Pekin Üniversitesi'nden Çinli bir profesör Ruiheng Li, Kürt tarihi ve Irak'ta Kimlik Politikası üzerine bir kitap yazdı. Prof. Dr. Ruiheng Li "Kürt sorununu anlamadan Irak siyasetinde neler olup bittiğini anlayamayız" diyor.
Pekin Üniversitesi'nden uzman öğretim üyesi Prof. Dr. Ruiheng Li, detaylı araştırmalar yoluyla Kürtlere "azınlık" olarak bakış açısını aşmaya çalışan araştırmacılardan biri. Araştırmasında Baas Partisi'nin gizli arşivlerine dayanarak Irak'ta kimlik politikasını analiz ediyor ve Irak'ın art arda gelen hükümetlerinin politikalarının Kürt milliyetçiliğinin doğuşuna nasıl neden olduğunu ortaya koyuyor.
Yeni kitabında Profesör Ruiheng Li, Kürtlerin Selahaddin Eyyubi döneminden günümüze kadar bölge tarihinin şekillenmesinde tarihi ve etkili bir güç olduğu ve rolünün unutulamayacağı görüşünü ortaya koyuyor. Kürt davasına önem verme nedenlerini ve Çin'de Kürdoloji geliştirme planlarını anlatıyor.
Pekin Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Ruiheng Li, Kürt tarihi ve kimliği üzerine yaptığı çalışmaları, Ortadoğu’daki olaylara azınlık perspektifinden bakma çabasıyla temellendiriyor.
2017 yılında başladığı araştırmalarında, Kürtlerin IŞİD’e karşı mücadelesinin ve bölgenin jeopolitik yapısındaki etkisinin, onu Kürt hareketini daha yakından incelemeye yönelttiğini belirtiyor. Kürt tarihine ilişkin verilerin eksikliği karşısında Baas Partisi arşivlerine yönelen Ruiheng, özellikle 1958–2003 dönemini inceleyerek Kürt milliyetçiliğinin Saddam rejimi gibi baskıcı siyasal yapıların ürünü olduğunu savunuyor. Kürt kimliğinin inşasını bölgesel ve tarihsel bağlamda ele alıyor; Çinli okuyucular için yeni bir perspektif sunmayı hedefliyor.
Ruiheng, Kürtleri sadece dört devlete dağılmış azınlıklar olarak değil, kendi coğrafyalarında çoğunluk olan ve tarih boyunca Selahaddin Eyyubi gibi figürlerle bölgeye yön vermiş bir halk olarak tanımlıyor.
Çin’de bu yaklaşımın yeterince anlaşılmadığını, Çin dış politikasının Kürt meselesine ilgisizliğinin de bilgi eksikliğinden kaynaklandığını söylüyor.
Çinli öğrencilerine Kürtçe öğreterek Kürt edebiyatı ve kimliği üzerine daha derin çalışmalar yapılmasını destekleyen Ruiheng, gelecek çalışmalarında tüm “Büyük Kürdistan”ı kapsayan daha kapsamlı bir inceleme hedefliyor. Ona göre Kürt sorununa çözüm getirilmeden Ortadoğu’da kalıcı istikrarın sağlanması mümkün değil.
Rûdaw Pekin Temsilcisi Mehdi Fecer tarafından gerçekleştirilen röportajın tamamı şöyle:
Rûdaw: Sayın Profesör, çok teşekkür ederiz.
Prof. Ruiheng Li: Bugün sizinle böyle bir röportaj yapmaktan çok mutluyum. Kürt izleyicilerim ve dinleyicilerim için bu tür bir konuşma yapmaktan onur duyuyorum; çok teşekkür ederim.
Rûdaw: Çinli bir yazar olarak, Kürt tarihi ve Kürt sorununu yazmaya çalışmanızda sizi motive eden faktör neydi?
Prof. Ruiheng Li: Aslında bu tür bir araştırmaya kariyerimde geç başladım. 2017’de doktora eğitimim sırasında başladım. O zamanlar bölgede ve dünyada Kürt hareketine tanık oluyorduk: Kürtlerin IŞİD’le savaştığını ve bölgenin jeopolitik haritasını şekillendirmede belirleyici rol oynadıklarını gördük. Dolayısıyla bölgedeki olaylardan bahsederken o baskın çoğunlukçu bakış açısının dışına çıkmak istedim, Bu yüzden Arap merkezli bakış açısının dışında, azınlık merkezli bir perspektif geliştirmek istedim; böylece bölgedeki olayları daha dengeli anlayabiliriz. Bu nedenle Kürtleri ve Kürdistan’ı araştırma hedefi ve konum olarak seçtim.
Rûdaw: Kitabınızı yazarken karşılaştığınız en büyük engeller nelerdi?
Prof. Ruiheng Li: İlk engel dil oldu; Ana uzmanlık alanım Arapça. Ancak Kürdistan’dan daha fazla bakış açısı getirmek istediğim için, Arapça temelli kaynaklara başvurdum. Ve Baas Partisi'nin Stanford Üniversitesi'nde tutulan arşivlerini okumak için oraya gittim.
Rûdaw: Kürt kaynaklarının az olduğundan bahsettiniz. Bu sorunu nasıl aştınız?
Prof. Ruiheng Li: Bölümümüzde öğrenciler için Kürtçe dersler tasarlıyoruz. Örneğin dört–beş yıl önce Selahaddin Üniversitesi’nden bir Kürt öğretmenimiz Pekin Üniversitesi’ne geldi. Üniversitelerimiz arasında ikili bağlantılar kurduk; birçok ziyaret düzenledik ve Kürdistan'ın en gelişmiş üniversiteleriyle çeşitli mutabakat zaptları imzaladık.
Rûdaw: Yazılarınızda daha çok ne tür kaynaklara dayandınız? Örneğin: akademik, araştırma, gazetecilik veya tarihi arşivler?
Prof. Ruiheng Li: Doktora eğitimimin ilk iki yılında ikincil kaynaklara odaklandım; İngilizce ve Arapça. Üçüncü yılda ise misafir araştırmacı olarak Stanford Üniversitesinde , Abbas İslam Araştırmaları Programı'na gittim. Baas Partisi arşivlerine erişerek, özellikle 1970–1980’lerde Kürdistan’ın “sakinleştirilme” sürecine dair bir iç analiz geliştirdim. Kürtler ve Araplar arasında daha dengeli bir bakış açısı ortaya koymaya çalıştım.
Rûdaw: Araştırmanız kapsamında Kürdistan’ı ziyaret ettiniz. İlk izlenimleriniz nelerdi? Bazı liderlerle görüştünüz mü?
Prof. Ruiheng Li: Benim Kürdistan'a ilk ziyaretim iki yıl öncesine, Ekim 2023'e dayanıyor. Biliyorsunuz, sadece dört-beş gün orada kalmamıza rağmen, tüm illeri ziyaret ettik. önce Duhok, sonra Erbil, sonra Süleymaniye, son olarak da Halepçe. Gerçekten, o dönemde Sayın Hoşyar Zebari ile görüşme fırsatı bulduğumuz için gurur duyduk. Çin-Irak ve Çin-Kürt ilişkileri hakkında onunla çok dostane bir sohbetimiz oldu. Bahse değer ki, sadece üç ay önce Kürdistan Demokrat Partisi'nden bir heyet Pekin Üniversitesi'ni ziyaret etti. Pekin Üniversitesi Koleji'nde Dr. Hemen Hewrami ile görüştük. Evet, ayrıca tüm bu ziyaretlerden yararlanarak, üniversitemizdeki araştırma konularımızla ilgili saha araştırması konusunda çok iyi bir iş çıkardık. Örneğin, Irak'taki Belt and Road projelerine ve Irak'ta güvenlik temellerinin inşasına odaklanan bazı öğrencilerimiz var. Bu nedenle araştırma konularımızın çıkarına bazı röportajlar düzenlemek veya bazı saha araştırmaları yapmak için ilgili bölümlerdeki bazı yetkililerle görüşme fırsatı bulduğumuz için de gurur duyduk.
Rûdaw: Kürt sorunuyla ilgili tüm konular arasında, hangi konuya daha çok odaklandınız? Örneğin Kürt kimliği? Kültürel miras? Siyasi mücadele? Ya da spesifik olarak başka bir şey?
Profesör Ruiheng Li: Gerçekten, ben temelde kimlik politikasına odaklandım. Örneğin, bölgede, özellikle Kürdistan'da şu anda Kürt milliyetçiliğinin çok güçlü olabileceği konusunda her zaman tartışıyoruz. Haritada da görebileceğimiz gibi. Ama gerçekten, bu tür sonuçlara yol açan süreci yeniden yapılandırmak veya yeniden tanımlamak istiyorum. Çünkü milliyetçiliğin önceden belirlenmiş bir sonuç olduğunu söylemek istemiyorum. Merkezi hükümet tarafından uygulanan politikaların sonucu veya ürünü olduğunu söylemek istiyorum. Bu nedenle Baas Partisi arşivlerini okumaya gittim, çünkü toplumun alt katmanından karar vericilerin üst katmanına kadar mevcut olan bu güçlü Kürt milliyetçiliğinin gerçekten Baas rejimi ve Saddam Hüseyin tarafından uygulanan politikaların sonucu olduğunu görmek istedim. Bu nedenle şunu söylemek istiyorum: Baas rejimi başlangıçta Kürdistan'a bir tür Iraklı ulusal kimlik getirmeye çalıştı, ama başarısız oldu. Bence bu benim ana argümanım. Bundan sonra, sadece merkezi hükümetin tarafından değil, daha çok Kürt tarafından bakış açısını ortaya koymaya çalışıyorum. Irak savaşından önce Irak ve Kürdistan'da neler olup bittiğine dair daha dengeli bir anlayış ve perspektif için.
Rûdaw: Bu Kürt sorunu hakkındaki ilk kitabınız, kitabınızda Çinli okuyucu ve araştırmacıların Kürt sorununu daha iyi ve açık bir şekilde anlaması için bir çerçeve, çözüm veya işaret sunuyor musunuz?
Profesör Ruiheng Li: Benim kitabımdan önce, Çin akademisinde Kürdoloji hakkında yaklaşık dört kitap daha vardı.Ama bunlar sadece bölgedeki Kürt sorununun dört durumu hakkında çok genel bilgi sunuyordu. Benim kitabımda, Irak Kürdistan'ında neler olup bittiğine dair daha detaylı ve özel bir anlayış ortaya koymaya çalıştım. Çünkü bildiğimiz gibi, Kürdistan Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra büyük güçler tarafından şu anda yaşadığınız dört ülkeye bölündüğünden beri, gerçekten ulusal inşa veya kimlik oluşturma için çok farklı yollar aldılar. Bu nedenden bence Kürdistan'ın dört farklı bölümünde neler olup bittiğini anlamak için ülke ülke araştırma yapmamız gerekebilir. Bu nedenle ben sadece Irak'a odaklandım ve araştırmamı yapmak için sadece bu çok özel tarihi dönemi seçtim. Çin akademisindeki araştırmalarımızın Kürdistan'ın genel resmi ve görüntüsü hakkında daha detaylı ve özel olmasını istiyorum, çok genel ve çok soyut bir perspektiften değil.
Rûdaw: Neden Irak’taki 1958'den 2003'e kadar olan döneme odaklandınız?
Profesör Ruiheng Li: Çünkü bence 1958'de Irak Haşimi Krallığı Abdülkerim Kasım liderliğindeki Özgür Subaylar tarafından devrildi. Bence tüm yapı Kürt sorunu açısından tamamen değişti. Mela Mustafa Barzani Sovyetler Birliği'nden Irak'a döndü. Ayrıca Kürdistan Demokrat Partisi Abdülkerim Kasım tarafından resmi olarak tanındı. Dolayısıyla, o dönemde tüm çevre ve koşullar Kürt halkının siyasete katılması için açıktı. Dolayısıyla bana göre bu yıl Irak'ta Kürt sorunu hakkında yeniden düşünmek için çok önemli bir yıl olmalı. Sonra 2003 Irak savaşına kadar, bence savaş nedeniyle işler tamamen değişti. Çünkü Kürtler yönetimde ve parlamentoda meşru haklarını kazandılar. Şimdi de özel bir özerk bölgeleri var. Bu nedenle araştırmamı bu özel dönemde yoğunlaştırmaya çalıştım. Bu daha önce ne olduğunu ve sonra ne geldiğini anlamamız için çok belirleyici bir bölüm. Bu nedenle gelecek aşamada savaştan sonra neler olduğuna, IŞİD savaşı veya bağımsızlık referandumu gibi, daha fazla önem verebilirim.
Rûdaw: “Kürtler nasıl çoğunluk olabilir?” sorusu size ait midir; başka Çinli yazarlar da benzer düşünüyor mu?
Profesör Ruiheng Li: Bu tür anlayışı yeni bir konuma yerleştirmeye çalışıyoruz. Çünkü şimdi Kürtlerin Orta Doğu jeopolitiği ve siyasetinde gün geçtikçe daha önemli rol oynadığını görüyoruz. Özellikle 2014'ten itibaren IŞİD'le savaştıklarında ve bölgenin etnik ve mezhepsel azınlıklarını koruduklarında. Bu nedenle onları bölgede huzursuzluk kaynağı olarak değil, bir tür istikrar kaynağı, yük değil, bölgede güvenlik ve kalkınma inşası için bir sermaye olarak görüyoruz.
Rûdaw: Bu kitap aracılığıyla Çinli okuyuculara mesajınız nedir? Onlara ne söylemek istiyorsunuz?
Profesör Ruiheng Li: Onlara şunu söylemek istiyorum: Kürtleri sadece bir azınlık olarak düşünmemeliyiz. Belki görüş çerçevemizi o dört ülkeyle sınırlarsak, gerçekten azınlıktırlar, ama Kürdistan'a girdiğimizde ve sadece bu etnik azınlığa baktığımızda, gerçekten çoğunluktalar. Bölgede çok uzun tarihten beri daha büyük ve köklü bir rol oynamışlar ve oynamaya devam ediyorlar. Çok uzun ve geniş bir tarihten görebileceğimiz gibi, örneğin Selahaddin Eyyubi Kürt'tü ve Orta Doğu tarihinde çok temel bir rol oynadı. Bu bize bölgenin dördüncü en büyük ulusu olarak onları asla unutamayacağımızı, bölgede ve hatta dünyada önemli ve değerli olduklarına dair anlayışımızı yeni bir konuma yerleştirmemiz gerektiğini söylüyor.
Rûdaw: Çin Halk Cumhuriyeti Orta Doğu'da Filistin sorununa desteğini gösterdi, Kürt soruna karşı neden sessiz? Bu konudaki kişisel görüşünüz nedir?
Profesör Ruiheng Li: Bence belki ilk neden bu konuda bilgi eksikliğine dayanabilir. Anlayışımızın yerini farklı perspektiflerden ve farklı açılardan değiştirmemiz gerektiğini söylüyorum. Başka bir neden de bildiğimiz gibi, Orta Doğu her zaman çok karmaşık dinamiklerle karşı karşıya. Bölgenin hassas noktalarına geçmeden önce, önce bölgenin temel sorunlarını çözmemiz gerekiyor. Ayrıca Orta Doğu bölgesinin Çin diplomasisinde ortak güvenlik temeli inşa projesini uyguladığı ilk bölge olduğunu belirtmek çok önemli. Bu nedenle bence belki bu çok gerekli süreçten sonra Kürt sorunu hakkındaki anlayışı değiştirme, bölgede güvenlik inşa etme veya kalkınma ve istikrara katılımdaki rolümüz veya katılımımız hakkında daha fazla düşünmemiz gerekiyor.
Rûdaw: Uzman olarak, Kürt sorunu için adil bir çözüm olmadan Orta Doğu'da uzun vadeli istikrarın zor olacağını düşünüyor musunuz?
Profesör Ruiheng Li: Bence uzun vadede, evet, bu sorunların çözümü bölgede güvenlik ve istikrar için çok önemli olacak, ama gerçekten şunu söylemek istiyoruz: hangi tür paradigma veya yaklaşımı izlememiz gerekiyor? Bence şunu vurgulamak istiyoruz: bölgeye istikrar getirmeden önce, karmaşıklık değil istikrar olması gerekiyor.
Rûdaw: Bildiğim kadarıyla, şimdi Kürt sorunu üzerinde çalışan ve Kürtlerle ilgili araştırma yapan bazı öğrencileriniz var. Bahsettiğimiz gibi, kütüphanenizde kaynaklar az, onlar ne yapıyor ve nereye yöneliyor?
Profesör Ruiheng Li: Gerçekten, daha önce onlar için Kürtçe dersleri tasarlamaya çalıştık, böylece biraz Kürtçe öğrenebilsinler, Kürtçe bazı yazıları veya edebiyatı okuyabilsinler. Bundan sonra onlar için röportaj düzenleme ve saha araştırması için çok değerli fırsatlar yaratmaya çalışıyoruz. Örneğin, biliyorsunuz, Dr. Hemin Hewrami ile görüştüğümüzde, iki öğrencimizin Kürt sorunları üzerindeki çalışmalarını kısaca sunmalarını istedik ve bence Kürt arkadaşlarımız Çin akademisinin, özellikle Pekin Üniversitesi'nden, onların sorularına yönelik bu yükselişe veya gelişmeye çok memnun oldular. Ayrıca bir ay önce, bölümümüzün başkanlığında Kürdistan'ı ziyaret eden ve bazı saha araştırmaları düzenleyen bir heyetimiz vardı ve benim iki öğrencim de heyette yer aldı. Bu nedenle Çin'de Kürdoloji alanındaki kaynak ve yazı eksikliği sorununu çözmek için daha fazla fırsat yaratmaya çalışıyoruz. Ayrıca gelecek yıl Kürtçe seçmeli derslere devam etmek için başka bir Kürt öğretmenin Pekin Üniversitesi'ne gelebileceği çok sevindirici.
Rûdaw: Çin'deki akademi, üniversite ve enstitülerde Kürt edebiyatı ve anlatım veya araştırma için değerlendirmenizi nasıl yapıyorsunuz? Bu konuya daha fazla önem veriliyor mu?
Profesör Ruiheng Li: Evet, bence, çünkü biliyorsunuz, her şeyden önce, eğitim programı açısından, Kürt öğretmenimiz var. Kürtçe için özel dersimiz var, ayrıca bu konular üzerinde çalışan öğrencilerimiz var ve bence uzun vadede sadece Irak'ta değil, Kürdistan'ın diğer bölümlerine de dikkatimizi genişletebiliriz. Ayrıca gördüğünüz gibi, Pekin Üniversitesi ile Kürdistan'daki çeşitli üniversiteler arasında çok güçlü hatta daha da güçlü ikili ilişkilerimiz var, bu nedenle bence uzun vadede daha fazla temel kuracağız ve Çin akademimiz için daha fazla genel ürün sağlamak istiyoruz.
Rûdaw: Son sorum şu: sizin ve Çin'in Kürtler hakkında araştırma planlarınız ve yakın gelecekte araştırmayı planladığınız konular nelerdir?
Profesör Ruiheng Li: Bu soru için çok teşekkürler, çünkü her zaman bunu düşünürüm, bu gelecekteki araştırma planımla ve hatta öğrencilerimi yönlendirme yönümle ilgili. Gerçekten, bunun temelinde, bence Irak Kürt sorunu temelinde araştırmalarımı genişletmek için iki ana yön var. Bence birincisi güneye gitmek, Irak kısmına, çünkü bildiğimiz gibi, Irak'ı analiz ettiğimizde, mezhebi veya etnik siyaset hakkında düşünmemiz gerekiyor. Dolayısıyla Kürt sorunu olmadan Irak siyasetinde neler olup bittiğini gerçekten anlayamayız. Diğer bir yön ise Büyük Kürdistan'a gitmek, çünkü bence içeride, Kürdistan'ın dört bölümü giderek daha fazla birbirine bağlanıyor ve ayrıca Kürdistan içindeki farklı siyasi gruplar arasında bir tür "model" sorunu ortaya çıkıyor. Dolayısıyla iki yol var: biri Irak araştırmalarına girmek, diğeri tüm Kürdistan üzerine daha genel okuma yapmak. Bunun dışında, bence bölgeler arası ve bölgeler dışındaki dinamikleri daha fazla ortaya koyacağım, farklı bölgeler ve farklı aktörler arasındaki gerçek etkileşimleri bilmek için.
Rûdaw: Başarılar diliyoruz, zaman ayırdığınız için çok teşekkürler, Sayın Ruiheng Li, çok teşekkürler.
Profesör Ruiheng Li: Çok teşekkürler, gurur verici, teşekkürler.
