سەرهەڵدانی دیكتاتۆری لە سەدەی بیستەمدا هۆیەك و بەهانەیەك بوو بۆ ئەوەی ئەدەب وەك هێزێكی بەرەنگاربوونەوە بێتە مەیدان و بەرهەمی ئەم بەرەنگاربوونەوەیەش لەدایكبوونی چەندین بەرهەمی بەرز و بەنرخ بوون كە هەركامیان لە روانگە و گۆشەنیگایەكی جیاوازەوە دژی بیری توتالیتاریزم وەستاونەتەوە. لەڕاستیدا ئەدەب لە كۆنەوە تاوەكو ئێستاش ئەو ئاوێنە سیحریەیە كە زۆرجار لە رێگایەوە توانیومانە و دەتوانین زۆر لە رووداوەكانی تێدا ببینینەوە و تەنانەت ئەوەشی رووی نەداوە، لە رێگای ئەدەبەوە پێش روودانیان دەبینرێن و ئەدەب و ئەدیبان بە شێوەیەك لە شێوەكان وەك پێغەمبەران پێشگۆیی زۆر لە رووداوەكان دەكەن كە رەنگە لە هەندێ دۆخ و سەردەمدا تەنانەت باسكردنی ئەو رووداوانە وەك كوفر و هێڵی سوور سەیر كرابن. بۆ نموونە ئەو رووداو و پێشگۆیانەی جۆرج ئۆرول لە رۆمانی 1984 و هەروەها دۆستۆیڤسكی و كافكا لە بەرهەمەكانیاندا ئاماژەیان بۆ كردووە و ئەو فەزا دیكتاتۆرییەمان بە وردی و وەك خۆی پێش روودانیان لە رۆمانەكانیانەوە پێشان دەدەن. ئەدەب وەك بەشێكی دانەبڕاو و بەرهەمی ژینگە و فەزای كۆمەڵایەتی و سیاسیی هەر سەردەمێكی تایبەت، توانیویەتی هەم لە سەردەمی خۆیدا و هەمیش دوای خۆی كاریگەرییەكی زۆر لەسەر فەزای سیاسی و كۆمەڵایەتی دروست بكات. بەڵام هەندێ بەرهەم هەن كە لە هەر سەردەمێكدا بیخوێنیتەوە، هێشتا هەر تازە و زیندووە. لێرەدا مەبەستم باسكردنی رۆڵ و گرنگیی ئەدەب نییە و هیوادارم لە دەرفەتێكی دیكەدا بێمە سەر ئەو بابەتەش و باسی شوێن و گرنگیی ئەدەب بكەم. لێرەدا تەنیا لە یەكێك لەو بەرهەمە بە نرخانە دەڕوانم كە توانیویەتی بە وردی باس لە دیاردەكانی توتالیتاریزم بكات، ئەویش چیرۆكێكی كورتی رۆماننووسی ئاڵمان هاینریش بولە بەناوی (روخساری غەمگینی من). نووسەر خۆی لە نزیكەوە هاتنە سەركاری دەوڵەتی توتالیتاری نازییەكانی بینیوە و لەناو ئازارەكانیدا ژیاوە، بۆیە هەموو بەرهەمەكانی بە شێوەیەك لە شێوەكان یان باس لە شەڕ و نەهامەتییەكانی شەڕ دەكەن، یان باس لەو فەزایە دەكەن كە دەوڵەتە دیكتاتۆرەكان بۆ هاووڵاتیانی خۆیانی دەخولقێنن. كەڵكەڵەی سەرەكیی بول لە هەموو ئیشەكانیدا جیا لە پێشاندانی دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتیی سەردەمی خۆی، خودی مرۆڤە و دەڵێت بۆ دەبێت تا كۆتایی ژیانمان مرۆڤ نەبین و نەمێنین، لە كاتێكدا بە ئاسانی دەتوانین مرۆڤ بین.
روخساری غەمگینی من، چیرۆكی پیاوێكە، بە روخسارێكی غەمگینەوە لە كەناری دەریایەكدا سەیری مەودایەكی خاڵی لە كەشتی دەكات كە پاشەڕۆ و پیسی نەبێت، هیچی دیكەی تێدا نییە. پیاوەكە باڵندەكان دەكاتە نیشانی روانینی خۆی و بە سەیركردنی باڵندەكانەوە لە خەیاڵ و بیركردنەوەی خۆیدا نوقم دەبێت. لە ناكاو مامورێك كە بۆ كۆنترۆڵكردنی ئەو ناوچەیە هاتووە، دێت و دەستی بە قایمی دەخاتە سەر شانی و بە زۆر دەیەوێت رایكێشێت. پیاوەكە پێی دەڵێت تۆ مەگەر شێتی، بۆ وادەكەیت؟ مامورەكە دەڵێت هاوڕێ ئاگاداریت پێ دەدەم كە دەبێت لەگەڵم بێیت، ئەویش بە تووڕەیی وەڵامی دەداتەوە كە بە هاوڕێ بانگی نەكات و بە ئاغای رێزدار بانگی بكات. كابرای مامور دەڵێت ئێمە هەموو هاوڕەزم و هاوخەباتی یەكین. لەو قسانەدا كابرای گیراو كە بە درێژایی چیرۆكەكە خۆی گێڕەرەوەیە و ناوەكەشی نەوتراو دەمێنێتەوە، لە مامورەكە دەپرسێت كە هۆكاری دەستگیركردنم چییە و بۆ دەبێت لەگەڵتان بێم؟ مامورەكە وەڵامی دەداتەوە كە هۆكاری دەستگیركردنەكەت دەموچاوی غەمگینتە و لەوە زیاتر دەبێت چی بێت. كابرا بەو قسەیە پێكەنینی دێت و لەبەر خۆیەوە دەڵێ: پێموابێت ئەمڕۆ هیچ لەشفرۆش و دز و هۆشبەرفرۆشێكی دەست نەكەوتووە، بۆیە هاتووە و یەخەی منی گرتووە. بەڵام وەڵامی جدی و تووڕەی مامورەكە دەریدەخات كە ئەو بەڕاستی گیراوە و دەبێت لەگەڵی بچێت. بۆ چركەیەك كابرا بیر لەوە دەكاتەوە كە خۆی بخاتە ناو ئاوەكەوە و جارێكی تر بە دەستی مامورێك نەخرێتەوە زیندان. بەڵام پەلكێشان و بردنی خێرای مامورەكە ئەو دەرفەتەی ناداتێ و لەگەڵ خۆی دەیبات. ئەو دووبارە و چەندبارە لێی دەپرسێتەوە كە تاوانی چییە و ئەویش پێی دەڵێت دەموچاوی غەمگینتان تاوانەكەیە و یاسایەك دەرچووە كە خەڵك ناچار دەكات بەختەوەر دیاربن و خەڵكی دەبێت روویان خۆش بێت. دەڵێت یاساكە 24 سەعاتە دەرچووە و دوای 24 سەعاتیش لە دەرچوونی یاسا دەبێت جێبەجێ بكرێت.
یاساكەش لە ماوەی 24 سەعاتی رابردوودا لە رێگای هەموو دەزگاكانی راگەیاندنەوە خوێنراوەتەوە و گەر تۆ گوێت لێ نەبووبێت ئەوا لە تاوانەكەت هیچ كەم ناكاتەوە و دەبێت روونیشی بكەیتەوە ئەو ماوەیە لە كوێ بوویت كە نەتبیستووە. كابرا دەڵێت بەڵام من بەختەوەرم، مامورەكە دەڵێت، بەڵام دەموچاوی غەمگینتان وا ناڵێت. لەو قسانەدان كە كابرا سەر و رووی چڵكنی خۆی و سكی برسی و هەستكردن بە سەرمای بیر دەكەوێتەوە و تێدەگات كە یاسایەك دەرچووە داوا دەكات هەموو كەس پاك و خاوێن و بەختەوەر و سك تێر دەربكەون، گەر وا نەبێت وا دەردەكەون كە ئیشكردن بێزاری كردوون، دەبێت هەموو شتەكان وابێت و هەموو كەس وا دەربكەوێت كە شادومان و رازین لە ئیشكردن. ئیتر چیرۆكەكە بەم شێوەیە درێژ دەبێتەوە تا دەگەنە زیندان. لە رێگای زیندانەكەدا وەسفی رێگا و بینینی دیمەنە جیاوازەكانمان بۆ دەكات و لە رێگای هەركامیانەوە نووسەر ئەوەمان بۆ دەردەخات كە دۆخی كۆمەڵگا چۆنە و خەڵك لە چ هەلومەرجێكی نالەباری سیاسی و ئابووریدا دەژین. كە دەگەنە زیندان و لێكۆڵینەوەی لەگەڵ دەكەن، تێدەگەین كە كابرا تازە یەكەم رۆژیەتی لە زیندان ئازاد كراوە و پێشتر بە تاوانی ئەوەی دەموچاوی شاد بووە، بە 5 ساڵ بەندكردن سزا دراوە، چونكە ئەو رۆژەی ئەو روخساری شاد دەركەوتووە، رۆژی ماتەمی گشتی بووە بە هۆی رۆژی مردنی سەرۆكەوە و ئێستاش جارێكی تر بە 10 ساڵ بەندكردن سزای دەدەن لەبەر روخساری غەمگینی. دواتریش دوای لێكۆڵینەوە لەگەڵی، هەركامیان بەپێی توانای خۆیان لێی دەدەن و ئەشكەنجەی دەدەن و دەم و ددانی كابرا ورد دەكەن. لە كۆتاییدا كابرا دەڵێت گەر تا ئەم 10 ساڵەش زیندوو بمێنمەوە ئەوا هەوڵ دەدەم چیدی هەر دەموچاوم نەبێت.
چیرۆكەكە خۆی زۆر بە وردی لە زمانی كاراكتەری سەرەكییەوە ئەو فەزا ترسناكەمان بۆ نمایش دەكات كە ئەو جۆرە سیستمانە دەیخولقێنن. بۆیە بەپێویستی نازانم ئەوانە دووبارە بكەمەوە. ئەوەی بە لای منەوە گرنگە، لەناو زۆربەی ئەو تێكست و رۆمان و چیرۆكانەدا كە لەسەر توتالیتاریزم و ئەو جۆرە فەزایانە نووسراون، لە هەموویاندا هەندێ شت هاوبەشن و زۆر دەبینرێن، مەبەستم ئەو راهێنانەی مرۆڤەكانی ناو كۆمەڵگایە بە دوو باوەڕی و دژیەكی، دووباوەڕی و دژیەكی لەلایەن سیستمە توتالیتارەكانەوە. ئەم دووگانەگیەی هەم لە ئاستی بەكارهێنانی زماندا چ نەست و چ بیركردنەوە ئیشی پێ دەكەن. وەك كاراكتەری ئەم چیرۆكەی بول، هاوكات كە مامورەكە دێت و بۆ زیندانی دەبات و ئەشكەنجەی دەدات و ژیانی لێ تاڵ دەكات، دەبێت بە هاوڕێ و هاوخەباتیش سەیری بكات. مرۆڤەكانی كۆمەڵگا دەبێت دوای ئەو هەموو ماندووبوونی ئیشە، هەر پاك و خاوێن و شاد و سەرحاڵ دەربكەون و كۆمەڵێك دیاردەی دژی تر هەمووی دەبێت بەو شێوەیە بێت كە دەوڵەت داوایان لێدەكات. لە راستیدا دەوڵەتە توتالیتارەكان مرۆڤیان ناوێت، تەنیا كۆمەڵێك رۆبۆتیان دەوێت كە دەبێت بە هەموو شێوەیەك لەگەڵ حیزب و دەسەڵاتی ئەواندا بن و هەموو كاتێك باوەڕ بەو عەقیدانە بكەن كە دەوڵەت بڵاویان دەكاتەوە، هەتا گەر شتەكان ناكۆك و دژبەیەكیش بن، گەر مرۆڤەكان وا نەبن، ئەوا بە كەسی نۆرماڵ سەیر ناكرێن و نابێت بژین. جۆرج ئۆرول لە رۆمانی 1984 دا زۆر بە وردی باس لەو دووڕووییە دەكات. بۆ نموونە ئەم راهێنانە بە پارادۆكس و لێكدژ وادەكات كە خودی مرۆڤەكان زۆر بە نۆرماڵ سەیری بكەن و هاوزەمان بتوانن باوەڕ بە دوو شتی دژ بەیەك بهێنن. وەك ئەو مامورانەی كە لەو دەوڵەتانەدا ئیشیان گۆڕین و ساختەكردنی سەنەد و بەڵگە مێژووییەكانە، خۆیان باوەڕ بەو كاری ساختەكردنەی خۆشیان دەكەن و سەنەدە راستییەكەیان لێ دەبێتە ساختە و ساختەكەیان لێ دەبێت بە راست. لە رۆمانەكەدا ناوی وەزارەتەكان ئەو پارادۆكسەمان زیاتر بۆ دەردەخات، وەزارەتی عەشق كە شوێنی ئەشكەنجە و ئازاردانە. وەزارەتی گەشە كە شوێنی باسكردنی هۆكارەكانی نەبوونە. وەزارەتی ئاشتی كە شوێنی باسكردنی شەڕ و پێداویستییەكانی شەڕە و دواتر وەزارەتی حەقیقەت كە شوێنی ساختەكردنی سەنەدە مێژووییەكانە بۆ رێكلامی سیاسی. یان دروشمی سەرەكیی دەوڵەت كە دەڵێ شەڕ ئاشتییە و جەهالەت و نەزانی دەسەڵاتە. هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەو جۆرە راهێنانەی خەڵك بەو دژانەی كە خۆیان دەیانەوێت.
ئەم جۆرە راهێنانە بە دوو باوەڕی دژ بەیەك لە كۆمەڵگای ئێستای خۆشماندا و لە وڵاتە دراوسێكانیشدا دەبینین، دیكتاتۆریەت لە مێژووی خۆیدا جۆرە مرۆڤێكی نەخۆش و پڕ لە پارادۆكس و پەشێوی بارهێناوە كە بێ ئەوەی هیچ ئازارێكی هەبێت، زۆر نۆرماڵ دەتوانێت لە یەك كاتدا وەك ئەكتەرێكی سەر شانۆ چەند رۆڵێكی جیاواز ببینێت. حەسەنی نەراقی لە كتێبی (جامعە شناسی خودمانی) بە وردی باسی كۆمەڵگای ئێران دەكات كە چۆن دیكتاتۆریەت مرۆڤێكی بەرهەم هێناوە پڕ لە پارادۆكس و درۆزن و دووڕوو كە ناخی پڕە لە شتی دژ بەیەك و ئەو شتە دژانەش لەگەڵ یەك گونجێنراون. هەر لەم سەدە نوێیەدا دیكتاتۆریەتی رەزاخان بەناوی بەعەلمانیكردنی سیستمی ئێرانەوە بە زۆر لەچك و حیجابی لەسەری خەڵك داماڵین و ئێستاش لە سایەی سیستمی ئیسلامیدا سزای دارایی نەپۆشینی حیجاب لە سزای زۆر تاوانی گەورە زۆرترە. لە وڵاتێكی وەك توركیا سیستمی عوسمانی بە دروشمی ئیسلامیكردنەوە تا ساڵانێك خەڵكیان لەسەر ئیسلامبوون راهێنا، دواتر ئەتاتورك بەناوی عەلمانییەوە دژی هەموو ئەوانە وەستایەوە و داوایەكی تری لە خەڵك هەبوو. ئەوەی دەمێنێتەوە لەناو هەموو ئەم گەمە ترسناكانەدا، مرۆڤێكی چەند دیوی نەخۆشە كە بە سەرێك ئەلكول دەخۆنەوە و بە سەرێكیش بە رۆژوون. بە وتەی حەسەنی نەراقی، لەسەر مێزی هەر حاجییەك، بە دزییەوە ماست و خەیار و مەشرووب ئامادەیە.
روخسار لەم چیرۆكەی (بول)دا كۆكەرەوەی ئەو دژانەیە. لە كۆندا سیسرۆن گوتوویەتی (روخسار وێنەی عەقڵە و چاو گوزارشتگەرێتی). ئەم گرنگییەی دەموچاو بووە بەهۆی ئەوەی لە پروپاگەندەی دەوڵەتە دیكتاتۆرەكاندا دەموچاو گرنگییەكی زۆری هەبێت. دەموچاوی شاد لە رۆژانی ئاسایی و دەموچاوی غەمگین لە رۆژی پرسە نەتەوەییەكاندا دوو نیشانەن بۆ وەفاداری بە دەوڵەت. بول باس لە وڵاتێك دەكات كە غەمباری وەكو تاوان مایەی بەندكردنە، خەڵكی لە هەر حاڵێكدا بن، دەبێت هەر خۆشحاڵ دەربكەون. خۆشحاڵی تەنیا حاڵەتێكی شەخسی و دەروونی نییە، بەڵكو نیشانەی رازیبوونە لە دەوڵەت. روخساری غەمگین مانای مرۆڤێكی هەیە كە هێشتا ئاسوودە نییە، دەوڵەتی دیكتاتۆریش پروپاگەندەی خۆی لەسەر بەختەوەریی گشتی دادەمەزرێنێ. پاڵەوانی ئەم چیرۆكە نەیتوانیوە خۆی لەگەڵ داواكارییەكانی دەوڵەتی دیكتاتۆریدا بگونجێنێ، گوزارشتی دەموچاوی لە دوو دۆخی جیاوازدا بە جۆرێك بووە كە تووڕەیی دەوڵەتی جوڵاندووە، مرۆڤ لەسایەی حكومەتی تۆتالیتاردا دەبێت بزانێت كەی پێدەكەنێ و كەی دەگری. گەر ئەوە نەزانێت، دەبێت جورمی ئەو نەزانینە بدات.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ