رووداو دیجیتاڵ
ئەمڕۆ فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەرلەمانی عێراق لە بەغدا لەگەڵ عەلی فالح زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق کۆبووەوە؛ پرسی مووچە، بودجە و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ دۆسیەی نەوت و نەوتی سپیی ماڵان تاوتوێ کران. بە گوتەی پەرلەمانتارێکی پارتی، زەیدی پێی راگەیاندوون کە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان کێشەی نابێت و بەردەوام دەبێت، نەوتی سپیی ماڵانیش بۆ هەرێمی کوردستان زیاد دەکات.
زیرەک زێباری، ئەندامی فراکسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی عێراق ناوەڕۆکی کۆبوونەوەکەی بۆ تۆڕی میدیایی رووداو خستەڕوو و رایگەیاند، "کۆبوونەوەکە زۆر باش و ئەرێنی بوو، هەڵوێستی سەرۆکوەزیرانی عێراقیش بەرامبەر پرسەکان زۆر باش بوو."
مووچە و شایستە داراییەکان لە بودجەدا
لە کۆبوونەوەکەدا، شاندی فراکسیۆنی پارتی باسیان لەوە کرد، پشکی ئێستای هەرێمی کوردستان لە بودجەدا کەمە و نادادییەکی زۆری تێدایە. بە گوتەی ئەو پەرلەمانتارە، لەوبارەیەوە سەرۆکوەزیرانی عێراق گوتوویەتی لیژنەیەکی هاوبەش لەنێوان وەزارەتی دارایی فیدراڵ، وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکان پێکبهێندرێت بۆ چارەسەرکردنی بنەڕەتیی ئەو کێشەیە.
سەبارەت بە پشکی 12.67%ی هەرێمی کوردستان لە بودجەدا، زیرەک زێباری گوتی، "لاریمان لەوەدا نەبوو کە پشکی هەرێمی کوردستان 12.67% بێت، بەڵام بەو مەرجەی مووچە لە چوارچێوەی خەرجیی فیعلی دەربهێندرێت."
زیرەک زێباری ئاماژەی بەوەش کرد، "سەرۆکوەزیرانی عێراق لە وەڵامدا بەڵێنیدا مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان هاوشێوەی ناوچەکانی دیکەی عێراق بێت و هیچ کێشەیەکی بۆ دروست نەبێت."
دۆسیەی نەوت و پێکهێنانی لیژنەیەکی باڵا
تەوەرێکی دیکەی کۆبوونەوەکە پرسی نەوت بوو؛ سەرۆکوەزیرانی عێراق گوتوویەتی، لیژنەیەکی هەمیشەیی بە سەرپەرشتیی راستەوخۆی خۆی لەنێوان وەزارەتی نەوتی عێراق، وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێمی کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکان لە بەغدا پێکبهێندرێت، بە جۆرێک هەفتانە راپۆرتی خۆی لەبارەی دۆسیەکە و هەنگاوەکان پێشکێش بە سەرۆکوەزیرانی عێراق بکرێت.
ناردنی نەوتی سپیی ماڵان
پرسی دابینکردنی نەوتی سپی بۆ هاونیشتمانییانی هەرێمی کوردستان بەشێکی دیکەی گفتوگۆکان بوو.
سەرۆکوەزیرانی عێراق باسی ئەوەی کردووە، دوێنێ بڕیاری داوە وەزیری نەوتی عێراق نەوتی سپیی ماڵان بۆ هەرێمی کوردستان بنێرێت، بەڵام کاتێک فراکسیۆنی پارتی باسیان لە کەمبوونی ئەو بڕە تەرخانکراوە کردووە، سەرۆکوەزیرانی عێراق بڕیاریداوە پشکی هەرێمی کوردستان زیاتر بکرێت و بڕی نەوتی سپی زیاتر بنێردرێت.
دوای لێدوانەکەی زیرەک زێباری، نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە راگەیێندراوێکدا بڵاویکردەوە، لە کۆبوونەوەکەدا، چەندین پرسی هاوبەش تاوتوێ کران، لە سەروویانەوە پرسی خزمەتگوزارییەکان، پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ گفتوگۆکردن لەسەر چەند بڕگەیەکی پرۆژەیاسای بودجەی گشتیی فیدراڵی بۆ ساڵی 2027.
بەگوێرەی راگەیێندراوەکە، زەیدی داوای لە پەرلەمانتاران کرد رۆڵی یاسادانان و چاودێریی خۆیان بگێڕن و بەشداربن لە پەسندکردنی یاسا گرنگ و بنەڕەتییەکاندا.
سەرۆکوەزیران جەختی لە پەرۆشیی حکومەت کردەوە بۆ دابینکردن و گەرەنتیکردنی مووچەی مووچەخۆران و فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان، هاوشێوەی هاوتاکانیان لە سەرجەم وەزارەت و پارێزگاکانی دیکەی عێراق، لەگەڵ کارکردن بۆ داڕشتنی ناسنامەیەکی روون بۆ ئابووریی عێراق بەپێی دیدگایەکی گەشەپێدەری پێشکەوتوو.
بە گوێرەی راگەیێندراوەکە، شاخەوان عەبدوڵڵا، سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەرلەمانی عێراق، پشتیوانیی فراکسیۆنەکەی بۆ هەوڵ و سیاسەتە چاکسازییەکانی حکومەت لە بوارە جیاوازەکاندا دەربڕیوە و ئاماژەی بە پابەندیی هەرێمی کوردستان بە دەستوور و یاساکان کرد لەپێناو بەدیهێنانی دادپەروەری.
دەقی پرسیار و وەڵامەکە:
رووداو : کاک زیرەک، سڵاوت لێ بێت، سوپاس کە لەگەڵمانی. عەلی زەیدی دیارە بە جەنابتانی گوتووە کە مووچە دوا ناکەوێ و بۆ فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەنێردرێت. ئایا سبەی، پێش هەموو شتێک مووچەی مانگی 10 بۆ فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەگات؟
زیرەک زێباری: بەڵێ، زۆر سوپاس. سەبارەت بە ناردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەمەوێ یەکەم شت باس بکەم؛ مووچە هیچ کێشەی نییە، مووچەی ئەم مانگەش. هەموو رێکارەکان تەواو بوونە، بەس ماوە رەزامەندی لەسەر تەمویل بدرێ، واتە تەمویل بکرێت بۆ هەرێمی کوردستان. بڕیارە لەم دوو رۆژەدا مووچە بنێردرێت.
رووداو : یانی دیار نییە سبەی یا دووسبەی؟
زیرەک زێباری: دیار نییە، بەڵام هیچ کێشەشی تێدا نییە. لەم دوو رۆژەدا، ئینشائەڵڵا رەزامەندی لەسەر تەمویلی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەدرێت.
رووداو : لەسەر بودجە چی بە عەلی زەیدی گوترا لەلایەن فراکسیۆنی پارتی و وەڵامی ئەو چی بوو؟
زیرەک زێباری: سەبارەت بە پشکی هەرێمی کوردستان لە پڕۆژەیاسای بودجەی عێراقی 2027، ئێمە ئەمڕۆ کۆبوونەوەیەکمان لەگەڵ بەڕێز عەلی زەیدی کرد. لەسەر بابەتی پشکی هەرێمی کوردستان زۆر گەنگەشەمان لەگەڵ بەڕێز عەلی زەیدی کرد، بۆچوونی ئەو خۆشبەختانە زۆر ئەرێنی بوو. لەسەر ئەمەش بڕیارێکی دا کە لیژنەیەک پێکبهێنرێت؛ لە لایەنی عێراقییەوە وەزارەتی دارایی عێراق، بەڕێز وەزیری دارایی بێت و لە لایەنی هەرێمی کوردستانەوە لەگەڵ وەزارەتی دارایی و سەرۆکایەتیی دیوانی حکومەتی هەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئەندامانی فراکسیۆنی پارتی لە لیژنەی دارایی. بۆ ئەوەی پێداچوونەوەیەک بەم رەشنووسەی پشکی هەرێمی کوردستاندا بکرێت، ئەوەی لەم رەشنووسەدا دیاری کراوە دووبارە پێداچوونەوەی پێدا بکرێتەوە لەسەر ئەو بابەتە. بەڕێز عەلی زەیدی بە بۆچوونی من و ئەوەی من لێی تێگەیشتم، بەڕاستی نییەتی چارەسەرکردنی هەموو کێشەکانی هەیە لەگەڵ هەرێمی کوردستان. سەبارەت بە مووچەش، هەڵوێستێکی زۆر ئەرێنیی هەبوو و دووپاتی کردەوە کە مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان هاوشێوەی مووچەخۆرانی عێراق، هیچ کێشەیەکی تێدا دروست نەبێت و دروست نەکرێت و، لە هەموو کێشەکان دوور بخرێتەوە.
رووداو: کاک زیرەک لەسەر نەوتی سپیی ماڵان، شێوەیەکی گشتی کە دەڵێ دەبێ زیاتر لە 400 هەزار بەرمیل رۆژانە بنێرن. هەرێمی کوردستانیش دەڵێ ئێمە ناتوانین ئەو بڕەیە بنێرین، تەنیا دەتوانین 200 یان دووسەد و شتێک زیاتر بنێرین. لەسەر ئەمە چی گوترا؟
زیرەک زێباری: گوتمان کە یەک لەو خاڵانەی کێشەمان هەیە لەو رەشنووسەی ئێستا ئامادە کراوە، کە هەرێمی کوردستان مولزەم کراوە رۆژانە 400 هەزار بەرمیل رادەستی کۆمپانیای سۆمۆ بکات. کەچی کۆمپانیای سۆمۆ خودی خۆیان دەزانن، ئاگادارن لە پشکی هەرێمی کوردستان کە رۆژانە 265 هەزار بەرمیل بەرهەم دەهێنرێت و رادەستی سۆمۆ دەکرێ. ئەوان بە خۆیان ئەم بۆچوونەیان داوە و یانی ئاگادارن لە نزیکەوە کە سۆمۆ و وەزارەتی نەوتی عێراقە. بۆ ئەم بابەتەش لەسەر ئەم پرسە گفتوگۆمان لەگەڵ بەڕێز عەلی زەیدی کرد. هەر لەسەر ئەم بابەتە بەڕێز عەلی زەیدی بڕیاریدا کە لیژنەیەک پێک بهێنرێ، لیژنەیەکی هەمیشەیی لە بەغدا بێت و بە سەرپەرشتیی خودی سەرۆکوەزیرانی عێراق بێت. لیژنەکە وەزارەتی نەوتی عێراق و لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەکانی هەرێم نوێنەریان هەبێت. ئەو لیژنەیە هەفتانە راپۆرت بداتە سەرۆکوەزیران بۆ ئەوەی لە نزیکەوە ئاگادار بێت چی دەگوزەرێ و چی دەبێ.
رووداو: دەڵێن زەیدی گوتوویەتی دەبێت مووچەی زاخۆ هەمیشە پێش هی فاو بدرێت، راستە؟ هەموو جارێک مووچەی کوردستان لە کۆتایی هەموویان دێت و دوا دەکەوێت؟
زیرەک زێباری: بەڵێ، ئەمەشمان لەگەڵ ئەو باس کرد. ئەو خۆی دووپاتی کردەوە و بەڵێنی دا و گوتی کە مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان هیچ کێشەیەکی تێناکەوێت. ئەمەی خۆی باسی کرد کە دەبێت مووچەی مووچەخۆری زاخۆ و فاو وەک یەک بێت و کێشەی تێنەکەوێت. باسی ناردنی مووچەی نەکرد کە بڵێت بۆ نموونە هی زاخۆ پێش هی فاو دەنێرم، بەڵام گوتی: ناهێڵم کێشەی تێبکەوێت. گرنگ ئێستا بۆ ئێمە ئەوەیە کە کێشە نەبێت، کێشە نییە با لە دوای مووچەی مووچەخۆرانی عێراق بنێردرێت، بەڵام کێشە ئەوەیە زیاتر دوا نەکەوێت و نەبێتە 40 رۆژ و 50 رۆژ جارێک. ئەگەر هەر وەک ئێستا بێت بەڕاستی ئێمە رازین، هەرچەندە ئەگەر لە دوای عێراقیش بێت کێشە نییە، مادام 30 رۆژ جارێک دێت، هیچ کێشە نییە.
رووداو: لەسەر پشکی هەرێمی کوردستان، داواتان کرد کە پشکی هەرێمی کوردستان لەسەدا 14.14 بێت؟
زیرەک زێباری: بەڵێ، ئیمە لەسەر ئەم بابەتە دوو پێشنیازمان دایە سەرۆکوەزیران. یەک لەوانە گوتمان، داوامان کرد بەپێی سەرژمێریی گشتی کە کرا لە ساڵی 2024، 14.1ـە، بەپێی ئەو سەرژمێرییە حیسابمان لەگەڵ بکرێت وەکو پشکی هەرێمی کوردستان. گوتمان: موشکیلە نییە، ئەوان 12.67یان داناوە، گوتمان ئەوەشمان قبووڵە 12.67، موشکیلە نییە، بەڵام داوامان کرد مووچەی مووچەخۆران لە نەفەقاتی فیعلی دەربهێنرێت. ئەگەر ئاوها بێ، ئێمە رازین. ئەویش لەسەر ئەم بابەتە، ئەو یەک لەو خاڵانەیە کە لەپاش راسپاردنی وەزیری دارایی عێراق کە لیژنەیەک پێک بهێنرێت، یەک لەو خاڵانە ئەوە دەبێت کە موناقەشە بکرێت بۆ ئەوەی بزانین چۆن دەگەنە چ رێگەچارەیەک، کە ئەو خاڵە و ئەو کێشەیە چارەسەر بکرێت.
رووداو : بەڕێز زێباری، ئێوە لە مەسەلەی شنگال داوای چیتان لە عەلی زەیدی کرد و باسی چیتان کرد؟
زیرەک زێباری: سەبارەت بە بابەتی شنگال باسی ئەوەمان نەکرد بەڕاستی، چونکە ئێمە ئەم کۆبوونەوەیەمان تایبەت کردبوو. لەبەر ئەوەی زۆر پرسی دیکە هەن، کێشە و پرسی دیکە لەنێوان هەرێمی کوردستان و عێراقدا هەن، بەڵام بابەتی گرنگ ئێستا بۆ ئێمە پرسی بودجە و مووچەیە. لەبەر ئەوە بابەتەکانمان لەم دوو خاڵەدا قەتیس کرد لەم کۆبوونەوەیەدا.
رووداو : چیی دیکەتان باس کرد کاک زیرەک؟ زۆر بابەت هەن؛ بابەتی دامەزراندن هەیە، بەهەمیشەییکردن هەیە، ئەم بابەتانە چییان بەسەرهات، باستان کرد لەگەڵی؟
زیرەک زێباری: بەڵێ بەڵێ، ئەوەمان باس کرد. ئەوە هەمووی دەگەڕێتەوە سەر پشکی هەرێمی کوردستان. کاتێ تۆ باسی پشکی هەرێمی کوردستان دەکەی، مەبەستت هەموو ئەو خاڵانەیە: دامەزراندنە، بەهەمیشەییکردنی گرێبەستەکانە، بابەتی ئیستسمارییە، ئەو بابەتانە هەمووی لەخۆ دەگرێت. بەڵام ئەمە لەپاش دانیشتنی ئەم لیژنەیەی کە بڕیارە پێک بهێنرێ لەسەر پێداچوونەوەی ئەم رەشنووسە، ئەم خاڵانە و وردەکارییانە لەگەڵ وەزیری دارایی عێراق باس دەکرێن.
رووداو: بە شێوەیەکی گشتی قسەی سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ ئەو داواکارییانەی کە هەرێمی کوردستان هەیەتی، چۆن بوو کاک زیرەک؟
زیرەک زێباری: بە شێوەیەکی عام ئەوەی ئەمن بینیم بەڕاستی، نییەتی بەڕێز عەلی زەیدی ئەوەیە هەموو کێشەکان کە لەنێوان هەرێمی کوردستان هەن چارەسەر بکرێن. تەنانەت خودی خۆی ئاماژەی بەوە کرد و گوتی، من هاتووم بۆ ئەوەی کێشەکان چارەسەر کەم، هەموو هەوڵێکیش دەدەم هیچ کێشەیەک لە عێراق نەمێنێ و بەتایبەتی لەگەڵ هەرێمی کوردستان. تەنانەت گوتی، یانی هەولێر و بەغدا وەکو بڵێین یەک پارچەن لە جەستەی مرۆڤ، بۆیە دەبێ ئەو پارچەیە لە یەکدی جیا نەکرێتەوە، ئەو کێشانەی کە هەن لەنێوان هەرێم و بەغدا دەبێ چارەسەر بکرێن. ئەوەی من لێی تێگەیشتم بەڕاستی، بۆچوونی ئەرێنییە و دەیەوێ کێشەکان چارەسەر بکات.
رووداو : ئایا هیچ بڕیار و بەڵێنێک دران بەڕێز زێباری؟
زیرەک زێباری: تەنیا بڕیار و بەڵێنی مسۆگەرکردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستانی دا، کە هیچ کێشەیەک ناکەوێتە مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان.
رووداو : زۆر سوپاس بەڕێز دکتۆر زیرەک زێباری، پەرلەمانتاری فراکسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی عێراق لەگەڵمان بوو، زۆر زۆر سوپاس.
زیرەک زێباری: سەرچاو.
