زنجیرەی دێوەكانی داڤینشی (Da vincis Demons) كە كاری (دایڤد ساموێل گۆیەر) و نواندنی (تۆم رایلی و لۆرا هادۆك)ـە، ساڵی 2013 یەكەم بەش و لە 2015 شدا بەشی سێیەمی نمایش كرا. فیلمێكی درامی و مێژووییە باس لە كەسایەتی لیۆناردۆ داڤینشی دەكات. وێڕای بوونی كۆمەڵێك ئەفسانە لە فیلمەكەدا، بەڵام دیمەن و چیرۆكەكانی ناوی شایانی تێڕامان و خوێندنەوەیەكی وردە. ئەوەی مایەی سەرنجە، رۆڵی هونەر و هونەرمەندە لەم درامایەدا كە روخسارێكی دیكەی هونەرمەند و نیگایەكی جیاوازمان بۆ دونیا پێ دەناسێنێ. ئەوەی دەكرێت لێرەدا زۆرتر قسەی لەسەر بكەین، ماناكانی هونەر و كەسایەتیی هونەرمەندە.
بەدرێژایی مێژووی فەلسەفە، گفتوگۆیەكی قووڵ هەیە دەربارەی وەزیفە و ئامانجەكانی هونەر. ئەم جەختكردنەوەیەی فەلسەفە لەسەر هونەر لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە هونەر ئیشكردنێكی خالقانەیە لەسەر دیوە نادیارەكەی مرۆڤ، لەسەر ئەو بەشەی كە چاوی ئاسایی ناتوانێت قوڵاییەكانی ببینێت. لێرەوە ئیشی هونەر تەنها بەرجەستەكردنی لایەنە جوانیناسیەكەی ئینسان نییە، بەڵكو كاركردنیشە لەسەر ناخودئاگا و لەسەر واقیع، لە هەمانكاتدا وێناكرنی فۆرمێكی ژیانە كە گونجاوە بۆ گەیشتن بە كەماڵی وجود. وەك پیكاسۆ دەڵێت: هونەر حەقیقەت نییە، بەڵكو درۆیەكە وامان لێدەكات پەی بە حەقیقەت بەرین، یاخود بەلای كەمەوە ئەو حەقیقەتەی دەیخاتە بەردەممان لێی تێبگەین (د.زكریا ابراهیم:52).
مۆدێلی لیۆناردۆ داڤینشی وەك هونەرمەند لێدانە لە هەموو ئەو مۆدیلانەی دیكە كە بۆ هونەرمەند هەن، بەتایبەتی لە ئەدەبیاتی رۆژهەڵاتدا كە هونەرمەند كەسێكی هەست ناسكە و تەنها لەگەڵ ئیستاتیكای وجوددا مامەڵە دەكات و بەرخوردی لەگەڵ جوانییەكانی ناو سروشتە. داڤینشی نموونەی هونەرمەندێكە، زۆركات بەرجەستەكەری ئەو دیوە نادیارەی مرۆڤە كە پڕە لە ئارەزووی كوشتن، لێوانلێوە لە خواستی نابوتكردن.
داڤینشی لەسەردەمی خۆیدا بە فاوستی ئیتاڵی بەناوبانگ بووە بەهۆی ئەو فزولیەتەی كە هەیبووە بۆ گەڕان بەدوای راستیی شتەكاندا. بەبڕوای فرۆید زۆر جار كارەكانی داڤینشی تەنانەت دووركەوتنەوە بووە لە خودی هونەر، بۆیە زۆر لە هاوسەردەمەكانی پێیان وابووە كارەكانی داڤینشی لە خزمەتی "هونەری رەش"دایە. ئەوەی وای كردووە تێگەیشتن لە كەسایەتی داڤینشی سەخت بێت بەنیسبەت هاوسەردەمەكانی، بوونی ئەو فرە رەهەندییەیە لە توانا عەقڵی و مەعریفییەكانی داڤینشیدا (فرۆید: 1975: 07). لەڕاستیدا مۆدێلی داڤینشی مۆدێلێكی نیتچەییانەی هونەرمەندە.
ئەو مۆدێلەی هونەرمەند كە فریشتە ئاسایە و پڕە لە مۆسیقا و جوانی، مۆدێلێكە كار لەسەر خاڵیكردنەوەی هونەر دەكات لەهەر وەزیفەیەكی ئەخلاقی و مەعریفی، هونەر دەگۆڕێت بە پانتاییەك كە تەنیا دەتوانین بەخەیاڵ پەیوەندی لەگەڵ ببەستین. لێرەوە داڤینشی هونەر دەكات بە مەیدانی جەنگ، هونەرمەند و جەنگاوەر لای داڤینشی هەمان كەسایەتین. ئەو بۆ گەیشتن بە راستییەكان بەناو پرۆسەی كوشتنی چەندان كەسدا تێدەپەڕێت، لەپێناوی گەیشتن بەحەقیقەت توندوتیژییەك مومارەسە دەكات بە مەفهومە ژیژاكیەكەی "توندوتیژییەكی پێویست".
ئەو دركی بەوە كردووە كە حەقیقەت هەمیشە بەكۆمەڵێك مەترسیی گەورە دەور دراوە، لەبەر ئەوە زەبروزەنگ میتۆدێكی گرنگی كەشفكردنی حەقیقەتە لای داڤینشی. داڤینشی پێیوایە "مرۆڤ مافی ئەوەی نییە شتێكی خۆش بوێت یاخود رقی لێی بێت، ئەگەر مەعریفەیەكی تەواوی دەربارەی سروشتی ئەو شتە نەبێت (فرۆید:1975: 16).
ئەو وێنەیەی لەم فیلمەدا بۆ كەسایەتی داڤینشی هەیە، رەنگە لە هەندێك رووەوە جیاوازیی هەبێت لەگەڵ كەسایەتی راستەقینەی داڤینشیدا، چونكە وەك فرۆید دەڵێت، ئەو لە ژیانی خۆیدا كەسێكی ئینساندۆست بووە و دوور بووە لە توندوتیژی. بەڵام ئەم فیلمە داڤینشییەكمان پێ دەناسێنێ، لە یەك كاتدا هونەرمەند و جەنگاوەر، داهێنەری ترسناكترین و كوشندەترین جۆری چەك و پلانی سەربازی. لە راستیشدا داڤینشی خۆی داهێنەری جۆرەها چەكی پێشكەوتوو و كوشندە بووە كە لەوكاتەدا بنەماڵە حوكمڕانەكانی ئیتاڵیا لە جەنگەكانیاندا زۆر سوودیان لێ بینیوە.
هەر فرۆید ئاماژە بەوە دەكات كە ئەو هەستە ئینساندۆستییە رێگر نەبوو لەوەی داڤینشی زۆر كاری ترسناك ئەنجام بدات، لەوانە: یاوەریكردنی تاوانباران بۆ مەیدانی لەسێدارەدان بەمەبەستی لێكۆڵینەوە لە روخساریان كە چۆن ترس شێواندوویەتی. هەروەها دروستكردنی چەندین جۆری چەكی كوشندە و ترسناك، پەیوەندیكردن بە خزمەتی (سیزاربۆرجیا) وەك سەرۆكی ئەندازیارانی سەربازی (فرۆید:1975: 13).
هەموو ئەو كارانەی داڤینشی ئەنجامیان دەدات، بۆئەوەی وەك تاوانی فریشتەیەك لێی نەڕوانین، دەبێت جۆرێكی دیكە نیگای هونەر بكەین، وەك نیتچە دەڵێت هونەر تەعبیركردنە لە ئیرادەی هێز، هونەر دونیا وەك هەڵەیەك بە مەزنی نیشان دەدات، درۆ پیرۆز دەكات (دولۆز: 2001: 131). واتە هونەر كۆی پووچیەكانی دونیا بۆ دیاردەیەكی جوانیناسانە.
ئاین و هونەر
دژایەتیكردنی داڤینشی لەلایەن پاپا و هەوڵدان بۆ لەناوبردنی تەنیا دوژمنایەتییەك نییە بۆ خودی داڤینشی، بەڵكو پیشاندەری ئەو پەیوەندییە ئاڵۆزەشە كە لەنێوان ئاین و هونەردا هەیە. بەدرێژایی مێژوو و لەچەند قۆناغێكی جیاوازدا، بەتایبەت ئایینە ئیبراهیمییەكان وەك دوژمنێكی گەورە تەماشای هونەریان كردووە، چونكە هەمیشە موقەدەسەكانی دین بابەتی ژانرە جیاوازەكانی هونەرن.
وەك لە پەیمانی كۆندا هاتووە: "هیچ خودایەكی دیكەت نییە جگە لە من، بۆخۆت پەیكەر ساز مەكە، وێنە دروست مەكە بۆ ئەو شتەی لەسەرووی تۆوەیە و لەئاسماندا هەیە، یاخود ئەوەی لەژێر زەویدا هەیە، یان ئەو شتەی لەناو ئاودایە (العهد القدیم، سفر الخروج .20). ئەم حوكمە زۆر روونە كە بەهەموو شێوەیەك هونەری پەیكەرسازی و شێوەكاری حەرام دەكات. قەدیس تەرتولیان زیاتر لەمە دەڕوات، سەرەڕای ئیدانەكردنی هەموو شێوەكانی پەیكەرسازی و شێوەكاری كە بەكاری شەیتان و وەسەنیەكانی وەسف دەكات، بەتوندی سەركۆنەی هەرجۆرە هونەر و پیشەیەك دەكات كە پەیوەندی بە وەسەنیەتەوە هەبێت.
وەك دەزانین لە سەرەتای مەسیحیەتدا هونەر وەك نەریتێكی وەسەنیەكان تەماشا دەكرا. ئەو پێیوایە زانایانی فەلەك و ئەستێرەناسی و بیركاری و ئوستادەكانی ئەدەب، لەپاڵ ساحیر و راهێنەرانی زۆرانبازی، هەمووان لەلایەن كەنیسەوە قبووڵ نەكراون (العلامە ترتلیان: 1994: 59). یاخود وەك لە نامەی یەكەمی یۆحەننادا هاتووە: رۆڵە بچووكەكانم خۆتان لە بتەكان بپارێزن (رسالە یوحننا الاولی: 5: 21).
لە رەخنەگرتن لە فیكری مەسیحیەت، هانا ئارێنت مەسیحیەت بە كۆسپێكی گەورە لەبەردەم پابەندبوونی مرۆڤ بەژیان و دونیاوە دادەنێت. ئەو پێیوایە بیری مەسیحایەتی رێگە بەمرۆڤ نادات خۆشەویستیی بۆ جیهان هەبێت. خۆشەویستیی مرۆڤ بەبوونێكی بەرز و لەژوور جیهانەوە دەبەستێتەوە. خۆشەویستی بۆ جیهان و لەناو جیهاندا رەت دەكاتەوە (د.محەممەد كەمال:2007: 255 ).
وێڕای ئەم بەربەستە لاهوتیە، بەڵام پاپا دەكەوێتە ململانێیەكی ماددی و دونیاییەوە لەگەڵ داڤینشی. لیۆناردۆ داڤینشی لەنزیكەوە ئەو داڕزانە ئەخلاقییە دەبینێت كە دامودەزگای ئاینی تووشی بووە. لەلایەك هەوڵی كەشفكردنی ئەو چاوچنۆكییە گەورەیە دەدات كە لەهەناوی دەسەڵاتی پاپادا هەیە، لەلایەكی دیكەشەوە دەیەوێت وەك جەنگاوەرێك رێگر بێت لە خواستە نائەخلاقیەكانی پاپا. هەر لەسەرەتاوە پاپا وەك چەتەیەك تەختی پاپایەتی وەردەگرێت.
ئەو لە روخساردا هاوشێوەی براكەیەتی و پێشتر براكەی پاپا بووە، بەڵام ئەو دێت و براكەی لە ژوورێكی ناو كەنیسەدا بەند دەكات و خۆی دەبێتە پاپا. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پرۆسەیە هیچ لە ماهیەتی شەڕانگێزیی ئەو دەزگا دینییە باڵایە كەم ناكاتەوە. پاپا لەبری بوونی بەدەسەڵاتێكی روحی، زیاتر وەك مافیایەكی گەورە دەردەكەوێت.
هەوڵی داڤینشی وێرانكردنی ئەو خواستە ترسناكەی پاپایە كە دەیەوێت وەك مافیا حوكم بكات. لەكۆتاییدا ئەوەی داڤینشی و پاپا و بنەماڵەی حوكمڕانی دیمیدچی لەیەك سەنگەردا كۆدەكاتەوە، ترسی داگیركردنی رۆمایە لەلایەن عوسمانیەكانەوە. ترسی بەربەریزمی عوسمانییەكان پاپا ناچار بە پەنابردن بۆ داڤینشی دەكات، چونكە ئەو راستیە دەزانێت كە تاكە هۆكار بۆ ریگرتن لە سوپا ترسناكەكەی ئیسلام، توانا عەقڵییەكانی داڤینشیە لە دروستكردنی چەكی ترسناك و كوشندە كە لەدواجاردا دەبێتە هۆی تێكشكاندنی سوپای عوسمانییەكان و رزگاركردنی شارستانیەتی رۆژئاوا لە بەربەرییەكان. ئەو مەترسیەی لای پاپا و بنەماڵەی دیمیدچی و خودی داڤینیش دروست دەبێت، ئەوەیە كە داگیركردنی رۆما، واتە كۆتایی شارستانیەتی رۆژئاوا، بۆیە ئەم ترسە هەمووان لە یەك بەرەدا كۆدەكاتەوە.
هونەر و سیاسەت
بوونی بیریاری گەورەی فیكری سیاسی نیكۆلۆ ماكیاڤیلی وەك شاگرد و خوێندكاری داڤینشی لەم فیلمەدا، پێچەوانەی ئەو تێگەیشتنەی ئەرستۆیە كە پێیوایە "سیاسەت سەروەری هەموو كایەكانی دیكەی ژیانە".
لێرەدا سیاسەت دەكەوێتە ژێر ركێفی هونەرەوە. هونەر بووە بە سەروەری سیاسەت. بەدانپێدانانی فەیلەسووفێكی وەك نیتچە، پەیوەندیی نێوان حەقیقەت و جوانیناسی ترسی موقەدەسی ژیانی ئەو بووە (مراد فرهادپور:1378 :245).
لای نیتچە هەموو حەقیقەتەكان درۆیەكی گەورەن. سەرلەبەری ئەو پووچی و ناشرینیانەی لەژیاندا هەن ئەوە هونەرە دەیكات بە فینۆمینێكی ئیستاتیكی. هونەر وا دەكات ژیان شایانی بەرگەگرتن بێت، ئیرادەی "نەفی" دەگۆڕێت بۆ ئیرادەی "بەڵێ"، بەڵكو زیاتر لەمە هونەر هاندەری ئیرادە و ژیانە. واتە كاری هونەر بنیاتنانی ئومێد و ئیرادەی "بەڵێ" یە بۆ ژیان لە بەرامبەر ئەو بێئومێدییەی كە سیاسەت دروستی دەكات.
چیدی سیاسەت خالقی حەقیقەت نییە، گەر حەقیقەتێك هەبێت هونەر بەرجەستەی دەكات. ئەگەر ئەو رستە گرنگەی دۆن ماسینۆ لەبەشی سێیەمی فیلمی(The Godfather) بەبیر خۆمان بهێنینەوە كە دەڵێت "سیاسەت و تاوان یەك شتن". هەموو ئەو ناشرینی و نائومێدییەی سیاسەت دروستی دەكات، لەبەرامبەردا وەزیفەی هونەرە ئومێدمان تێدا دروست بكات، مانا ببەخشێت بە ژیان. لە كۆتاییدا ئەوە داڤینشیی هونەرمەندە كە سیاسەت و دەوڵەت و شارستانیەتی رۆژئاوا لە چارەنووسێكی رەش و كۆتاییەكی حەتمی رزگار دەكات.
سەرچاوەكان
1- د. زكریا ابراهیم. مشكلە الفن، بغداد ، مكتبە مصر ، بدون سنە الگبع.
2- سیغموند فروید. التحلیل النفسی و الفن، دافینشی- دوستویفسكی، بیروت، دار الگلیعە، الگبعە الاولی 1975
3- العلامە ترتلیان، ترجمە: انگون فهمی جورج، القاهرە، 1994.
4- جیل دولوز. نیتشە والفلسفە، ترجمە، اسامە الحاج, بیروت، المۆسسە الجامعیە للدراسات و النشر والتوزیع، الگبعە الپانیە 2001.
5- د.محەمەد كەمال. هایدگەر و شۆرشێكی فەلسەفی، سلێمانی، دەزگای سەردەم، چاپی یەكەم 2007.
6- مراد فرهادپور. عقل افسردە- تاملاتی درباب تفكر مدرن، تهران، گرح نو، چاپ دوم 1387.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ