وەستان لەسەر شوناس، گەڕانەوەیە بۆ پرسیار لە نووسین، كاتێك لەبارەی چییەتی نووسین دەوەستین، ئەو كاتە ئەوە تێكستێك نییە بەتەنیا ڕاماندەگرێت، بەڵكو كۆی ئەزموونی نووسینی نووسەرێكە، دەیەوێت زمان بكاتە ماڵێك تیایدا لەبوونی مرۆییەوە بەرەو شوناس هەنگاو بنێت، ئەوە ژانری نووسین نییە دەمانوەستێنێ، بەڵكو ئەوە نووسینە چووەتە ناو ژانرێكەوە، لێرەوە باسكردن لە ئەزموونی نووسینی ڕەگەزی بابەتێك نییە بۆ ستایشكردن، بەڵكو ئەویتری ژن لە كۆمەڵگادا جەستە و بوونی لەژێر هەڕەشەدایە، كەچی لەناو نووسیندا جەستە و بوون بەهاوبەشی بەشداری لە نووسینەوەی زماندا دەكەن، ئەو تێگەیشتنە دەمانباتە ناو دنیای شیعری كەژاڵ نوری.
بوون یەكێكە لە كێشە گەوهەرییەكانی نێو نووسین، ئەوە بوونی مرۆڤە لە دەرەوەی شوناس، بۆیە زمان دەیەوێت شوناس لەناو نووسین دابمەزرێنێ، شوناسی خودگەرێتی وەك ژن و شوناسی بوونی ئێمە وەك نەتەوە، ئەوە دوو هەنگاوی دامەزراندنە كە نووسین لەڕێی شیعرەوە دەیەوێت بچێتە ناو بونیادەكانی شوناسەوە.
تێكستی رەیپ بەتەنیا شیعرێك نییە، كۆنەستی ژنە، بەڵام كۆنەستێك پێویستە ڕەگەزی بەرامبەر تیایدا تەریق بێتەوە، ئەو تێكستە ئاماژەیەكی ڕوونی تێنەگەیشتنی پیاوە لەویتری ژن، ئەوە پێدانی ماسۆشیەتە بە ژن، وێنەیەك كە خواستی پیاوی چەپێنراوە، تا ژن بەقوربانی ببینێ و خۆشی وەك شادیەك وێنەی جەللاد بەجەستە ببەخشێت، ئەو چێژە ماسۆشیە بۆ لەزەت وەرگرتن لە توندوتیژی و ئازار، وێنەیەكی شیعریی پڕ لە مانای ژنایەتی بەرجەستە دەكات، تا ئەو ساتەوەختە ئەو ڕەگەزە هێندە بە بوێرییەوە باسی لەو ساتە نەكردووە، كەژاڵ لە زمانێكی شیعریی بەرزدا ئەو بوێریە دەدات بە زمان و دێتە ناو بابەتێكەوە كە خاوەنی شیعرێكی رەهەندی فەلسەفیە، تیایدا جەستە تەنیا ئایكۆنێكە، لێرەدا گەر پشت بەو سێ قۆناغە ئاماژەكاریەی زمانزانی ئەمریكی بێرس ببەستین كە لەپاڵ تیۆرەكەی سۆسێر وەك دوو بنەمای ئاماژەناسی لەسەر بنیاتنراوە، بەڵام ئێمە لەسەر سۆسێر ناوەستین، هێندەی پشت دەبەستین بە بێرس، چونكە جەستە ئایكۆنێكە دەمانخاتە ناو تێكستەوە، چێژی خوێندنەوە و چێژی جەستە بەیەكدا دەچن، پەیوەندی نێوان ژن و سرووشت مێژووی سەركوتكردنی ئەو ڕەگەزە دەخولقێنێ، لێرەدا ئێمە دەكەوینە ئاراستەی دووەمی بێرسی كە ئاماژەی زمانەوانیە، ئەگەر جەستە ئایكۆنەكە بێت، ئەوا سەركوتكردن ئاماژەیەكە، ئەوە سادیەتی كردەی سێكسی پیاو نییە دەرگا لەسەر ئاماژە دادەخات، بەڵكو رێك بەپێچەوانەوە دەرگا بەسەر ئاماژەدا دەكاتەوە، تاوەكو بگەین بە سێگۆشە بێرسیەكە كە ڕەمزە، ڕەمزی ژنكوژی لەڕێگەی ئارەزووی وێرانكاریی جەللادەوە، چیرۆكی ئەوانەی بۆ مەیلی نێرایەتی دەكوژرێن، ناوەكان وەك ئاماژەی ئەو مێژووە دەهێنرێنەوە، ئەوە گێڕانەوەی مێژووی پەلاماردانی ژنەكانە كە لەئارەزووەوە دەگۆڕدرێت بۆ سڕینەوە، پەیوەندی جەستەیی لە ئارەزوودا دەمرێت و لەكوشتندا زیندوو دەبێتەوە، كوشتن دەبێتە ڕەمز بۆ ئاماژەی توندوتیژی كە ئایكۆنەكەی جەستەیە.
تێكستەكە بەسەر سێ بەشدا پۆلێن كراوە، بەشەكان وەك كڕنۆلۆژیای ڕووداو چیرۆكێك دەگێڕنەوە و شیعر دەكەن بە تێكستناسی، ئەو چەمكە ئاماژەناسیەی لە ژۆلیا كریستیڤا فێری بووین، تێكستناسی دنیای ناسینە، بۆ تێگەیشتن لە دەنگەكانی ناو زمان كە باختین بە ئیدیۆلۆژی ناوی دەبرد، لێرەدا دەنگەكان یادەوەری شاعیر نین، یادەوەری ژنی كۆمەڵگایەكە، تێكست دەبێتە ڕووبەری ناسینی ژنی كورد، ئێمە لەناو تێكستدا بەتەنیا ژن ناناسین، تێكستناسی نهێنیی مرۆڤ لەودیوی ئاماژە زمانەوانییەكانەوە نیشان دەدات، ئەوە ناسینی پیاوە، ئەو ڕەگەزەی ئەویتری لەبوون خاڵی كردووەتەوە و لە هەموو شوێنێك وەك ڕووبەری شەهوەت سەیری ژن دەكات، پەیوەندی ئەو دووە بووەتە پەیوەندی و مەیلی نێرینە بۆ هەوەسەكانی لەبەردەم جەستەی مێینەدا.
زیندەوەرەكان وەك مرۆڤەكان ئاستی ڕەگەزی كۆیاندەكاتەوە، ئەوە پیاوبوون نییە، بەڵكو نێربوونە هەمان مەیلیان هەیە، ئەوی مێ وەك مێی زیندەوەرەكان یەك هەستیان هەیە كە قوربانین، ئەوەش لە هێرشی نێرەكان، شتێك نییە ناوی خۆشەویستی بێت، ئەوەی هەیە ڕقە لەنێری توندڕەوی زەبروزەنگی بونیادی عەقڵیەتێكی سادی.
لە دوابەشی تێكستدا ئایكۆن جەستە دەباتە ناو دنیایەكی تر، ئەوە وەك مەنفیەكە بۆ سزادان، كە تەنیا بیركردنەوە جیاواز نییە، تەنانەت زمانیش گۆڕانی بەسەردا دێت، وشەكان دەمرن و جەستە دەبێتەوە بە زمان، جەستەی ژن دەبێتەوە بە ئاماژە، بەڵام ئاماژە تەنیا بۆ تێگەیشتنی ڕەگەزی خودە، بۆ ئەوەی دنیای تایبەت بەخۆیان دروست بكەن، لەڕێگەی هەرسێ بەشەكەی تێكست هەمیشە لەبەیەكداچوونێكی بەردەوامی «ئایكۆن/ ئاماژە/ ڕەمز» داین، لێرەدا مار وەك ئاماژەیەك بۆ خواردن، سڕینەوەی بوون و تەسلیمبوونە بە پەلامارەكانی پیاو، گەر مار لە وێنەی خەلیقەتدا ئاماژە بێت بۆ ئەهریمەن، ئەوا لە وێنە دەروونشیكارییەكەدا مار وێنەی ئەندامی سێكسی نێرینە وەردەگرێت و خواردنیشی لەلایان ژنەوە سێكسە لەگەڵ پیاوێك كە پڕە لە هەستی خۆبەكەمزانین، بۆیە دەیەوێت كردەكە لەڕێی دەمەوە ئەنجام بدرێت، چەندە ئەوە بەشێك بێت لە پەیوەندی سرووشتی، بەڵام بۆ مرۆڤی نەخۆش لادان لەو وێنەیە دەیگۆڕێتە سەر دۆخێكی دەروونی، ئەو ئاماژی مارە بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ ڕەگەزی نێر، ڕەگەزێك هەمیشە پەلامار دەدات و بەزۆر سكی ژنەكان پڕ دەكات.
هەرسێ بەشی تێكستەكە ڕووبەرێك بۆ پەلاماردان دەخوڵقێنێ، مێژووی ژن و چیرۆكی لاقەكردنەكانی وابەستەی ناونیشانی تێكست دەكات، تێكست دەبێتە زانستێك بۆ تێگەیشتن لەو ساتەوەختەی تیایدا دەژین كە درێژكراوەی یادەوەرییە.
ئەگەر لە ئاستی فەردیدا شوناس لەژێر هەڕەشەی فەوتان بێت، ئەوا لە ئاستی كۆمەڵگادا شوناس هەمان گرفتی هەیە، بۆیە گەر كێشەی شوناس لەسەر ئاستی فەرد كێشەی ڕەگەزی بێت، ئەوا لەئاستی كۆمەڵدا كێشەیەتی لەگەڵ گوتاری سیاسی، بۆیە پەیوەندی نێوان نیشتمان و كۆمەڵگا ونكردنی ئاستی شوناسە، چونكە مانایەك بۆ پیرۆزی نامێنێتەوە، ئیدی شتێك نامێنێ پێی بگوترێ دوژمن، چونكە جەستەی كوردی دەبێتە جەستەیەكی دوانەیی لەنێوان دۆست و دوژمندا، جەستەیەك دوالیزم لەخۆی كۆدەكاتەوە، شاعیرەكەمان وەك دەنگی تێكست ئەوە ناو دەبات بە «ئێستا باشوور تەنیایە» ئەو ناونیشانە بۆ تێكستێكی شیعری بانگەشەیەكی فراوانی گوتاری كوردبوون و تەنیابوونی بەشێكە لە نیشتمان كە بەهۆی خیانەتی ئۆكتۆبەرەوە تووشی ئەو تەنیاییە دێت، نیشتمان دەبێتە مەسیحێكی بەجێماوی سەر خاچ، لێرەدا كەركووك وەك وێنەی باشوور نیشتمانێكی تەنیایە و كەس بەلایدا نایەت، تەنانەت بەشەكانی تری نیشتمان تەنیایی ناڕەوێننەوە، ئەوە شكاندنی شكۆی نەتەوەیە، شكانێك برین وا لە شاعیر دەكات لەئاستی یاداشتكردنی ئەو رووداوە پەردە لەڕووی كارەكتەرە سیاسییەكان هەڵبداتەوە، ئەوەش هەندێكجار لە گوتاری شیعریبوون زمان دەباتە ئاستی نزمەمن و شیعربوون دەگۆڕێت بە ئاخاوتنی زارەكی، بەڵام دەشێت ئەوە گریمانەیەك بێت بۆ ساتی بێبەهاكردنی بوونی ئێمە، كە شیعر ناتوانێت بێدەنگ بێت و بەزمانێكی شاعیرانە دوا نیگای بەناو كەركووكدا بگێڕێت، بۆیە نیشتمان لەنێوان دۆستەكان و دوژمنەكانیدا وەك یەك هەڕاج دەكرێت.
تەنیایی و مەرگ دوانەیەكن لەناو نووسیندا ئامادەبوونێكی پتەویان هەیە، ئەوە وا دەكات لەدوو ئاستدا بیبینین، لەئاستی فەردیدا مەرگی دایك دەبێتە خاڵێكی تاریك بۆ ژیان، گەڕانەوە بۆ دایك و هەستكردن بەساتی ئارامی تەنیا ساتی لەناو ئەودا بووە، سەرەتای تێگەیشتنێكی ژنانەیە، دنیای دەرەوە رەگەزی بەرامبەر ناشیرینی كردووە، بۆیە پرسیاركردن لە مەرگ لە ڕێگەی دایكەوە خەونبینینە بەژیانێكەوە كە زادەی خەیاڵە، بۆیە تێكستی "هەر گلەیی بێ لای تۆ دایكە" چوونە دۆخێكی نەستیە، بڕوا نەهێنانە بەو مەرگە "ئەڵێم دایكم هێشتا لە دەرەوەیە و/ سەرمای ئەبێ/ هەر لەبیریشم نییە مردووە".
ئاستی دووەمی مەرگ، وابەستەی هەڕەشەی لەناوچوونی شوناسی نەتەوەیە، بۆیە لە تێكستی «مەرگی هێواش»دا لەناونیشانەوە چاوەڕوانی مردنێكی لەسەرخۆین، لەبیماری نەخۆشخانەیەك دەچین، كە نایەڵن نەخۆشەكەمان چاك بێتەوە، لێرەوە جەستەی نەتەوە لە ڕووبەرێكی نیشتماندا دەبێت بەجەستەی كۆ، شاعیر خودگەرێتی خۆی دەداتە دەست زمان، زمانی تێكست زمانی ئێمەیە ، ئێمە لەناو برینەوە لەبەردەم پەتی سێدارە و مەرگی خۆمانداین، مرۆڤە قوربانیەكانی ناو نیشتیمان لەدەرەوەی یادەوەریدان، لەناو ئێستایەكدان كە ساتەوەختی ئامادەبوونە بۆ مەرگ، كۆدەنگیی ئێمە لەبەرامبەر رووداوەكان، چەمكێك نییە بۆ هێز، هێندەی هاوارێكە لەبەردەم تەنیایی قوربانی، زمان گوزارشت لە هەستی ناسیۆنالیستی دەكات، زمانێك چەندە دەیەوێت گوتاری كوردبوون بنووسێتەوە، سەرەنجام ئەو گوتارە لەیەكگرتووییەوە بەرەو لێكترازان دەچێت، ئەوە هەستە سادەكانی مرۆڤە دەیەوێت ئەو شوناسە بنووسێتەوە، ئەو لێكترازانە نەك بەتەنیا لەئاستی كۆدەنگی گوتارێكی نەتەوەیی، بەڵكو لە ئاستی خودگەرێتی شاعیریش لێكترازاوە، ئێمە خێرا دەچینە سەر رەگە شوناسیەكەی، بەردەوام دەنگی ژنێك دەبیستین بەناو رووداوەكاندا تێدەپەڕێت، ژنێك لەبەردەم برینی نەتەوەدا هاوار دەكات «كچی شەرعیی دەربەندیخان نەبم» دەیەوێت سووتانی لەگەڵ سرووشت هاوواتا بكاتەوە، كە شاخ بسووتێت ئەویش لەگەڵیدا گڕ بگرێت، ئەوەش یەكبوونێكی خودگەرێتیە بۆ ساتی شۆڕش و قوربانی، لە وێنەی نەبینراودا زمان دەمانخاتە بەردەم ئەو راستییەی نەتەوە ناتوانێت كۆدەنگی بنووسێتەوە، ئەوە زمانە لەڕێی شیعرەوە هاتووە بەناو برینی یادەوەریی شۆڕشەكاندا تێپەڕێت، لەڕێگەی كارەكتەر و شوێنەوە پەیوەندی و هێزێك بەخود ببەخشێت، ئەو هەستە ئەخلاقیە گوتاری كوردبوون لەناو شیعردا دەباتە ئاستێكی باڵا، كاتێك كۆدەنگی ون دەبێت، زمان دەنگی جەستە دەكات بە شوناسی خود.
زمان توانا نەستییەكانی لەناو شیعردا بەرجەستە دەكات و بارە ڕەشەبا دەگوازێتەوە، لەو ساتەدا ئێمە تێدەگەین ئەو كۆدەنگیەی تێكست لەسەرەتاوە دەیهێنێتە دواندن، كۆدەنگییەكی كوژراوە، لەسەر تەرمی كوژراو.. ئەوە زمانە دەیەوێت هەڵسێتەوە و شوناس بنیات بنێتەوە، ئەو هەڵسانەوەیە لە ئەدەبیاتی ئێمەدا هەوڵێكە هەمیشە شیعر لەئەستۆی خۆی ناوە، ئەوەتا دڵدار لە تێكستی «ئەی ڕەقیب»دا دەیەوێت لەڕێی زمانەوە نەتەوە لە مەرگ رزگار بكات و كەس نەكەوێتە بانگەشەی كورد مردووە، بەهەمان شێوە لای شێركۆ بێكەس لە قەسیدەی (ئافات) دا ئێمە رەگمان بۆ ناو دنیایەكی دوور دەبرێتەوە، بۆ ئەوەی زمان دڵنیامان بكات، رەگمان لەناو ئاگرەوە هاتووە بەئاسانی نامرین.
كەژاڵ نووری نەك بەتەنیا زیندوویەتی بە نەتەوە دەبەخشێ، بەڵكو دەیەوێت كۆمەكی تەواوی دەنگەكان بكات بۆ شۆڕش، بۆیە رێنوێنی مرۆڤەكان و گروپەكان دەكات بۆ شارەكان، لێرەدا لەپای هەموو ئەو كارانە، جیاوازیی كەژاڵ لەگەڵ دڵدار لەوێدا دەردەكەوێت، ئەو بەزمانی نەتەوە نادوێت، زمان دەباتەوە سەر ئاستی خود، ئەوە دەنگی خودە نوێنەرایەتی دەنگی نەتەوە دەكات، ئەو خەریكی شۆڕشێكە لەناو زماندا، بۆیە دەڵێت «مەمكوژن» ئەگەر دڵدار شاعیرێكە هەست بە مەرگ دەكات، بۆیە دەڵێت ئێمە زیندووین، بەڵام ئەو ژنە شاعیرەمان دەبێت ئەو بارە شەهیدە بداتە مێژوو، بۆیە نایەوێت بكوژرێت، زمان شەرمەزاریەكانمان دەباتەوە قەندیل و كەركووك و شنگال، بەڵام ئایا زمان فریای ئەو هەموو شكست و برینە دەكەوێت؟ ئاخۆ شیعر لەتوانایدا هەیە نوێنەرایەتی كۆبرین بكات؟
ئێمە تا بەناو زمانی تێكستدا قووڵ دەبینەوە، نەزیفی خوێن زیاتر دەبێت، كێشەی سەرەكیی شاعیرەكەشمان ئەوەیە بەناو ئەو هەموو برینەدا تێدەپەڕێت، كەچی توانای ئەوەشی نییە ئەو نەزیفی خوێنە ڕابگرێت، ئەو ساتی نائومێدیە لەگوتاری نەتەوەییدا بەهاناهاتنی ئەخلاقیە بۆ نیشتمان، زمان لەبەردەم مەرگدا پەیوەست نییە بەشكستی گوتارێكی سیاسیەوە، بەڵكو كۆی گوتارەكان جەستەی برینیان پێكهێناوە، لێرەدا پەیوەندی برین و گۆرانی لەڕێی دەنگی عەیشەشان و مۆسیقاكەی تارا جافەوە بەتەنیا وەك كارەكتەر نەهاتوونەتەوە، هێندەی شین و دواندنی رۆحی كوردە لەڕێگەی ژنەكانەوە، لێرەدا زمان لەناو بریندا ئەو خەمناكییە دەخاتەڕوو، كە چۆن پیاوەكان پەلامار دەدەن و شكست دێنن، خیانەت دەكەن و دواتر دەبێتە بەشێك لەمێژووی ئێمە، ئەوە ژنەكانن لەڕێی مۆسیقا و گۆرانیەوە گێڕانەوە دەبەنە ئاستی هونەرییەوە.
كۆی برینەكان چەندە چڕیش ببنەوە، سەرئەنجام كێشەكە لەبوونی ئەو ئازارەیە كە شاعیر تیایدا دەژیێت، چونكە نووسین بەتەنیا بۆ نووسینی شیعرێك نییە، هێندەی پرۆژەیەكە بۆ نووسینەوەی برین، بۆیە كاتێك نازانێت مەرگی كۆڵبەر و مەرگی دایك كامەیان زووترە، ئەوە بۆ خۆی دەركەوتنی ئەو دوو ئاستەی مەرگە لەناو ئەزموونی شیعریی كەژاڵ نووریدا.
کۆمێنتەکان
وەک میوان کۆمێنتێك بنووسە یان وەرە ژوورەوە و ههموو خزمەتگوزارییەکان بهكاربێنه
کۆمێنتێک دابنێ