"كۆڵان كۆڵان گێڕانەوە" و سەرەتای یەكترناسینی مرۆڤ و دنیا

بە جۆرێك لە جۆرەكان تامی "داغستانی من"ەكەی ڕەسوڵ حەمزاتۆڤ (1923- 2003)ی نووسەری ناوداری داغستانی دەدات. ورد ورد باسی سەرهات و ڕووداو و بابەتەكان دەكات، هیچ كەلێنێك بۆ خوێنەر ناهێڵێتەوە. كە باسی سەرهاتێك دەكا، ئەگەر ئەو سەرهاتە پەند و مەتەڵێكی لابەلای تێدابێ، دێتەوە سەر ئەویش و وردەكارییەكەی، یان هیچ نەبێ بایی ئەوەی خوێنەری پێ ڕازی بكرێ دەگێڕێتەوە، باسی "كۆڵان كۆڵان گێڕانەوە"* دەكەم، ئەو كتێبەی هێندە ورد و پڕ باسە، پێدەچێ چەندین بەرگی دیكەی بەدوادا بێت. قسەی نووسەرێكی سعودیم بیركەوتەوە، غازی ئەلقەسیبی (1940-2010)، شاعیر و نووسەرێكی سعودییە و گەلێ پۆست و پلە و پایەی حكوومی وەرگرتووە و كەسێكی دنیادیتەشە، غازی ئەلقەسیبی دەیگوت: "كێشەی ڕاستەقینەی من لەبیرچوونەوە نییە، بەڵكو كێشەی من زۆریی یادەوەرییەكانە". پێدەچێت (كەریم كاكە)ش هەمان دەرد و كێشەی هەبێت، كێشەی زۆریی یادەوەرییەكان، ئاخر ئەم كتێبە كە بە قەبارە لە زۆرینەی بیرەوەرییەكان زیاترە (455 لاپەڕەی قەبارە گەورە و بە فۆنتێكی ورد)، تەنیا باسی ئەو قۆناغە دەكات كە گەیشتووەتە پۆلی سێیەمی سەرەتایی، لە كاتێكدا زۆربەی ئەوانەی یادەوەرییەكانیان دەنووسنەوە، ئەم تەمەنە هەر باس ناكەن و دەیقرتێنن، یان زۆر ڕاگوزەر باسی دەكەن، بەڵام كەریم كاكە مێشكی خۆی دەگوشێت، بۆ ئەوەی دوورترین و زۆرترین یادەوەری بیركەوێتەوە و تۆماری بكات: "دوای چل و هێندە ساڵە، مێشكی خۆم وەك لیمۆ دەگوشم، چ بارانێكی پێش ئەو پایزە نمەیەك ناڕژێنێتە ناو یادەوەریمەوە..ل44"، دیارە ئەمە تەنیا بۆ باران نییە، بەڵكو نووسەر هەوڵی داوە هەموو ئەو شتانەی دنیای وەبیربێتەوە كە یەكەمجار بینیونی، هەر لە دایك و باوك و مرۆڤەكانی دیكەی دەوروبەرییەوە، تا ئاشنابوونی بە سروشت و كۆڵانەكانی ئەودیوی كۆڵان و ماڵی خۆیان و جادە و شەقامی جیاواز لە كۆڵانی خۆیان و هەموو شتێكی دیكەش... تەماشای ئەم ڕستانە بكە، كە هەندێكیان كورد گوتەنی "شەیتانیش بیری بۆ ناچێت" چ شتانێكی وردی وەبیر خۆی هێناونەتەوە:

"ئەوە كۆنترین وێنەی سەرشۆرك و سەرچاكردنە كە لە یادەوەریمدا ماوەتەوە...ل21".

"ئەوە كۆنترین تڕومبێلە پێم خستبێتە ناوی...ل29".

"دیارە ئەوە یەكەم بارانی پایزی بووە، بەڵام بۆ من یەكەم بارانی تەمەنیشە...ل54".

"ڕەنگە ئەوە یەكەم گۆرانی، یەكەم شیعر بووبێت كە لەبەرم كردبێت...ل54".

"ڕەنگە یەكەم (شێت) بووبێت كە لە نزیكەوە بینیبم...ل55".

"ئەو پردە لە یادەوەریمدا یەكەم پردە پێم خستبێتە سەری...ل69".

"ئەو ڕۆژە یەكەمین ڕۆژی ساردە لە یادەوەری مندا...ل98".

"لە یادەوەری مندا ئەو سپیبوونەی دنیا، یەكەم سپیبوونە بە سپێتی و وەك خۆی مابێتەوە...ل109".

"دوورترین ئاگری نەورۆز كە لە یادەوەریمدا ڕووناكایی و گەرمایی ماوە، ئەو ئاگرەیە كە لەوبەری كەندێ (...) هەڵكرا...ل113".

"ئەو دارەبازەیە، یەكەم دارەبازەیە كە لە یادەوەری مندا بەڕوونی دیارە...ل117".

"جارێك گەیشتینە بن منارەی چۆلی، جاری یەكەممە وا لە نزیكەوە بیبینم...ل162".

"یەكەم جارمە بێمە گەرماوی پیاوان...ل166".

"سەرقەراتیش، ئەو جێیەی دنیام لێیەوە دیت، پیری سوارچاكان نەبا، كێ دەڵێ لەو تەمەنە دەیگەیشتمێ...ل169".

"یەكەم لەیلووك لە یادەوەریمدا مابێتەوە، ئەو لەیلووكەیە لەولای مەیدانی كەران...ل181".

"ئەو ئامانەیەش، كۆنترین ئامانەی ناو یادەوەریمە...ل190".

"یەكەم جارمە لە پێش ئاوێنەی وا گەورە دانیشم...ل191".

"یەكەم نامەم بۆ خاڵم بووە...ل197".

"من گیڤارا و سمكۆی شكاكم پێكەوە لە ڕۆژێكدا ناسی و وابزانم ئەو دووە لە یادەوەری مندا، دوو دوورترین پاڵەوانی دەرەوەی هەقایەتانن...ل337".

"بۆ جاری یەكەم پاپام لە (ناو قەسران) دیت...ل361".

"یەكەم كتێبی دەرەوەی ئەلفبێی كوردی و ماتماتیك و ئەو شتانە، یەكەم كتێب كە خوێندبێتمەوە، كتێبەكەی خانی بووە...ل385".

"یەكەم جارە بێمە ئێرە، لە سینەما ناچێ (...) یەكەم شانۆگەری دیتم ئەوە بوو، نایەتەوە بیرم چی بوو؟!...ل391-392".

كەواتە ئەم كتێبە بەم هەموو یەكەم و دوورترین یادەوەرییانەوە، هەوڵێكە بۆ سەرەتای ئاشنابوونی مرۆڤ بە دنیا و ناسینی جیهان و دەوروبەری خۆی، بێگومان ئەمەش بیركردنەوەیەكی وردی دەوێ و بیرتیژیی نووسەریش دەردەخات، چونكە لەبیرمان نەچێت، زۆربەی ئەمانە قۆناغی پێش چوونە قوتابخانە بووە و هەندێكیشی لە قۆناغی سەرەتایین، ڕاستە جار جارە لێرە و لەوێ یارمەتی لە كەسانی لە خۆی گەورەتر وەردەگرێ و دەخوازێ، بەڵام ئەم یارمەتییانە لەو بیرتیژییەی ئەو كەم ناكەنەوە، كە وێنایەك، خەیاڵێك، خەونێكی ئەوكاتەی لەبیر ماوە.

بیرەوەرییەكان بەشێوەی كڕۆنۆڵۆژی و گێڕانەوەی یەك لە دوای یەكی ڕووداوەكان نووسراون، زۆر كەم و لەو شوێنانەی پێویست بێت، بازدانی زەمەنیی تێدایە، بەڵام زمانی گێڕانەوە خاڵی گرنگە لەم یادەوەرییانەدا، یادەوەرییەكان بە زمانێكی سەرنجڕاكێش و من ناوی دەنێم بە (زمانێكی خۆمانە) گێڕدراونەتەوە، خۆمانە بەو مانایەی كە خوێنەر هەندێ جار هەست دەكات خۆی لەناو ڕووداوەكانە و شتەكان بە چاوی خۆی دەبینێ، هەندێ جاریش هەست ناكات كتێب دەخوێنێتەوە، بەڵكو هەست دەكات لە مەجلیسێكدا دانیشتووە و نووسەر لە بەرامبەری دانیشتووە ڕووداوەكانی بۆ دەگێڕێتەوە، ئاخر پڕە لە گوزارشتی لەمجۆرە: "(ئێی..)، (بە خوێنەری خۆم بڵێم..)، (با جارێ لەوە گەڕێین و باسی... بكەین..) و...".

لەلایەكی دیكەوە ناوهێنان و ناولێنانی كاراكتەر و شوێنەكان لەم یادەوەرییانەدا مامەڵەیەكی ئەدەبی و ستاتیكییان لەگەڵدا كراوە، بەجۆرێك ناوەكان لە ناوی كاراكتەر و شوێنی چیرۆك و داستان و ڕۆمانەكان دەچن، نەك ناوی ڕاستەقینە، بۆ ئەمەش كاری جیاوازی لەسەر ناوەكان كردووە، هەندێ ناوی وەكو خۆی هێناوەتەوە، ئەو كەسانەی چەند ناوێكیان بەسەردا براوە، ئەو جوانترین و سەرنجڕاكێشترینیانی كردووەتە كەرەستەی گێڕانەوەكە، ئەو كەسانەی كە بە هەر هۆكارێك بێت نەیویستووە ناویان بێنێ، ناوێكی بۆ داتاشیون، بۆ نموونە تەماشای ئەم ناوانە بكە: كابانە ژیكەڵە (خوشكی)، پیری سوارچاكان (باپیری)، گوڵی كۆساران (داپیری)، شوانە گچكەڵە (برای)، ژنە شەلە جوانەكە، پلكە شایەر، هەقایەتبێژ، ئەو پیاوەی نیودرهەمی و سەرەپاتری لێكجودانەدەكردەوە، گەڕەكی نێوان دوو ڕووبار، لە هەموویان گرنگتریش (كەویار)، كە جەبری كۆمەڵایەتی ناهێڵێ ناوە ڕاستەقینەكە بێنێ و لەسەر دڵی وەكو كەسەرێكی لێهاتووە، وەكو ئەوەی بیەوێ لە ڕێگای ناوی خوازراوی (كەویار) و گێڕانەوەی ئەم ڕووداوانەوە، هۆگریی خۆی بۆ كەویار هەڵڕێژێ و دەردەدڵی خۆی بۆ خوێنەر و هەموو دنیا بكات.

ئەم یادەوەرییانە بە جۆرێك گێڕدراونەتەوە كە گرێ لەلای خوێنەر دروست دەكەن و خوێنەر لەگەڵ خۆیان دەبەن و سروشتێكی ئەدەبییان پێ داوە، بۆیە خوێنەر ڕادەكێشن و كۆتاییەكەشی بە جۆرێكی هونەریی ئەوتۆیە کە خوێنەر بەزوویی چاوەڕوانی بەرگەكانی دیكە بكات، "تا دووسبەی دێ، سەرێ لە ئاودەستخانەكانی قوتابخانە دەدەم، بزانین لەوێ دنیا چ باسە و..." ئەمە كۆتاڕستەی كتێبەكەیە، بە واوی پەیوەندی و خاڵەكانی بەردەمیشییەوە، ئەم كۆتاییهێنانە، جۆرێك لە دڵنیاییدانە بە خوێنەر كە گێڕانەوە بەردەوامە و خوێنەریش نابێ داببڕێ.

جگە لە ئاستە كەسییەكە، ئەم یادەوەرییانە باسی قۆناغێكی گرنگ و هەستیاری كوردستانە، لە دیدی منداڵێكی ئەو سەردەمەوە كە ئەویش قۆناغی مۆركردنی بەیانی یازدەی ئاداری (1970)یە تا كۆتایی ئەم قۆناغە و هەڵوەشانەوەی ڕێككەوتننامەكە و تێكچوونی پەیوەندی نێوان كورد و حكوومەتی عێراق، دوابەدوای ئەمەش بەچیاكەوتنەوەی كورد و بینین و گێڕانەوەی ئەم سەردەمە بە چاوی منداڵێك كە تەمەنی لە دە ساڵ تێپەڕ ناكات، ئەمەش تێڕوانینێكی كۆمەڵایەتی منداڵانەی ئەو سەردەمەمان بۆ دەخاتەڕوو.

* كۆڵان كۆڵان گێڕانەوە (یادەوەری)- كەریم كاكە، ئەكادیمیای بەدرخان بۆ توێژینەوەی ڕۆژنامەوانی و كەلتوور، چاپی یەكەم-بەرگی یەكەم (2017).