گۆڕینە دراماتیكیەكەی سیاسەتی توركیا لەبەرامبەر داعش بەماوەی دوو هەفتە، نیشانەی ئەوەیە كە توركیا تووشی قەیرانی پێگەی نێودەوڵەتی بووە و ناچارە بەوجۆرە لەناكاوە سیاسەتی خۆی بگۆڕێت، ئەگەرنا گۆڕینێكی وا رەگەزی لە سیاسەتی دەرەوە كات و شوێن و لێكۆڵینەوەیەكی زۆری دەوێت بەرلەوەی بیر لەگۆڕانكارییەكە بكرێتەوە.
بۆئەوەی توركیا پێگەی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی خۆی لەدەستنەدات، لە داڵدەدانی ئیسلامچییەكان پاشگەز بووەوە و خۆی هاویشتەوە ناو كۆمەڵی نێودەوڵەتی و بەشداریی خۆی لەگەڵ هێزی هاوپەیمانی دژە تیرۆر جاڕ دا، چونكە هەستی بەوە كرد كە سیاسەتە ئیسلامچییەكەی زۆر لەسەری دەكەوێت، ئەوەشمان لەبیرنەچێت كە هەر ئەو سیاسەتە بوو توركیای خستە ناو پارادۆكسێكی هزری و گێژاوێكی سەخت كە نەیدەزانی بەرەو كام لا بچێت و بەكام لادا بشكێتەوە: ئەوروپایەكی كە بەهیچ شێوەیەك قەبووڵی ناكات هەشتا ملیۆن موسڵمانی دیكە ببنە ئەندامی یەكێتی ئەوروپا و بەسەدان گرفتی نوێی بۆ بدۆزنەوە، یان ئەمریكا كە وەك زەمانی جەنگی سارد كاری پێی نییە؟ یان جیهانی ئیسلامی كە لەبەر هەژموونی هزری بەتورككردن كەس خۆشی ناوێ؟ یانیش كەشیدەی سوڵتانەكانی ئوسمانی لەسەربكاتەوە و ببێتە میراتگریان كە دەیخاتە ناو چەندین تەڵەبەندی تازە و دەیخاتە ناو هەڤڕكییەكی سەخت لەگەڵ ئێران و خۆشی نازانێت كامەیان هەڵبژێرێت.
توركیای تازە لە ساڵی 1923ەوە دامەزراوە و لەوكاتەوە پێگەیەكی ستراتیجی گرنگ و رۆڵێكی سیاسیی گرنگتری بەدەستهێنا و لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی سارد توانی ببێتە قەڵغانێك دژ بە هەژموونی سۆڤیەت لەدەڤەرەكەدا. هێزە سەربازییەكەی كە لەپاشماوەی ئەتاتوركەوە كرا بە یەكێك لەهێزە هەرەگرنگەكانی ناتۆ و لەشكرەكەی وەك پارێزەری بەها و ئاكاری جمهوریەت باڵادەست كرا بۆئەوەی هیچ رێگایەك بە كەمینە نەتەوەیی و ئاینییەكان نەدرێت بیر لە سەربەخۆیی یان چەند مافێكی رەواش لەناو توركیای تازەدا بكەنەوە كە سیاسەتی یەك ئاڵا و یەك نەتەوە و یەك كەلتوور چەسپێنرا.
ئەو دەزگا لەشكرییە بەهێزە، نەك تەنها لەبەرامبەر كەمینە نەتەوەیی و ئاینییەكاندا دڕندەبوو، بەڵكو بە بیانووی ئەوەی لە سیاسەتە رەگەزپەرستەكانی ئەتاتورك لایانداوە، چوار جار كودەتای لەشكری لەسەر حكومەتە سڤیلەكانی خۆی كردووە لەبەر ئەوەی نەرمییان نواندووە، یەكەمینیان لە 1960 و دواتر لە 1971 و 1980 و 1997 كە بە زۆر دەست لەكاركێشانەوەی حكومەت راگەیێنراوە و حكومەتێكی سڤیلی ژێردەستی دەسەڵاتی لەشكر دامەزرێنراوە.
دوای كۆتایی جەنگی سارد و باڵادەستیی ئەمریكا بەسەر جیهاندا، رۆڵی توركیا وەك پێگەیەكی ستراتیژی نەما و تەنها بەناو دۆست و هاوپەیمانی ستراتیژیی ئەمریكا مایەوە، هیچ كارێكی پێنەدەكرا و كەوتە ناو ئابلوقەیەكی ئابووریی خنكێنەر كە گەیشتبووە رادەی هەڵوەشانەوەی دامودەزگا حكومییەكان و پەرتوبڵاویی دەوڵەت و بەهێزبوونی ناڕەزایی جەماوەری، بۆیە جۆرەها ئۆپۆزیسیۆنی هێنایە كایەوە كە بارودۆخەكەیان ئاڵۆزتر كردبوو.
دروستبوونی پارتی دادوەری و گەشەپێدان بەماوەیەكی كورت وەك ئەڵتەرناتیڤێكی هۆشبەر، ئەو تیۆرەی سەلماند و بوو بە هاندەر بۆ ئەوەی بەوخێراییە تەشەنە بكات و لە شارەوانییەكان زیاترین ژمارەی كورسی بەدەست بهێنێ و تەنانەت پەڕلەمان و حكومەت بگرێتە دەست. ئەكەپە بناغەیەكی ئیسلامیی كۆنسێرڤ (محافزكار)ی هەیە، بۆیەش سەروەرییەكانی ئیمپراتۆریی ئوسمانی كرد بە كەلتوورێكی سەرچاوەیی تێكهەڵكێش بە بەها و ئاكاری مۆدرێنیزمەوە و بوو بە میراتگری ئەو كەلتوورە كە لەناو جیهانێكی پێشكەوتوودا كۆكردنەوەی مۆدێرنیزم و ئیسلام و كۆنسێرڤەتیزم لەیەك كاتدا مەحاڵە، بەتایبەت بۆ بەدەستهێنانی پێگەیەكی ستراتیجی لە دەڤەرەكەدا.
ئەكەپە توانی تا رادەیەك سیاسەتی ئابووری خۆی بگۆڕێت و وڵات لەژێر قەرزەكان دەربكات، هەروەها لەگەڵ دراوسێكان بەشێوەیەكی دیكە رەفتار بكات و لەوانەش هەرێمی كوردستان كە جاران تەنانەت ناوهێنانی كوردستانیش تاوانێكی گەورە بوو و توركیا بەردەوام خەریكی پیلانگێڕی بوو لە دژی ئەو هەرێمە نیمچە سەربەخۆیە، بەڵام ئەو گۆڕانكارییە بنەڕەتییەی لە پەیوەندییەكانی دەرەوەو بە پۆڵەسییەكی نوێ توانییان سەركەوتنێكی چاك بەدەستبێنن و توركیا بەرەو پێگەیەكی نوێ ببەن.
وەك میراتگری ئوسمانییەكان خۆیان تووشی تەڵەیەكی دی كردەوە كە دەبێ بەرامبەر بە ئێران ببنە هەڤڕك، چونكە ئێرانیش خۆی بەمیراتگری سەفەوی دادەنێت، بۆیە هەمیشە لەو چەند ساڵەی رابردوودا نیگەرانیی ئەوەم هەبوو نەوەك جەنگێكی نوێی وەكو چاڵدێران دووبارە ببێتەوە، چونكە بەدووبارەبوونەوەی ئەو جەنگە ترسناكە كوردستان دەكەن بە مەیدانی جەنگ و لەناوی دەبەن.
ئەو ئاڵۆزیانەی رۆژهەڵاتی ناڤین بەتایبەت هاتنی داعش و تێكچوونی عێراق و سووریا، هەموویان هێمای ترسناكی دروستبوونی ئەو جەنگەن، ئێستاش ترسەكەم نەڕەڤیە و هەمیشە گوتوومە: شتێك نییە بەناوی جەنگی سووریا یان جەنگی عێراق، بەڵكو جەنگی ئێران و توركیایە لە سووریا و عێراق كە ئاشكرایە سوننە لە هەردوو وڵات بە پشتگیریی توركیا دژ بە شیعە دەجەنگن و شیعەكانیش بە پشتگیریی ئێران ناهێڵن جارێكی دیكە سوننە لە عێراق حوكم بكەنەوە.
هاتنی داعش خەریكە لەگەڵ كۆتاییهاتنی پێكهاتنی "سایكس – پیكۆت" خاڵەكان ئاشكراتر دەكاتەوەو جەنگی دووبارە كێشانی مەرزەكان دەهێنێتە ئاراوە كە پێموایە توركیا بەو سیاسەتە لێڵەی خۆی و پشتگیریی شەپۆلە ئیسلامچییەكان، دەبێتە زیانپێكەوتووی یەكەم، چونكە مەترسی داعش لەسەر توركیا زیاترە تاوەكو ئێران. بەتایبەتی لە جەنگی كۆبانێ و دوای شكستەكانی داعش لە باشووری كوردستان، توركیا پێگەی ستراتیژی و سیاسی خۆی لەدەستدەدات و پێموایە تەنها تێوەگلانی توركیا لە جەنگەكەی كوبانێ ئاگرێك دەكاتەوە كە بە دابەشكردنی توركیا كۆتایی دێت، نەخاسمە "سایكس – پیكۆت" دوو ساڵی ماوە ببێتە 100 ساڵ پوچەڵ ببێتەوە و دەڤەرەكە بەگشتی پێویستی بەفۆرمێكی دیكەی پێكهاتنە لەنێوان زلهێزەكاندا بۆ بەدەستهێنانی وزەیەكی هەرزان.
زۆرجار ئەردۆغان وەكو ئەتاتورك هاتووەتە بەرچاوم، ئەتاتورك توركیای لە پەرتوبڵاوی و تێكچوون رزگار كرد، ئەردۆغانیش هەمان كاری كردووە و توركیای لە تێكچوونێكی حەتمی رزگاركردووە، بەڵام پشتگیریی توركیا لە شەپۆلی ئیسلامی و هێزە تیرۆریستەكان، توركیا لە ئەمریكا و ئەوروپا دوور دەخاتەوە و دەیخاتە ناو مەترسی نەمانی راستگۆیی و رەوایەتی وەكو یاریكەرێكی بنەڕەتی لە گشت دەڤەرەكە و هێزە عەسكەرتارەكان لەناو دامودەزگا حكومییەكانی توركیا باڵادەست دەكاتەوە بەبێ ئەوەی خۆیان بیانەوێ، ئەگەری ئەوەش هەیە چوار كودەتایەكەی كە لە دیرۆكی هاوچەرخی توركیادا كراون، ببنە پێنج و ئەردۆغان لە رزگاركەر و بونیادنەری توركیای نوێوە ببێتەوە قوربانی هاتنەوەی دەزگای عەسكەرتاری.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ