەرزانی دەستی كار زۆرێكی بەرهەمەكانیان لە چین بەرهەم دەهێنن، واتا زۆربەی سەرمایەی كۆمپانیا گەورەکان جارێكی دیکە لەچین وەگەڕدەخرێنەوە ئەوەش رۆژ لەدوای رۆژ ئابووریی چین بەهێز دەكات، تەنانەت وەبەرهێنانی ناوخۆیی و بیانی لەچین گەیشتووەتە ئاستێك، ساڵانە رێژەی گەشەكردن دەگاتە 6%، لەكاتێكدا رێژەی گەشەكردنی ئابووری لە ئەمریكا تەنیا 2%ـە، ئەمەش نیگەرانی زۆری لەلای ئەمریكییەكان دروستكردووە، ئەمە جگە لەوەی بەهۆی كەمبوونەوەی بەرهەمهێنان لەناوخۆی ئەمریكادا قەبارەی بەرهەمی نەتەوەیی  زیاتر لە 20 ترلیۆن كورتیهێناوە دەكاتە 25%ـی بودجەی ساڵانەی ئەمریكا، ئەوەش نیشانەی ئەوەیە ئابووریی ئەمریكا رۆژ لە  دوای رۆژ لەبەرامبەر ئابووریی چین لە پاشەكشێ دایە. 

 

 

ئەمریكا گەیشتووەتە ئەو راستیەی پەلهاویشتنی چین لەئاستیكدایە رێگری لێناكرێت، لێكۆڵینەوە ستراتیژییەكانی سەنتەرەكانی لێکۆڵینەوە بەو راستییە گەیشتوون، لە ساڵی 2030 پاش 10 ساڵ قەبارەی ئابووریی چین دەگاتە دوو هێندەی ئابووریی ئەمریكا، بەمەش چین ئابووری جیهان كۆنترۆڵ دەكات، لەم روانگەیەوە ئەمریكا دەیەوێت ستراتیژی هاوبەشیكردن لەگەڵ چین دەست پێبكات، واتا ئەو جەنگەی ئێستا ئەمریكا تەنیا بۆ ئەوەیە كە چین ناچار بكات وەك هاوبەشێك لە بەڕێوەبردنی ئابووری جیهاندا كاری لەگەڵ بكات.

 

ئەمریكا چەندین رێکاری نوێی گرتووەتەبەر هەر لە زیادكردنی باج لەسەر كەلوپەلی چینی و گوشار خستەسەر وڵاتان بۆ وەرنەگرتنی قەرز لە چین و كەمكردنەوەی بازرگانی لەگەڵ چین، لەوانەش زیاتر چەندین هەوڵی دیکە لەلایەن ئەمریكاوە دەدرێت بۆ ئەوەی چین ناچاربكات بێتە سەرمێزی گفتوگۆ و بەهاوبەشی لەنێوانیاندا سیستەمێكی هاوبەش بۆ بەڕێوەبردنی ئابووری جیهان دروست بكەن.

 

 

كەڵەكەبوونی قەرزەكان لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا بووەتە بابەتێكی هەستیار، تەنانەت هەندێك وڵاتی جیهان بۆ دابینكردنی سەرەتایی ترین پێداویستی خۆیان پەنا بۆ قەرزی دەرەكی دەبەن، بۆ نموونە قەبارەی بەرهەمهێنانی نەتەوەیی لە سەرجەم وڵاتانی جیهاندا لە 85 ترلیۆن تێپەڕناكات لەكاتیكدا قەبارەی قەرزەكان سێ هێندە زیاترە و گەیشتووەتە 350 ترلیون، واتا كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەژێر هەڕەشەی قەرزداری دەژی، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە سیستەمی قەرزدان لەلایەن زۆر وڵاتی زلهێزی ئابووری جیهانەوە وەك كارتێك دژی وڵاتە تازە پێگەیشتووەكان بەكاردێت بۆ نموونە چین، ئەمریكا و ئەوروپییەكان هەروەها رووسەكانیش سیتسەمێكی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەڵام لەكۆتایی دا هەموویان وایانكردووە كە جیهانێكی قەرزدار دروستبكەن.

 

 

بەدرێژای سەدەی رابردوو هەریەك لە سیستەمی سەرمایەداری و سیستەمی سۆشیالیستی لە ململانێیەکی زۆر توونددا بوون، لە ئەنجامدا سیستەمی سەرمایەداری كۆنترۆڵی جیهانی كرد و دۆلاری ئەمریكی وەك سەروەری دراوەكان لەسەر ئاستی هەموو جیهاندا ناسێندرا، هەرچەند لە سەدەی 21ـدا زیاتر سیستەمی دیموكراتی لەجیاتی سیستەمی سەرمایەداری بەكاردێت، بەڵام سیستەمی دیموكراسیش لە جێبەجێكردنی دادپەروەری و یەكسانی لەنێوان وڵاتان و تەنانەت تاكەكانیشدا سەركەوتوونەبوو، بگرە ئابووری جیهانی زیاتر تووشی شڵەژانكرد، ئێستا سیستەمی دیموكرایسی ئابووری لە سەرەمەرگدایە، جیهان چاوەڕوانی سیتسەمێكی نوێ دەكات ئەویش بە رێككەوتنی ئەمریكا و چین دروستدەبیت، لەدوای لەدایكبوونی ئەم سیستەمە نوێیە جیهانیش ئابووبوونی شکۆی دۆلار و کۆتایی هاتنی باڵادەستبوونی ئەگەرێکی بە‌هێزە.

 

لە قۆناخی دوای دۆلار پێشبینی دەکرێت دراوێكی نوێ دروستبکرێت، بەتایبەتیش کە ئێستا لە نێوان ژمارەیەکی زۆری وڵاتانی جیهاندا بیرۆکەی بەكارهێنانی سیستەمی ئاڵوگۆڕی دراوی كاخەزی هاوبەش دەستیپێكردووە، لەوانە: رووسیا، فەنزوێللا، ئێران و چین بە ئاشكرا كاری بۆ دەكەن، بۆیە لەبەرامبەر ئەو هەوڵانەدا ئەمریكاش دەیەوێت بگاتە رێكکەوتێنكی هاوبەش لەگەڵ چینییەكان و دراوێكی نوێ بخەنە بازاڕەوە، یان ئەگەرێكی زۆریشە دراوی ئەلیكترۆنی زیاتر پەرەی پێبدرێت و لەڕێگەی ئینتەرنێتەوە زیاتر مامەڵەی بازرگانی بكرێت .

 

هەموو ئەو پێشهات و ئەگەرانە بۆ ئەوەمان دەبەن کە بڵێین رێكکەوتنی نێوان چین و ئەمریكا بووەتە بابەتێكی حەتمی، چونكە هەردووكیان پێویستیان بەیەكترە، لەلایەكی دیکەشەوە ململانێکردنی یەکدی لەبەرژەوەندی كەسیان نییە و جیهان چیتر بەرگەی قەیرانی لەم جۆرە ناگرێت.