رۆژێك پڕ لە نوور
مەلایەكی 62 ساڵەی ریش ماش و برنجی، چاو گەورەی برۆ ئەستوور، پڕ لە ویقار و شكۆ، لە جەژنێكی گەورەی نەتەوەییدا، پێچەوانەی زۆر لە هاوپیشە و هاوبیرو باوەڕەكانی خۆی، گوتار دەدات و بە متمانەیەكی زۆرەوە بە خۆی، هەموو گیان و جۆش و خرۆشی بۆ ئاهەنگگێڕانی دەردەبڕێت، بەشداریی ئەو مەلایە و گوتارە كورتەكەی هێندەی دیكە ئاهەنگی نەورۆز و بەهاری ساڵی 1938 بە جۆشتر و رازاوەتر دەكات.
لەو ئاهەنگەدا، گەنج و پیر و منداڵ، كوڕ و كچ، جووتیار و فەرمانبەری دەوڵەت و هەموو چین و توێژەكانی دیكە لە سەنتەری شار كۆبوونەوە. مەلا چووە سەر بانێژەی ئاهەنگگێڕانی نەورۆز و بە دەنگێكی بەرز و گڕەوە دەستی بە گوتارەكەی كرد و گوتی: (ئەمڕۆ رۆژێكە پڕ لە نوور، دونیا مالە لە سروور، ژاڵە دەدرەوشێتەوە، لالە دەگەشێتەوە و دارو درەخت دەپشكون، فەلەك وەك خێوەتی زبر جەدی هەڵداوە، زەمین كەوای ئەتڵەسی سەبزی گوڵ گوڵی لەبەر كرا......نزیكە بڵێم ئەرز و سەما كەوتووەتە ڕەقس و سەما. ئەمە چ باس و خواسە چ ئەسەرە، چ خەبەرە، بەڵێ ئەمڕۆ رۆژی مورادە، نەورۆزی گەلە، رۆژێكی زۆر موبارەكە، ئەوەڵی بەهارە، یەكی ئیعتیدالی لەیل و نەهارە، جەژنە جەژنی ئوممەتە، جەژنی مەحەبەت و ئولفەتە.)
ئەم گوتارە، دەنگدانەوەیەكی گەورەی هەبوو، بەتایبەتی لەناو دەستەبژێری كورد و شاعیرانی ئەو سەردەمەدا. ساڵێ پاش ئەم نەورۆزە، پیرەمێرد لە سلێمانی ئاماژەی بۆ ئەو بیروباوەڕە پێشكەوتنخوازی و نەتەوەییەی مەلای گەورەی كۆیە كرد. پاش پێنج ساڵ بەسەر ئەو گوتارەی نەورۆزدا، كاتێك مەلای گەورەی كۆیە كۆچی دوایی دەكات، پیرەمێردی شاعیر لە شیعرێكدا كە لە رۆژنامەی (ژین) دا بڵاوی كردەوە، ئاوا خەمی خۆی بۆ ئەو مەرگە دەردەبڕێ:
ئۆف نەمردم مەرگی ئەویشم دی
با وجود دوای مەلای كۆیە
ئیتر غەم و ماتەم و ئەلەم بێ
با ئیتر غەمی دونیا هەمووی بابێ
تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی
لە 72 ساڵی تەمەنیدا، زیاتر لە 20 هەزار لاپەڕە بابەتی هەمەجۆری نووسیوە. ئەمە جگە لەوەی بەشێك لە دەستنووس و شیعر و نووسینەكانی لە بەغدا و كۆیە فەوتاون. لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراقدا، كە ئەو نوێنەری شاری كۆیە بووە لە پەرلەمانی عێراق، بەشێك لە نووسینەكانی بە زمانی (كوردی و عەرەبی و فارسی) فەوتاون و بەشێكی زۆری ئەوانەشی كە پارێزراون تا ئێستا چاپ نەكراون.
نووسینەكانی مەلای گەورە، شیعر و بابەتی ئاینی و فیقهی و تەفسیری قورئانن. بۆ من وەك خوێنەرێك تەفسیرەكەی بەناوی (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی) كە دە بەرگە، لەگەڵ شیعرەكانی، لە هەموو كتێبەكانی دیكەی بایەخدارترن. هەر بۆیە لە خوێندنەوەی مەلای گەورەدا زیاتر كارم لەسەر ئەم دوو بەرهەمەی كرد.
لە پێشەكیی (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی)دا، مەلای گەورە دەڵێت: (گەلێ جار بە دڵمدا دەهات كە تەفسیرێ بە زوبانی كوردی دابنێم، تا خوێندەوارانی كورد لە كەلامی خوا تێبگەن و بەڕێ نیشاندانی قورئانی، رێ بۆ مەنزڵی نەجات ببەن... ئەمما بێ هێزیی خۆم و بێ مەیلیی قەومی كورد، منیان لەو كارە خێرە راگیر كرد. تا لەو رۆژانەدا دەستەیێ لە جوانان و لاوانی كورد، كە هەریەك بۆ دەستیار و یاوەری ئەنگوستی بۆ (اشتیاق) و ئارەزووی خۆیان نواند، كە تەفسیرێ بە كوردی لەسەریەك دانێم... زۆر پێی كەیف خۆش بووم... منیش كە (جەلی زادە) كاكە حەمەم پێدەڵێن، دەستم كرد بە تەفسیری قورئانی حەكیم و ناوم لێنا (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی).
ئەم تەفسیرە جیاوازە لە هەموو ئەو تەفسیرە كوردییانەی كە تا ئێستا بۆ قورئان كراون. ئەو جیاوازییە بۆ لایەنی زمانەوانی و پاراویی كوردییەكەی و ماناكردنی ناگەڕێتەوە، چونكە ئەو تایبەتمەندییانە لە تەفسیرەكانی (شێخ محەممەدی خاڵ و مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس و هەژار موكریانی و ئیبراهیم مەردۆخی)یشدا هەیە، بەڵكو بۆ ئازایەتی ماناكردن و خوێندنەوەی كوردییانەی قورئان دەگەڕێتەوە كە لە ماناكردنی زۆر ئایەت و وشەدا، ئەوەی مەلای گەورە گوتوویەتی، تا ئێستا هیچ مەلایەكی تری كورد جورئەتی گوتنی نەكردووە، بەتایبەتیش لە خوێندنەوەی رەهەند و لایەنی میتافیزیكییانەی قورئاندا، چونكە ئەم لایەنە بەشێكی گەورە و فراوانی قورئانی داگیركردووە، بەڵام ماناكردن و شیكردنەوەی ئەو ئایەتانە بایەخێكی گەورەی بە (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی) داوە. لە شیكاری و ماناكردنی وشە و دەستەواژەكانی قورئاندا، زۆر نموونەی شیعریی (حاجی قادری كۆیی، نالی، حافزی شیرازی، خیام، شێخ رەزای تاڵەبانی، سەعدی، جەلالەدینی رۆمی و موتەنەبی و..هتد) دەهێنێتەوە. بۆ نموونە لە ماناكردن و شیكردنەوەی ئایەتی (والصبح اژا تنفس)دا، جگە لەوەی زۆر باسی پێكهاتەی رۆژ و شەو دەكات كە چۆن خوای گەورە ژیان بەسەر شەو و رۆژدا دابەش دەكات، لە شیكردنەوە و ماناكردنی ئایەتەكەشدا، ئاماژە بەو دێڕە شیعرەی نالی دەكات كە دەڵێت:
هەناسەم زوڵفەكەی لاداو مەیلێكی نەكرد چاوی
(نسیم) ئەنگوت و شەو رابورد و نەرگسی هەر لەخەودایە
ئەمە جگە لە شیكردنەوەی وردی وشە و دەستەواژە قورئانییەكە و لە چەند شوێنێكی تریشدا، نموونەی شیعری لە شاعیرانی تری كورد و عەرەب و فارس دێنێتەوە و بە وشە و زمانی بەرزی پەخشانئامێز ئایەتەكان مانا دەكات.
لە لێكدانەوەی ئایەتەكاندا بە توندی رەخنە لە خورافاتی شێخ و مەلای نەخوێندەواری كورد دەگرێ بۆ هەڵفریواندنی خەڵكی عەوام و نەخوێندەوار. لە چەندین شوێندا نموونەی شیعریی هێناوەتەوە. جگە لە تەفسیرەكەی، لە شیعرەكانیشیدا ئەو لایەنە خورافییەی شێخ و ئاینداریی بێ زانستی كوردی رەخنەباران كردووە.
ژن لە تەفسیر و شیعرەكانیدا
گرنگترین و كاریگەرترین بەشی (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی) تەفسیر و ماناكردنی ئەو ئایەتانەیە كە تایبەتن بە ژنان و مافەكانیان، بەدەر لە ماناكردنی ئایەت و وشە و حوكمەكانی ماف و ئەركی ئافرەت كە مەلای گەورە لە هەر 10 بەرگەكەی (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی) مانای كردووە. زۆر شتی نوێ و جیاواز لەسەر مارەیی و ماف و ژیانی هاوسەری و هەڵبژاردنی هاوسەر و زۆر شتی تری ئافرەتان دەڵێت و نموونەی گرنگی مێژوویی لەسەر ژنانی كورد و ژنانی دیكەی دونیا دێنێتەوە. ئەمە جگە لەو زمانە پەخشانئامێزەی كە مانا و شیكاریی ئایەت و وشەكانی پێكردووە، لە لێكدانەوەی ئایەتی ( یُوصِیكُمُ اللَّهُ فِی أَوْڵادِكُمْ ۖ لِلژَّكَڕ مِپْلُ حَڤِّ الْأُنپَێیْنِ ۚ فَإِن كُنَّ نِسَاوً فَوْقَ اپْنَتَیْنِ فَڵهُنَّ پُلُپَا مَا تَرَكَ ۖ ۆإِن كَانَتْ ۆاحِدَەً فَڵهَا النِّصْفُ ۚ ۆلِأَبَۆیْهِ لِكُلِّ ۆاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ ڵهُ ۆڵدٌ ۚ فَإِن لَّمْ ێكُن لَّهُ ۆڵدٌ ۆۆڕپَهُ أَبَۆاهُ فَلِأُمِّهِ الپُّلُپُ ۚ فَإِن كَانَ ڵهُ إِخْۆەٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِن بَعْدِ ۆصِیَّەٍ یُوصِی بِهَا أَوْ دَیْنٍ ۗ ێبَاۆُكُمْ ۆأَبْنَاۆُكُمْ ڵا تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ ڵكُمْ نَفْعًا ۚ فَڕیچَەً مِّنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِیمًا حَكِیمًا ) مەلای گەورە دەڵێت: (بۆ مێیان چ گەورە چ گچكە، چ بە هۆش، چ بێ هۆش، بەشی هەیە لەوەی دایك و باوك و خزمانی نزیك (تەرك)یان كردیە، مەڵێن ژن بۆ چییانە؟ (حەوائیج)ی (بەشەری) زۆرە. خۆتان ئەڵێن: عومری درێژ شەرم لەكەس ناكا، پیرییە، كوێرییە، دەردەدارییە، (عەوارز) زۆرە، ئەوانیش لە میرات وەرگرتن (موستەقیل)ن. بۆ نێر بە قەدەر پشكی دوو مێ، مەسەلەن كوڕێك و دوو كچ، لە چوار دووی كوڕەكەیە، كچان یەكی یەك، (شەریعەت)ی (ئیسلامەت)ی وەك فیترەت (تەرجیح)ی لای نێری بەسەر مێدا دەدا، وە بە(موقابیل)ی ئەوانەی (مەیل)ی مێیەتی (زیاد) دەكەن، وە عەرەبیش لەلایەك (عار)یان بە مێیە، لەلایەك مەلائیكە ئەكەنە (بەناتوڵڵا)، ئیجاب دەكا (جەنب)ی زكورەت (تەڕجیح) بدرێت لەسەر (جەنب)ی مێییەنەیی (مەعە ئەنەهو) ژن لە گەلێ جیهەت (حیصە) مەندە، كە پیاو لەو (جیهەت)ە بێ بەشە. ماڵی پیاو بۆ كێیە؟ هەر بۆ ژنان نییە؟" ئەمە جگە لە چەندین نموونەی جیاواز لەسەر ژنی كورد و پێكهاتە و ئاستی رۆشنبیرییان و هاندان بۆ خوێندەوارییان.
بڵێن بە قەومی كوردان دەستی من و دامێنیان
عەیبە بە حەقی یەزدان ژن هێنان و تەڵاقدان
ژن زینەتی دونیایە ئەمانەتی خودایە
حەبیبی موستەفایە قەڵاتن لەبۆ مێردان
ژن ئەگەر بە حورمەت بێ بێ زیللەت و زەحمەت بێ
بە تەربیە و ڕەحمەت بێ دڵ گوشاد و لێو خەندان
بە(با)یاندا، رەونەق و ئاهەنگی كوردی
لایەنێكی بایەخداری ژیان و بەرهەمەكانی مەلای گەورە دیوانە شیعرییەكەیەتی، بەدەر لە مەسعود محەممەدی كوڕی، عەبدولخالق عەلائەدین و كەریم شارەزا و چەند نووسەرێكی دیكەی كورد هەڵوێستەی جیاوازیان لەسەر كردووە. دیوانە شیعرییەكەی، شیعری نیشتمانی و نەتەوەیی و ئاینی و سیاسی و دڵداری لە خۆ دەگرێت. بێگومان هەندێ لە شیعرەكانیشی وەك دەستنووس فەوتاون. یەكێك لە گرفتەكانی بەرهەمەكانی مەلای گەورە ئەم لایەنەیە، كە بەشی زۆری كتێبەكانی و ئەو 20 هەزار لاپەڕەیەی نووسیویەتی، بڵاونەكراونەتەوە و خوێنەر پێیان ئاشنا نییە.
مەلای گەورە بەشی هەرە زۆری شیعرەكانی حاجی قادری كۆیی لەبەر بووە و سەرسام بووە بە دونیای شیعریی ئەو، هەر بۆیە زۆر جار بەدەر لە (تەفسیری كوردی لە كەلامی خواوەندی) لە گوتار و نووسینەكانیشیدا ئاماژەی بە شیعری حاجی قادری كۆیی داوە.
لە شیعری (شۆخی كوردی) دا دەڵێت:
تەماشای لار و لەنجەی شۆخی كوردی
دەخیلم ئەم عیشوەیە كێ فێری كردی
چ داغ و ئاگرێكی دا بە جەرگم
بە كوڵمی سوور و خاڵی لا زەوەردی
بە شەو دیم و لە دەرگەی خۆی فەرمووی
سوبحانەللەزی ئەسرا بیعەبدی
بە پارچێكی ترنجۆك خۆی پۆشی
بەڵێ مەككارە بویتە نەقشبەندی
خەبەردانی لە خۆت كاتێ دەزانی
بە فێڵی ساحیرانە عەقڵی بردی
مەلای گەورە چ لە كتێب و نووسینەكانی، چ لە گوتار و هەڵوێستی رۆژانەی هەمیشە دژ بە سۆفی و شێخ و ئەو كەسانە بووە كە بەناوی ئاین و دیندارییەوە خەریكی گەوجاندن و گێلكردنی خەڵك بوون. ئەم بیروباوەڕە بە روونی لە چەند شیعرێكیدا رەنگی داوەتەوە، لە شیعری (هەتا شێخێ بمێنێ) بەم شێوەیە گوزارشت لەو بۆچوونانەی خۆی دەكات:
هەتا شێخێ لە كوردستان بمێنێ
ئومێدی زیندەگانیت پێ نەمێنێ
تەریقەی قادری و نەقشبەندی
بەبایدا ڕەونەق و ئاهەنگی كوردی
هەموویان بوونە سۆفی و پیر و دەروێش
بە بەرماڵ و بە سبحە و ڕشتە و ڕیش
هەموو بێ ئیش و بێ كار و تەوەزەل
ورگ پان و مل ئەستوور و سەلك زل
لەوان و ئەرزڕۆم تا حەدی جافان
تەوەلا بوون لە عەقڵ و عیلم و عیرفان
بەوی شۆلی بەوی عەقل و تەمیزی
موحەقەق قەومی كورد نایەتە ڕێزی
بە ڕیشی پان و پرچی پڕ لە ئەسپێ
بناغەی ئیشی كوردان چۆن دەچەسپێ
بە كەشكۆڵ و سواڵ و فەقر و زیللەت
مەحاڵە كاكی خۆم تەشكیلی دەوڵەت
هەموو بێ هۆش و بێ گۆش و نەزانن
ئیدارەی موڵك و میللەت چۆن دەزانن
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ