رووداو دیجیتاڵ
پێچەوانەی ئەو سیستمانەی بۆ پاراستنی مافی کارمەندان پشت بە یاساکانی حکومەت دەبەستن، (مۆدێلی نۆردیک) کە ئاماژەیە بۆ وڵاتانی سکەندەنەیڤیا، دەسەڵاتی رێکخستنی سەرەکی دەداتە رێککەوتنە بەکۆمەڵەکانی نێوان سەندیکا بەهێزەکانی کار و کۆمەڵەکانی خاوەنکاران.
چوار میکانیزم هەن لە رێگەیانەوە ئەم سەندیکایانە کاریگەریی خۆیان دەپارێزن و بەرگری لە ئەندامەکانیان دەکەن، ئەوانیش دیاریکردنی مووچە، بەڕێوەبردنی پرسی بێکاری، پاراستنی یاسایی و تێکەڵکردنەوەی چالاکانە لە بازاڕی کاردا.
چوارچێوەی جیهانی و مۆدێلی نۆردیک
لە چوار دەیەی رابردوودا، چڕیی سەندیکا پیشەییەکان لە جیهان (رێژەی ئەو هێزی کارەی کە سەر بە سەندیکایەکە) بە گشتی دابەزیوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، چڕیی سەندیکاکان نزیکەی 10%ـە، لە کاتێکدا تێکڕای گشتیی وڵاتانی (رێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری) (کە 38 وڵات دەگرێتەوە، وەک ئوسترالیا، ژاپۆن، بەریتانیا، تورکیا و فەرەنسا) لە دەوروبەری 16%ـدایە.
لە بەرامبەردا، وڵاتانی نۆردیک بەرزترین رێژەی چڕیی سەندیکاکانیان لە جیهاندا پاراستووە:
ئایسلاند: 90%
سوێد: 64%
دانیمارک: 60%
نەرویج: 52%
فینلاند: 51%
بناخەی ئەم هێزە بێ وێنەیەی سەندیکاکان بریتییە لە (مۆدێلی نۆردیک) بۆ پەیوەندییەکانی کار.
لەبری پشتبەستن بە دەوڵەت بۆ دەرکردنی ئەو یاسایانەی وردەکارییەکانی شوێنی کار دیاری دەکەن، حکومەت بە شێوەیەکی بەرفراوان دەکشێتەوە دواوە. لەبری ئەوە، بازاڕی کار لە رێگەی دانوستاندنی بەکۆمەڵ لەسەر ئاستی کەرتەکان رێکدەخرێ. لەم سیستمەدا، سەرمایە (خاوەنکارەکان) و کار (سەندیکاکان) وەک هاوبەشی کۆمەڵایەتیی یەکسان سەیر دەکرێن.
ئەم شێوازە ئارەزوومەندانەیە بەو مانایەیە کە سەندیکاکان تەنیا گرووپی داکۆکیکار نین، بەڵکو کۆڵەکەی سەرەکین لە ژێرخانی ئابووریی نیشتمانی.
لەبەر ئەوەی سەندیکاکان سوودی یەکجار دیار و بەرجەستە دابین دەکەن کە بە ئاسانی لە شوێنی دیکە بەدەست نایەن، کارمەندان هاندەرێکی بەهێزیان هەیە بۆ پاراستنی ئەندامێتی خۆیان.
میکانیزمە سەرەکەییەکانی هێزی سەندیکاکان و پاراستنی کارمەندان
1. دیاریکردنی مووچە و دۆخی کارکردن
یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی بازاڕی کاری نۆردیک، نەبوونی کەمترین مووچەی یاساییە کە لەلایەن حکومەتەوە دیاریکراوە. لە ئایسلاند، دانیمارک، سوێد، نەرویج و فینلاند، مووچە بە تەواوی لە رێگەی رێککەوتننامەکانی دانوستاندنی بەکۆمەڵ کە لەنێوان سەندیکاکان و کۆمەڵەکانی خاوەنکاردا واژۆ دەکرێن، دیاری دەکرێ.
جگە لەمانە، مووچەی بنەڕەتی، مۆڵەتی ساڵانە (کە کەمترینی 25 بۆ 30 رۆژە)، کاژێرەکانی کارکردن، قەرەبوو بۆ کارکردنی زیاتر و بەشدارییەکانی خانەنشینی دیاری دەکەن.
بە دوورخستنەوەی دیاریکردنی مووچە لە دەستی سیاسییەکان، سەندیکاکان دڵنیایی دەدەن لەوەی کە وەک بەشێکی سەرەکی بۆ پاراستنی بژێویی ئابووریی کارمەندان بمێننەوە. ئەگەر کارمەندێک بیەوێ بڕیار لەسەر مووچەی بنەڕەتیی کەرتی پیشەسازییەکەی بدات، دەبێت بەشداری لە سەندیکاکەدا بکات.
2. سیستمی (گێنت) و دڵنیایی بێکاری
پاڵنەرێکی سەرەکیی کاریگەریی سەندیکاکان لە دانیمارک، سوێد، فینلاند و ئایسلاندا بریتییە لە سیستمی گێن. لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، دڵنیایی بێکاری بەرنامەیەکی خێرخوازییە کە لەلایەن حکومەتەوە بەڕێوەدەبرێ، بەڵام لەژێر سیستمی گێنتدا، هەژمارەکانی هاوکاری بۆ دڵنیایی بێکاری راستەوخۆ لەلایەن سەندیکاکانی کارەوە بەڕێوەدەبرێن.
قەرەبووکردنەوەی داهات: ئەگەر ئەندامێک کارەکەی لەدەست بدات، ئەو هەژمارەی لە ژێر چاودێریی سەندیکاکەدایە، بە شێوەیەکی گشتی تاوەکو 80%ـی مووچەی پێشووی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو (کە بەزۆری تاوەکو دوو ساڵە) دابین دەکات.
ئەم میکانیزمە سەندیکاکە لە نوێنەرێکی سادەی شوێنی کارەوە دەگۆڕێ بۆ تۆڕێکی گرنگی پاراستنی دارایی. لە کاتەکانی نادڵنیایی ئابووری یان تێکچوونی کەرتی پیشەسازیدا، کارمەندان راستەوخۆ پشت بە سەندیکاکەیان دەبەستن، نەک بە ئاژانسی بیرۆکراسیی دەوڵەت، بۆ دابینکردنی بژێویی دارایی خێزانەکانیان.
3. پاراستنی یاسایی دژی دەرکردن لە کار و بڕیاردانی هاوبەش
سەندیکاکانی نۆردیک قەڵخانێکی یاسایی بەهێز بۆ ئەندامەکانیان دابین دەکەن، ئەمەش دڵنیایی دەدات لەوەی کە دەسەڵاتی بەڕێوەبردن لە ژێر کۆنترۆڵ و هاوسەنگیدا بێت. یاسای پاراستنی کار لەم وڵاتانەدا پێویستی بە (هۆکاری دادپەروەرانە)یە بۆ دەرکردن لە کار و دەبێت خاوەنکارەکان بە رێوشوێنی تووندی یاساییدا تێپەڕ بن پێش ئەوەی کۆتایی بە کاری کارمەندەکان بهێنن.
پێداویستییەکانی راوێژکردن: لە ژێر سایەی یاساکانی وەک یاسای (بڕیاردانی هاوبەش لە شوێنی کارد) لە سوێد، خاوەنکار لە رووی یاساییەوە ناتوانێ گۆڕانکاریی گەورە لە کۆمپانیاکەدا بکات، لەوانەش دەرکردنی بەکۆمەڵی کارمەندان، بێ ئەوەی سەرەتا راوێژ لەگەڵ سەندیکای پەیوەندیداردا بکات.
نوێنەرایەتی یاسایی: ئەگەر ناکۆکییەک لەسەر کۆتاییهێنان بە کارێک دروست بێت، سەندیکاکە پارێزەری خۆڕایی بۆ ئەندامەکانی دابین دەکات. بەرەنگاربوونەوەی دەرکردنی نایاسایی لە دادگەدا بۆ تاکەکان یەکجار تێچووی زۆرە، بەڵام بە پاڵپشتیی بەشی یاسایی سەندیکاکە، هاوسەنگی لەنێوان کێبڕکێی کارمەند و کۆمپانیاکەدا دروست دەبێتەوە.
نوێنەرایەتی لە ئەنجوومەنی بەڕێوەبردن: لە چەندین وڵاتی سکەندەنەیڤیادا یاساکان رێگە بە کۆمپانیاکانی سەروو قەبارەیەکی دیاریکراو دەدەن (بۆ نموونە، 25 کارمەند لە سوێد) کە دەبێت رێگە بدەن نوێنەرانی سەندیکاکان لە ئەنجوومەنی بەڕێوەبردنی کۆمپانیاکەدا دابنیشن، ئەمەش دڵنیایی دەدات لەوەی کارمەندان خاوەنی دەنگ بن لە بڕیارە ستراتیژییەکانی کۆمپانیاکەدا پێش ئەوەی پێشنیازی دەرکردنی کارمەندانیش بکرێت.
4. سیاسەتە چالاکەکانی بازاڕی کار و دووبارە بەهرەمەندکردنەوە
لە رووی مێژووییەوە، خاڵێکی سەرەکیی بەریەککەوتن لەنێوان سەرمایە و کاردا لەسەر ئاستی جیهان، بەرەوپێشچوونی تەکنەلۆژیا و بەئۆتۆماتیکیکردن بووە. لە کاتێکدا سەندیکاکان لە هەندێک ناوچەدا خەبات دەکەن بۆ پاراستنی ئەو کارانەی کە کاتیان بەسەرچووە بۆ پاراستنی ئەندامەکانیان، سەندیکاکانی نۆردیک شێوازێکی جیاواز پەیڕەو دەکەن، کە دیارترینیان مۆدێلی (نەرمی + ئاسایش)ـی دانیمارکە.
پاراستنی کارمەند، نەک کارەکە: سەندیکاکانی نۆردیک بە گشتی دژی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ یان سەرلەنوێ رێکخستنەوەی کۆمپانیا بێقازانجەکان ناوەستنەوە. ئەوان رێگە بە خاوەنکاران دەدەن نەرمیی پێویستیان هەبێت بۆ دامەزراندن و دەرکردن لە کار بەپێی دۆخی بازاڕ، بەو مەرجەی ئاسایشی نایاب بۆ کارمەندەکان دابین بکرێ.
حکومەتەکانی نۆردیک، بە هاوئاهەنگیی نزیک لەگەڵ سەندیکاکاندا، وەبەرهێنانی زۆر لەم بوارەدا دەکەن، بە جۆرێک خەرجییەکەی دەگاتە سەرووی 1.5% بۆ 2.0%ـی کۆی بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) لەسەر ئەم دەستپێشخەرییانە.
کاتێک کارمەندان بەهۆی تەکنەلۆژیا یان گۆڕانکارییە ئابوورییەکانەوە کارەکانیان لەدەست دەدەن، سەندیکاکە و دەوڵەت هاوئاهەنگی دەکەن بۆ دابینکردنی خولی راهێنانی پێشکەوتوو و پاڵپشتیکردنی دارایی. سەرنجی سەرەکی لەسەر بەرزکردنەوەی ئاستی لێهاتوویی کارمەندەکەیە بۆ ئەو کەرتە نوێیانەی خواستێکی زۆریان لەسەرە، لەبری ئەوەی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە بێکاریدا جێبهێڵدرێن.
ئەم شێوازە هاوبەشە دڵنیایی دەدات لەوەی کە ئابووریی نیشتمانی لەسەر ئاستی جیهان بە کێبڕکێی و لە رووی تەکنەلۆژییەوە بە پێشکەوتوویی بمێنێتەوە، لە هەمان کاتدا گەرەنتی دەکات کە کارمەندان باجی پێشکەوتنی ئابووریی گشتی نەدەن.
