لە دیدی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە، دەوڵەتی "شكستخواردوو" بەو مانایە دێت كە وڵاتێك نەتوانێت وەك ئەندامی ئەو كۆمەڵگایە خۆڕاگر و ئەنجامدەری ئەركی دەوڵەتداری بێت. واتا كاتێك پشێویی ناوخۆ دەبێتە هۆكاری هەڕەشە لە گوزەرانی خەڵك و وڵاتانی دراوسێ و بەتایبەتی لە رووی هەڵهاتنی پەنابەران و ئاڵۆزیی ئەمنی و تەنانەت هەندێك جار هەڵگیرسانی شەڕ، ئەوكات كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە ئەركی خۆی دەزانێت مامەڵە لەگەڵ باری مەترسیلێكراوی ئەو وڵاتە بكات، ئەگەرچی پرینسیپی مافی سەروەریی دەوڵەت (sovereignty) زۆر جار ئەو ئەركە زەحمەت دەكات. بەم مانایە، دەوڵەتی شكستخواردوو دیاردەیەكە زیاتر كۆمەڵگای نێودەوڵەتی خەمی هەڵدەگرێت. بەڵام دەبێت ئەوەش لەبەرچاو بگرین كە پێناسەی "شكستخواردوو" دەكرێت پێكهاتەی جۆرێك حوكمڕانیی تریش بگرێتەوە كە لە واقیعدا دەوڵەت نییە (بۆ وێنە هەرێم). بەواتایەكی تر، لەباركەوتنی حكومەت، دیاردەی گەندەڵی و توندوتیژی، قەیرانی جۆراوجۆر و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ، هەردوو شێوەی حوكمڕانی بە شكستخواردوو وێنا دەكات. جا كاتێك ئەو رژێمانە چاكباوەڕی لەدەست دەدەن و حوكمڕانییان دەكەوێتە ژێر گومانەوە، ئەگەری تەحەدای بزووتنەی بەرهەڵستكاران و تێرۆر و یاخیبوونیش دێتە كایەوە.
زۆر لە چاودێران و توێژەران عێراق وەك دەوڵەتێكی شكستخواردوو دەبینن. لەلایەكی ترەوە واقیعی سیستمی فیدراڵیی عێراق، هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لەو وڵاتە سەیر دەكات و لەگەڵ ئەمەشدا روانگەی دەرەكی و ناوخۆی هەرێمیش جۆرێك لە شكست و قەیران بە ئەزموونی هەرێمەوە دەبینن. كەوابوو لەئێستادا و بۆ فریاكەوتنی هەردوو پێكهاتەی حوكمڕانیی عێراق و هەرێم، پەیڕەوكردنی بەرنامە و پرۆسەی فریاكەوتن و چاكسازی پێویستە.
لە وەڵامی ئەوەدا كە كێ دەكرێت بەو ئەركە فریاكەوتن و چاكسازییە هەڵبستێت، گەلێك لە نووسەران لەگەڵ بۆچوونی رۆژنامەنووس پاتریك كۆكبێرن-دان كە دەڵێت: "سیستمی حوكم بەخودی حكومەتێكی تێوەگلاو لە شكستخواردن و گەندەڵی ریفۆرم ناكرێت، چونكە بۆ ئەنجامدانی ئەو چاكسازیە دەبێت ئەو حكومەتە گورز لە میكانیزمێك بدات كە حوكمڕانیەكەی خۆی پێ راگرتووە". جا لە حاڵەتی نەبوون یان لاوازی و بێكارەیی ئەكتەری ناوخۆدا بۆ هاندان و ئەنجامدانی چاكسازی، روو دەدات كە لایەنێكی دەرەكی، بۆ مەبەستی ئەجێندا و ستراتیژی خۆی، یان هۆكارێكی پەیوەست بە رەوشی وڵاتێك كە مەترسی و هەڕەشە بێت بۆ سەقامگیریی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، بەفریای حاڵەتی لەباركەوتووی ئەو وڵاتە بكەوێت.
بەحوكمی پێوەندییەك كە بەئازادكردنی عێراق لە 2003 دا دەستی پێكرد و هەتا رەوشی ئەمڕۆ كە هاوپەیمانییەكی سەربازیی نێودەوڵەتی بە سەركردایەتیی ئەمریكا لە عێراق شەڕی تیرۆر دەكات، ئەمریكا زیاتر لە هەموو هێزێكی دەرەكی تێوەگلاو و لێپرسراوی رەوشی ئێستای عێراقە. لە 2003 دا خولیای ئیدارەی بوش لە بوونی چەكی كۆكوژ (WMD) لە عێراق، هاندەری پەلاماردانی رژێمی بەعس بوو، ئەمەش بووە فاكتەری بەستنەوەی سیاسەتی ئەمریكا بە بەرژەوەندییە ستراتیژیەكانیەوە لە عێراق. بەمانایەكی تر، كێشەی عێراق بوو بە بابەتێكی ناوخۆ و دەرەوەی سیاسەتی ئیدارەی ئەو كاتەی ئەمریكا و بەشێك لە ئاسایشی نیشتمانیی ئەو وڵاتە. بۆیە مەزندە دەكرێت ئەمریكا عێراقی لەباركەوتووی ئەمڕۆ وەك نموونەی سیاسەتێكی شكستخواردووی خۆی سەیر بكات. ئەمڕۆ بەرەنگاربوونەوە و ئەركی تێكشكاندنی داعش، سەرچاوەی خەم و پەرۆشیی ئەمریكایە بۆ باری ئێستا و دواڕۆژی عێراق. جا هەر لێرەوە دوورخستنەوەی كاریگەریی ئەگەری لێكترازانی عێراق لەسەر بەرژەوەندی و ستراتیژی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، دەشێت هۆكاری تری ئەو تێوەگلان و بەرپرسیارێتییە بن.
لەبەرامبەر رەوشی گومانلێكراوی عێراق و پێوەندیی راستەوخۆی ئەمریكادا، جۆرێك تێبینی هەیە كە گوایا حكومەتی ئەمریكا واقیعبینانە مامەڵە لەگەڵ رەوشی ئەو وڵاتە ناكات. تەنانەت هەندێك بەرپرسانی ئەمریكی خۆیان ئەوە دەدركێنن كە بەشێوەیەكی گشتی، ئەمریكا سیاسەت و پلانێكی رۆشنی نییە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دەوڵەتانی شكستخواردوو. رەخنەگرانی سیاسەتی ئەمریكی وای بۆ دەچن كە خەمی ئەمریكا زیاتر چارەسەركردن، یان هیچ نەبێت هەوڵی بایەخ بۆ گێڕانەوەی حوكمڕانیی عێراق بێت وەك لەوەی قەناعەتهێنان بێت بەواقعی حاڵ لە عێراقدا. بەواتایەكی تر، ئەمریكا هێشتا عێراق وەك پێكهاتەیەكی حوكمڕانیی لەدەستنەچوو دادەنێت. جا ئەمە بەحوكمی زەروورەتی سیاسەتێكی دوورمەودا بێت، یان نیگەرانی لە كاریگەریی لێكترازانی عێراق لەسەر ستراتیژی ئەمنی و بەرژەوەندی خۆی لەناوچەكەدا، ئەمە باسێكی ترە. وەك هەندێك لێكیدەدەنەوە، سەبارەت بە رەوشی عێراق، كێشەی ئەمریكا زیاتر مەترسیە لەوەی كە دەشێت رووبدات، واتا داڕمانی زیاتری رەوشەكە، وەك لەو حاڵەتەی كە ئێستا لەعێراقدا هەیە.
دەكرێت ئەمریكا هەموو ئەگەرەكانی لەسەر دۆخی عێراق لێكدابێتەوە، بەڵام لە چاوەڕوانیی رەوشی دوای داعشدا، ئەمڕۆ ناچارە بیر لە ئیدارەكردنی قۆناغێكی راگوزەر بكاتەوە. بۆیە پێموایە شیكردنەوە و تێگەیشتنی ئەگەرەكانی دەرهاوێشتەی بیركردنەوەی ئەمریكا دەبێت جێگەی بایەخ و سەرنجی لایەنانی تری پێوەندیدار بێ بۆ داهاتوو، بەتایبەتی كورد.
دوای سەركەوتن بەسەر داعش و ئازادكردنی مووسڵ و بەئەنجام هەڵوەشانەوەی هاوپەیمانیی سەربازیی نێودەوڵەتی، بڕیاری جۆرێك مانەوە یاخود دەستبەرداربوونی ئەمریكا لە رەوشی ناوخۆی عێراق ئەركی ئیدارەی نوێی واشنتن دەبێت. شێوەی خودی مانەوە یان كشانەوە، فشاری ناوخۆی ئەمریكا و هەڵوێستی هەندێك لایەنانی عێراق لە ئەمریكا وەك هێزێكی "خۆسەپێن" و تەنانەت لای هەندێك "داگیركەر"، بێگومان فاكتەرگەلێكن كە دەبێت لە كاتی ئەو بڕیارەدا حسابیان بۆ بكرێت.
وەك كاردانەوە لەسەر بارودۆخی ناوخۆی عێراق و هەرێم، دیدێك خۆسەپێنە كە گوایا بەزاندنی داعش و كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ، وەك دوو ئۆپەراسیۆنی سەربازیی راستەوخۆ پێوەندیدار بە رەهەندی ئەمنی و ئاسایشی عێراق و هەرێمی كوردستانەوە، فاكتەری بەشێك لە چارەسەری گرفتی حوكمڕانیی ئەو دوو پێكهاتەیەن. واتا نیگەرانیی سیاسەتی ئەمریكی دەشێت بەرادەیەك ئەندێشەی كۆنترۆڵكردنی ئەو قۆناغە راگوزەر و گواستنەوەیە بێت كە تێیدا فشاری كرداری شێوێنەر (وەك دەستێوەردانی دەرەكی، هەڕەشە لە سەقامگیریی ناوچەكە، سەرهەڵدانەوەی بزووتنەوەی یاخیبوون یان تیرۆر) چاوەڕوان دەكرێت.
ئاشتبوونەوە و یەكخستنی سیاسیی توخمە ئاینی و ئێتنییەكان بەشێك دەبێت لە ئەركی قۆناغی گواستنەوە، ئەمەش لەڕێگەی تێكەڵەیەك لە فشاری هێزی سەربازی و چالاككردنی رۆڵی حكومەتی ناوەندەوە بۆ گەڕانەوەی ئاستێك لە ئارامی و سەقامگیری بۆ وڵات. هەندێك وا مەزەندە دەكەن كە دەگوترێت ئەمە لە رێگەی بەهێزكردن و سەلماندنی زیاتری سیستمی فیدراڵی و دەستوورەوە، كە تا ئێستا كاری جدیی بۆ نەكراوە، بەدەست بێت.
كۆنترۆڵی ناوچەی جیاواز لەلایەن گرووپەكانی بەشداری شەڕی ئێستا و كاتی پاككردنەوەی وڵات لە داعش و ئازادكردنی مووسڵ، لەوانەیە وەك تەحەدای ئەو گرووپانە بێت بۆ سنووردانی دەسەڵاتی ناوەند، بەشێوەیەك كە رێگر بێت لە رێككەوتنی سیاسی، واتا كۆسپ بێت بۆ ئەو بنەما ستراتیژیەی كە ئەمریكا بیەوێت لە عێراقدا رەچاوی بكات.
ئەمریكا و تەنانەت un یش وەك نوێنەری كۆمەڵگای نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ ئەولەویاتی كار لە تێكشكاندنی داعشدا دەبینن و لە پێناوی ئەوەدا پاراستنی یەكگرتوویی عێراق و راگرتنی رەوشێكی بەكارهاتووی حوكمڕانیەكەی، لە هەموو ئیعتباراتێكی تری عێراقی یان كوردی، لایان لەپێشترە. مەزندەی ئەوەش هەیە كە ئەگەر بەئەنجام پرسی عەرەبی سوننە لە عێراقدا بەرەزامەندیی خۆیان موخاتەبە نەكرێت، لەوانەیە لە بەرگێكی تردا رۆڵی شێوێنەر ببینن.
دارەتی داڕووخاوی ئاسایش و سیستمی ئابووری، نیگەرانییەكی تری مامەڵەكردنە لەگەڵ بارودۆخی عێراقی دوای داعش. وەك چاودێرێك دەڵێت "كەس ئامادە نییە وەبەرهێنان لە جێگایەك بكات كە دەشێت لەهەموو ساتێكدا تاڵان و بڕۆی تێدا رووبدات".
بەمەزەندی UN، ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی مووسڵ گەورەترین ژمارەی پەنابەری لێ دەكەوێتەوە. راستە لە روانگەی یارمەتیی مرۆییەوە، ئەمە راستەوخۆ وەك ئەركی دەزگاكانی UN سەیر دەكرێت. بەڵام ئاوارەبوون دیاردەیەكی پڕ كێشەیە و زۆربەی ئەو كێشە و گرفتانە ئەو ناوچانە دەگرێتەوە كە پەنابەران روویان تێدەكەن، واتا نێو خاكی عێراق بەگشتی و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی.
لەپاڵ هەموو ئەم بۆچوون و لێكدانەوەیەدا، دەرهاویشتەی دوا هەڵبژاردنی ئەمریكا، ئیدارەیەكی كۆماریی بە سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپ هێناوەتە كایەوە. تا ئەمڕۆ چاودێران و میدیای جیهانی تەنها بەجۆری بیركردنەوەی ترەمپ وەك سەرۆكی هەڵبژێردراو، واتا دەستبەكار نەبوو، ئاشنان. لەمێژەوە بۆچوونێك هەیە كە گوایە لەڕووی سەنگ و قورسایی و حوكمی بەرپرسیارێتیەوە، پۆستی سەرۆكایەتی كاریگەری زیاتری هەیە لەسەر ئاراستەی بیركردنەوەی خاوەنەكەی، وەك لەوەی بەپێچەوانەوە بێت. لێرەدا ئەوەندەی بۆ مەبەستی ئەم باسە بتوانرێت و گونجاو بێت، ئاماژە دەدەین بە هەندێك روخساری بیركردنەوە و ستراتیژی سەرۆكی نوێی ئەمریكا.
- بەبۆچوونی نووسەرێك، دۆخی دوای ئازادكردنی مووسڵ خاڵی وەرچەرخان دەبێت بەرامبەر هەڵوێستی دژبەیەكی ئەجێندای گرووپە ناوخۆ و ناوچەییەكان كە چالاك و دەستڕۆیشتوون لە داڕشتنەوەی ژینگەی جیۆپۆلیتیكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. كەوابوو ئەولەویەتی ئیدارەی ترەمپ لەو قۆناغەدا، دەبێت زامنكردنی لێكنەترازانی عێراق بێت وەك دەوڵەت.
- دۆناڵد ترەمپ، سیاسەتی ئۆباما لە عێراق خەتابار دەكات وەك هۆكاری لەدەستدانی دەسكەوتەكان و سەرهەڵدانی داعش، بۆیە دەڵێت "ستراتیژی ئێستامان لە هەوڵی بنیاتنانەوەی نەتەوە و گۆڕینی رژێم شكستی هێناوە. ئەگەر من سەرۆك بم كۆتایی بە دروستبوونی نەتەوە ئەهێنم..... بۆچوونی نوێی ئێمە دەبێ رێگرتن بێت لە پەرەسەندنی ئیسلامی رادیكاڵ....ئیدارەی من بەپەرۆشەوە عەوداڵی هاوپەیمانێتی سەربازی دەبێت بۆ لەناوبردنی داعش، لە رێی هاوكاریی نێودەوڵەتیەوە هەوڵی دابڕانی داعش دەدەین لە سەرچاوەی دارایی و پەكخستنیان لە پڕوپاگەندە و كۆكردنەوەی خەڵك لە خۆیان".
- ئەگەر ئیدارەی ترەمپ ستراتیژێكی لەو جۆرە دابڕێژێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش لە عێراق و ناوچەكەدا بەگشتی، دەشێت خوازیار بێت كە UN بەحوكمی بڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایشی ژمارە 1618، كە راستەوخۆ پەیوەستە بە شەڕی دژ بە تیرۆر، ببێتە بەشێك لەو هاوپەیمانیەی ترەمپ بیری لێ دەكاتەوە.
شەڕی ئەمجارەی دژ بە داعش بەڕادەیەك ئەوەی سەلماند كە دەوڵەتی گەورەی خاوەن بەرژەوەندیی ستراتیژی لە وڵاتێك دەتوانێت لە حاڵەتی شەڕی دژ بە تیرۆردا قوربانی بدات بە هێزی سەربازیی زەمینی ئەو وڵاتە نەك بەهی خۆی. بەمانایەكی تر، لەرێگەی هاوكاریی ئاسمانی، بەرنامەی راهێنان و پڕچەككردنی هێزی ئەو وڵاتە، هێزی سەربازیی زەمینی خۆی دوورەپەرێز بگرێت.
لێرەدا و بەشێوەیەكی تانە- ئامێز دەكرێت بڵێین كە دەرفەتی شاردراوەی زۆر گرانكەوتوو لە رەوشێكی وادا بۆ كورد دەڕەخسێت كە "دەشێت" دەستكەوتی دواڕۆژی لێ چاوەڕوان بكرێت.
- سەرۆكی نوێی ئەمریكا خوازیاری جۆرێك نزیكبوونەوە و هاوكارییە لەگەڵ روسیا لەسەر هەندێك بابەت. بەڵام هێشتا بە هێما باس لە لابردنی سزاكان دەكات لەسەر ئەو وڵاتە.
- ترەمپ كەمتەرخەمیی ئیدارەی ئۆباما دەبینێت لە "كۆنترۆڵكردن" ی نەوت لە عێراق. ئەمەش گوایا بەو مانایەی كە نەدەبوو هیچ بەشە نەوتێكی عێرق بكەوتایە دەست داعش تا بۆ كاری تێرۆریستیی خۆی بەكاری بهێنێت!
- ئیدارەی ترەمپ بەنیازە بە "روونی" ئەو رێساو رێكارانە دەستنیشان بكات كە حوكمی بڕیاردان و بەڕێوەچوون دەدەن سەبارەت بە سیاسەتی پەنابەرێتی.
لەنێو هەموو ئەم رووداو و ئەگەری پێشهاتەكاندا لە عێراق، رۆڵی سەرۆكوەزیرانی وڵات حەیدەر عەبادی بێگومان ئەركێكی زەحمەت و گرنگە. دەوترێت لەگەڵ ئەوەدا كە عەبادی رۆڵێكی دیاری بینیوە لە بەرەوڕووبوونەوەی كێشەكانی وڵاتەكەی، بەڵام لە ئەنجام ئاسەواری شەڕی دژ بە تیرۆر و بڵاوبوونەوەی هێزی میلیشیای جۆراوجۆر، عەبادی ئەمڕۆ سەركردەی وڵاتێكە كە زیاتر پێناسەیەكی سەربازیی پێوە دیارە، واتا وڵاتێك كە بە قۆناغێكی یەكجار تەحەداكەردا تێدەپەڕێت. تەنانەت دەوترێت ئەگەر عەبادی بیەوێت رەوایی و خۆڕاگریی عێراق وەك دەوڵەت زامن بكات، دەبێت لە ئێستاوە بەرەوڕووی گرفتی میلیشیاكان ببێتەوە و بیانخاتە ژێر كۆنترۆڵی دەوڵەتەوە.
سەبارەت بە هەڕەشەی تیرۆر كە وەك بەڵایەكی جیهانی سەیر دەكرێت و بۆ ئەوەی دڵنیابێت لە بوون و مانەوەی حكومەتێكی بەكارهاتوو لە عێراقدا وەك هاوپەیمان، ئیدارەی نوێی دوناڵد ترەمپ دەبێت پابەندبوونێكی كراوە لە بەردەوامبوونی شەڕی دژ بە تیرۆردا ئاشكرا بكات وەك سیاسەتی وڵاتەكەی. لەمە بەولاوە و لە ئەگەری مانەوەیدا لە عێراق، ئەمریكا دوو بژارەی لەبەردەست دەبێت: یەكەم، زەروورەتی بەجێهێنانەوەی عێراق بۆ ئاستێك لە یەكێتی و ئارامی كە بتوانێت پشتیوانی لە ئاشتەوایی نیشتمانی و جۆرێك رێفۆرم بكات. خۆ ئەگەر ئەوە بە دەست نەهات، ئەوكات بژارەی دووەم، واتا ئاراستەكردنی دیالۆگی گشتی بەرەو گۆڕانی تر لە عێراق و ناوچەكەدا.
ئاماژەی زۆر و جیاواز هەن بۆ بوونی پلان و پرۆژەی جۆراوجۆر بۆ دەستكاریی سنوورەكان و درووستكردنی دەوڵەتانی نوێ و تەنانەت بچووككردنەوە و نەمانی هەندێكی تر، بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بەڵام بەلای هەندێك چاودێرانەوە ئەمانە هیچیان بۆ ئەمڕۆ نەخشە رێگا و بابەتی پلانی سەلمێنراو نین كە لە ئایندەیەكی نزیكدا بخرێتە بواری پیادەكردنەوە. بۆیە من لەم باسەدا زیاتر تیشكم خستووەتە سەر رەوشی ناوخۆی عێراق و بەڕادەیەك هەوڵی خوێندنەوەی بۆچوون و ستراتیژی ئەو ئەكتەرانەم داوە كە دەشێت راستەوخۆ پێوەندیدار و كارا بن لە رەوشی ئێستا و پرۆسەی عێراقی دوای داعش و كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵدا. بەلای منەوە ئەمە خەمی گەورەی ئێستامانە چونكە راستەوخۆ كاریگەر و پێوەندیدارە بە هەرێمی كوردستانەوە وەك بەشێك لە عێراق و هەروەها وەك دەسەڵات و حوكمڕانییەك كە كاریگەریی زۆر لە ئەگەرەكانی ئەم باسەی لەسەر دەبێت.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ