سیاسەتی رازیكردن (appeasement) لە سیاقی نێودەوڵەتیدا ئاماژە بە تەنازولكردن لە بواری سیاسی و ئابووری لە بەرامبەر لایەنێكی هێرشكارە بەمەبەستی ئارامكردنەوەی بارودۆخەكە و زیاتر بۆ پێناسەكردنی سیاسەتی بەریتانیا بەرامبەر ئەڵمانیای نازی لە نێوان ساڵانی 1935 تا 1939 بەكاردەهات.
بەپێی ئەم سیاسەتە، سەرۆكوەزیرەكانی بەریتانیا رەمزی مەك دانلد، ستەنلی بولدوین و بەتایبەت نەڤیل چەمبرلەین پێیانوابوو بە دانی هەندێك ئیمتیازات و پاشەكشە لەبەرامبەر سیاسەتی ئاگرەسیڤی هیتلەر، رێگە لە شەڕێكی دیكەی جیهانی دەگرن، بەڵام بە پێچەوانەوە، ئەم سیاسەتە رێگەی دا بە بەهێزبوونی ئەڵمانیای نازی.
بەهێزبوونی لایەنە ئەگرێسیڤەكان بە میلیتاریزەكردنی رینلاند لەلایەن ئەڵمانیا و داگیركردنی حەبەشە لەلایەن ئیتالیای فاشیستەوە دەستیپێكرد و ئیتر ئەم لایەنانە پەرەیان بە فراوانخوازیەكانیان دا كە لە كۆتاییدا بوو بە هۆكاری هەڵگیرسانی شەڕێكی تری جیهانی كە زیاتر لە 60 ملیۆن كەسی كردە قوربانی و بە هەزاران شار و دێی جیهانی وێران كرد.
سیاسەتی رۆژئاوا ئێستا لەمەڕ ئێران و بەتایبەت توركیا سیاسەتێكی رازیكردنە لە جۆری ساڵانی پێش شەڕی جیهانیی دووەم، واتە سیاسەتی رازیكردنەوەی چەمبەرلەینی. رۆژئاوا دیارە لەبیری چووە كە دەسەڵاتە سیاسیەكانی ئێستای ئێران و توركیا دوو ناسیۆنالیستی سێكولاری رۆژئاواخواز (موستەفا كەمال و رەزاشای پەهلەوی) نین كە ئاواتە سەرەكییەكانیان مۆدێرنیزەكردنی وڵاتەكانیان بە شێوازی رۆژئاوایی بوو.
شوناسی كۆماری ئیسلامی ئێران درێژەی رژێمی قاجار و پەهلەویی ئێران نییە، بەڵكو زیاتر بەردەوامی تیۆكراسیای سەرەتایی سەفەویەكانە كە تێیدا مەزهەبی شیعە و سوپای قزڵباش بنەمای دەوڵەت بوو، وەك چۆن مەزهەبی شیعە و سوپای پاسداران بەردی بناغەی كۆماری ئیسلامیی ئێرانن.
ناسیۆنالیزمی هاوچەرخی توركیاش بەپێی بنەماكانی ناسیۆنالیزمی سێكولاری موستەفا كەمالیش دانەڕێژراون، ئەو ناسیۆنالیزمەی كە ئێستا لە توركیا دەبینرێت لە توخمی سێكولاریەكی پاككراوە و توخمی ئیسلامیزمی فراوانخواز جێی گرتووە، واتە هەروەكو سەرۆككۆماری توركیاش جەختی لێ دەكات، كۆماری توركیای ئێستا درێژەی میراتی سوڵتان سەلیمی فاتحە، واتە ئامانجێكی سەرەكیی ئەم دەوڵەتە فەتحكردنی رووبەرێكی فراوانی جوگرافیایە یان بەلای كەم بەدەستهێنانەوەی ئەو سەرزەمینانەیە كە جاران لەدەستی عوسمانیدا بوو.
ئیسلامی ئێرانی و عوسمانی لە خزمەتی ناسیۆنالیزمی فارس و توركدا
دەوڵەتی سەفەوی بناغەی دەوڵەتی مۆدێرنی پاش موسوڵمانبوونی ئێرانییەكانی دانا. لە سەردەمی سەفەوییەوە تا ئێستا سنووری ئێران زۆر گۆڕانی تێدا نەكراوە و بووە بە بناغەی ئێرانی نوێی شیعە. عوسمانیش بە داگیركردنی ئەناتۆلیا و بەشێك لە ئەوروپا بناغەی دەوڵەتی توركیایان دانا.
هەرچەندە هەردوو دەوڵەت نەبوونە بە كۆڵۆنیی راستەوخۆی رۆژئاواییەكان، بەڵام بەهاكانی رۆژائاوا لەسەردەمی پەهلەوی لە ئێران و سەردەمی حكومەتە كەمالیستەكان لە توركیادا زاڵ بوون و رێگەی لە فراوانخوازی جارانی تورك و فارس دەگرت. بە شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران و حكومەتە ئیسلامیستەكەی ئاك-پارتییەوە كۆتایی بە سیاسەتی ئیزۆلاسیۆنیستی (انعزالیە)ی ئەم دوو وڵاتە هاتووە. ئیسلامیزمی مۆدرێن كە لە بنەڕەتدا وەكوو كاردانەوەیەك لەدژی كۆڵۆنیالیزم سەری هەڵدا، لەگەڵ نۆستالژیای گەورەی عوسمانی و سەفەوی بووە بەشێك لە ئایدیۆلۆژیای دەوڵەت لەم هەردوو وڵاتە.
ئێران چاوی ئاراستەی دەریای ناوەڕاستە و ناوچەی ژێر نفوزی لە عێراق و سووریا فراوان دەكات، توركیاش بەرەو باشووری وڵاتەكەی كە دەبێتە باشوور و رۆژئاوای كوردستان، لە جووڵەدایە و ئەم ناوچانەی بەشێك لە میساقی میللی (پەیمانی نیشتمانی) خۆی پێناسە دەكات.
داگیركردنی كەركووك لەلایەن هێزە عێراقییەكانی سەر بە ئێران و داگیركردنی عەفرین لەلایەن سوپای توركیا و هاوپەیمانە ئیسلامیستەكانی لە سووریا، دەبێت لە بازنەی سیاسەتی رازیكردنەوەی رۆژئاوا بەرامبەر توركیا و ئێراندا هەڵبسەنگێنرێت. رۆژئاوا پێیوابوو بە بێدەنگی لە بەرامبەر داگیركردنی سودێتلاند لەلایەن سوپای ئەڵمانیا و داگیركردنی حەبەشە لەلایەن هێزەكانی فاشیستی ئیتالیا رازییان دەكات و پێش لەشەڕ دەگرێت. هەمان پاسیفیزم كە لە ساڵانی 1935 تا 1939 لەمەڕ ئەڵمانیا و ئیتالیا دەبینرا، ئێستا لە بەرامبەر ئێران و توركیا دەبینرێ.
ئاین وەكو ئایدیۆلۆژیای دەوڵەت
ئاین وەكو ئایدیۆلۆژیای دەوڵەت بە تایبەت ئیسلام لەگەڵ چەمكە ناسیۆنالیستیەكان تێكەڵ دەبن، چونكە بە خوێندنەوەیەكی مێژوویی بۆمان دەردەكەوێت كە مەبەست لە (فتوحات)، لە گۆڕینی ئاینی دانیشتووان زیاتر گۆڕینی دیمۆگرافیا و ئیمپەریالیزمی زمانی و كولتوورییە. لە رۆژهەڵاتی كوردستان ناوچەیەكی یەكجار زۆر كە بە زمانە باكوور-رۆژئاوای واتە زمانەكی پێشینەی كوردی قسەی پێ دەكرا، ئێستا بەفارس كراون. نیوەی خەڵكی زاگرۆس ئێستا فارسیئاخێون، هەرچەندە فارس خەڵكی دەشتەكانی ناوەندی ئێران بوون.
قزڵباشی توركمانی ئازەربایجانی ئێرانیان بە تەواوی توركاندووە. شارەكانی وەكوو خوی و شەبستر تا ئەوبەری دەریاچەی ورمێ پێش چەند سەد ساڵێك كوردزمان بوون، كەچی ئێستا شیعەی توركن. كۆنستانتینۆپۆل و سمیرنایی یۆنانی ئێستا ئیستەنبۆڵ و ئیزمیری توركزمانن. میسر وڵاتی قیبتی (ئەگیپتی ئینگلیزیش كە واتاكەی میسرە، لەوناوەوە هاتووە) بوو، كەچی ئێستا مەجالی ژیانیش بۆ قیبتی لە میسر نەماوە.
لە وڵاتانی مەغریب كە لە بنەڕەتدا قرتاجی و ئەمازیغن، كەچی قرتاجی تەنیا لە ئاسەوارە كۆنەكاندا باسی لێ دەكرێت و زۆرینەیەكی عەرەب لەم وڵاتانە حاكمن و ئەمازیغیە كەمینەكراوەكان دەچەوسێننەوە. واتە فتوحات ئەگەر جینۆسایدی فیزیكیی خەڵكیش نەبێت، لایكەم دەبێتە هۆی جینۆسایدی كولتووری و زمانی كە وەكوو لینگویساید (پاكتاوی زمانی) پێناسە كراوە.
فراوانخوازیی زیهنیەتی فتوحات
رۆژئاوا ئێستا رووبەڕووی دوو دەوڵەت بووەتەوە كە تەناسوخی دوو ئیمپراتۆری گەورەی ئیسلامین، واتە ئیمامەتی ویلایەتە فەقیهەكەی بەناو "كۆمار"ی ئیسلامی و خیلافەتی سوڵتانی بەناو "كۆمار"ی توركیا كە هەردووكی خاوەنی زیهنیەتی فراوانخوازیی فتوحاتن. تا ئێستا سیاسەتی رۆژئاوا لەترسی ناردنی پەنابەر لەتوركیاوە بۆ ئەوروپا، سیاسەتی تەنازول و ئیمیتازدان بووە. ئەوروپا تەنانەت بە گوژمی گەورە یارمەتی پارەی توركیا دەكات كە رێگە لە پەنابەران بگرێت.
ئەمریكا لە ترسی ئەوەی توركیا نەكەوێتە باوەشی رووسیاوە رێگە بە ئۆپەراسیۆنەكانی قەڵغانی فورات و چڵە زەیتوونەكەی توركیا داوە. ئەوروپییەكان بۆ ئەوەی بۆ كاڵاكانیان بازاڕ بدۆزنەوە، سیاسەتی "ئاشتیانەی" لەمەڕ ئێرانیان گرتووەتە بەر و پێداگری لەسەر هێشتنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران دەكەن. ئەمریكا لە كەركووك چاو لە دەستێوەردانی ئێران دەپۆشێ بە نیەتی ئەوەی كە ئەو دەسكەوتەی لە عێراقدا ماوەیەتی بیپارێزێ، بەبێ سەرنج لەوەی كە سەرەڕای قوربانییەكی زۆرتر لە پێنج هەزار سەربازی ئەمریكی و دوو تریلیۆن دۆلار تێچوون، پاش كشانەوەی ئەم وڵاتە لە ساڵی 2011 دا عێراق بە تەواویش نەبێت، كاریگەرانە كەوتووەتە ژێر نفوزی ئێران.
ئەنجام
هاتنی پۆمپیۆ بۆ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، بەشكم دڵخۆشكەر بێت بۆ گۆڕانێكی بنەڕەتی، ئێستا كابینەی ئەمریكا بووە بە كابینەی پێنتاگۆن، واتە كابینەی شەڕ. ئایا سیاسەتی چەمبرلەینی كە لە سەردەمی ئۆباماوە تا ئێستا لەمەڕ ئێران و توركیا پەیڕەو كراوە، بە كابینەی شەڕی پێنتاگۆن دەگۆڕدرێت یان هەمان سیاسەتی بازرگانانەی رێكس تیلەرسن جێبەجێ دەكرێت كە كوردی وەكوو مۆرەی شەترەنج لە گەمە نێوەدەوڵەتییەكانی ناوچەدا كردووەتە قوربانی؟ ئەو كوردەی كە بە هەردوو هەرێمەكەی باشوور و رۆژئاواكەیەوە بووە بە دوورگەی پاراستنی بەهاكانی ئینسانی و بە تایبەت رۆژئاوایی و لە دۆستایەتیی خۆی بۆ رۆژئاوادا، سەرەڕای خیانەتەكانی وڵاتە رۆژئاواییەكان، هەمیشە سوئالكەرانە ئەستووی بۆ یارمەتیی رۆژئاوا خوار كردووە.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ